Hansom-leiguvagn frá 1890 framleiddur af Forder & Co. í London #2

Uppfært 23. April 2026.

Nánast óaðfinnanlegur eftir uppgerð.

Hansom-vagn frá 1890 framleiddur af Forder & Co. í London.

Hansom-leiguvagnar voru hannaðir til að flytja almenning á öruggan og þægilegan hátt og urðu algeng sjón á götum Lundúna.

Í dag eru Hansom-vagnar sterklega tengdir við glæpasagnahöfunda seint á Viktoríutímanum og koma fyrir í mörgum af hinum frægu Sherlock Holmes-bókum.

Nokkur fyrirtæki smíðuðu Hansom-vagna en það voru vagnasmiðirnir Forder & Co sem þróuðu þekktustu hönnun vagnanna og verðlaun fyrir nokkrar medalíur gerðu þá vinsæla meðal vagneigenda.

Vagninn var hannaður til að flytja tvo farþega og ökumaðurinn sat hátt uppi á ytra sæti sem fest var aftan á vagninn.

Ljósaluktirnar eru ekki í sætunum sínum en þær setja punktinn yfir i-ið þegar kemur að lokaútlitinu.

Fjaðrabúnaðurinn er lykilatriði í jafnvægi vagnsins og þar skiptir þverfjöðrin að aftan lykilhlutverki ásamt kúlunni sem er stillanleg til að fá sem best jafnvægi hverju sinni, neðst í miðju vagnsins

Það rétt sést í lúgu á þakinu sem var samskiptaleið til að hafa samræður við ökumanninn og taka við fargjaldinu þannig að ökumaðurinn gæti aflæst hurðum vagnsins svo farþeginn kæmist út að loknum leigutúr.

Þannig hafði ökumaðurinn tögl og hagldir við að rukka fargjaldið.

Ég er ekki viss um að í nútímanum væri leyfilegt að læsa farþegan inni í farartækinu! Vefur Mótorsafnið í smækkaðri mynd (The Motor Museum in Miniature)

Hönnun

Hansom-vagn sem sýnir lágt og auðvelt aðgengi, lúgu á þakinu og fellihurðir til að verja farþega fyrir veðri og aur.

Vagninn rúmar tvo farþega en ökumaðurinn situr í sæti fyrir aftan vagninn.

Farþegar gátu gefið ökumanninum fyrirmæli eða greitt fargjaldið í gegnum lúgu á þakinu.

Ökumaðurinn gat notað stöng til að opna dyrnar svo farþegar gætu farið út.

Í sumum útfærslum gat ökumaðurinn stjórnað búnaði sem jafnaði vagninn og minnkaði álagið á hestinn meðal annars með þyngdarstillingu (járnkúla) neðst í vagninmum.

Farþegarnir voru varðir fyrir veðri og vindum með fellanlegum viðarhurðum sem lokuðu fyrir fætur þeirra og fótleggi og vernduðu þannig föt þeirra fyrir aurslettum.

Síðari útgáfur voru einnig með glerglugga sem hægt var að fella upp yfir hurðirnar til að loka alveg fyrir farþegana.

Auk þess var bogadregin aurhlíf fest framan við hurðirnar til að verja farþega fyrir steinum sem köstuðust upp undan hófum hestsins.

Helstu einkenni hans voru lág yfirbygging, há hjól og ökumannssæti að aftan – það síðastnefnda var ekki augljóst í fyrstu.

Tilgangur hönnunarinnar var að sameina hraða og öryggi, með lágan þyngdarpunkt sem var nauðsynlegur fyrir öruggar beygjur og framúrakstur.

Hjólin voru upphaflega 7’6″ (2,29 m) í þvermál, en urðu síðar mun minni þótt þau væru enn stór í hlutfalli við annað.

Hlíf sem þýða mætti sem mælaborð (dashbord) var bogið aftan á beislisstöngunum, sem færði afturhluta hestsins nokkuð nálægt vagninum til að auka stjórn.

Hlífin var samt sem áður umfram annað hlíf sem varði farþegana fyrir aurslettum og hugsanlegu grjótflugi frá hófum hestsins.

Pláss var fyrir tvo farþega sem sneru fram, á einum þverbekk, og voru fótleggir þeirra varðir af hnéhlífum (hurðum).

Í sumum eldri vagnagerðum fyrir tíma Hansom-vagnanna fóru farþegar inn og út að aftan og ökumenn sátu að framan, sumir hátt uppi á þakinu.

Gallinn við eldri hönnunina var að það var of algengt að farþegar

styngu af

frá ökumanninum (fóru án þess að borga) og háa framsætið var hættulegt því hvers kyns skyndileg velta – snögg hemlun, hestur sem hrasaði, hjól sem brotnaði – gat kastað ökumanninum úr háu sætinu og niður, sem stundum leiddi til dauða.

Hönnun Hansom-vagnsins, þar sem ökumaðurinn var að aftan og farþegar fóru inn og út að framan, dró bæði úr því að farþegar styngu af og úr meiðslum ökumanna.

Lýsing frá sjónarhorni áhugamannavagnstjóra frá 1884

Þakið skín fyrir framan þig eins og stórt, blautt húsþak, og hvað hestinn varðar, sem þú sérð ekki meira en höfuðið og nokkra sentímetra af hálsinum, er fjarlægðin nokkuð ógnvekjandi.

Hjólin sjást ekki, svo það er verulega erfitt að meta breidd þeirra bila sem þú þorir að aka í gegnum; það er líka tilfinning um hálku og óöryggi í fótunum, þannig að, fyrir utan hættuna á að kastast yfir allt saman – eins og oft hendir vagnstjóra í veltum og árekstrum – virðist alls ekki ómögulegt að renna út til hliðar.

 – Dagur í Hansom-vagni,

eftir áhugamannavagnstjóra, The Pall Mall Gazette, 14. júlí 1884

Afbrigði

Tribus-vagninn kom á göturnar 1844 og flutti þrjá farþega.

Dyrnar voru að aftan og ökumaðurinn sat aftan á vagninum, öðrum megin.

Tribus-vagninn var með fimm glugga – tvo að framan, einn á hvorri hlið og einn að aftan – og lítið öryggishjól að framan til að halda vagninum uppréttum ef hesturinn dytti eða beislisstöng brotnaði.

Quartobus-vagninn frá 1844 var á fjórum hjólum, rúmaði fjóra farþega og þótti ekki vel heppnuð hönnun.

Hirð-Hansom-vagninn var á fjórum hjólum og með pláss fyrir tvo farþega.

Stofu-Hansom-vagninn frá 1887 var á tveimur hjólum og rúmaði fjóra farþega sem sátu andspænis hver öðrum, tveir á hvorri hlið, með tveimur rennihurðum að aftan.

Aðrir vagnar svipaðir Hansom-vagninum eru meðal annars ameríska létta vöruflutningakerran fyrir sendingar eins og brauð, Hansom-vagninn með boga að framan sem var alveg lokaður og gengið inn um hliðardyr, og Brougham-hansom-vagninn sem gengið var inn í að aftan og ekið úr sæti á fremri hluta þaksins.

Sögulegt samhengi

Upprunaleg hönnun Hansoms

Hansom-vagn í Chapman-stíl, London 1877

Hansom-vagninn var hannaður og fékk einkaleyfi 1834 af Joseph Hansom, arkitekt frá York á Englandi.

Farartækið var þróað og prófað af Hansom í Hinckley.

Hann var upphaflega kallaður Hansom-öryggisvagninn og var hannaður til að sameina hraða og öryggi, með lágan þyngdarpunkt fyrir örugga beygjuaðgerðir.

Tveggja hjóla

öryggisvagn

Josephs Hansom reyndist of þungur og náði ekki viðskiptalegri velgengni.

Í upprunalegu hönnuninni sat ökumaðurinn fyrir miðju á þakinu.

Hjólin voru 7 fet og 6 tommur (228,61 cm) á hæð, jafn há og þak farartækisins, og það voru tveir stuttir öxlar.

1836 endurhannaði John Chapman, ritari Safety Cabriolet and Two‑Wheeled Carriage Company, farartækið, setti ökumanninn í hátt sæti aftan á þakinu, minnkaði stærð hjólanna og notaði niðurfelldan öxul – síðari útgáfur voru með beina öxla beint undir farþegasætinu.

Chapman og fjárfestirinn Gillett fengu einkaleyfi á hönnun sinni 1836, þó að farartækin væru áfram kölluð

Hansom-vagnar.

Frásögn sonar Chapmans var birt 1882 í Notes and Queries og lagði hann áherslu á að vagninn sem þá var í almennri notkun væri

í öllum grundvallaratriðum

uppfinning föður hans.

Enski blaðamaðurinn og ritstjórinn William Beatty-Kingston harmaði í formála bókar sinnar My

Hansom

lays, original verses, imitations, and present paraphrases að hann hefði verið neyddur til að ferðast á nóttunni í hansom-vagni í 40 mínútur daglega í þrjú ár.

Hann lýsti ferðunum:

Skröltið og hristingurinn í vagni gera svefn […] ómögulegan.

Ekki getur hann heldur, með neinum verulegum þægindum eða ávinningi fyrir sjálfan sig, lesið í óreglulegum blossum gasljósa, eins og þeim sem falla með hléum á hann frá götuljósum Lundúna.

Þar sem hann taldi ferðirnar tilgangslausar notaði hann tímann til að semja vísur í huganum og lagði þær á minnið til að skrifa þær niður þegar hann kom á áfangastað.

Heimild: Wikipedia

---

Heimild: Antique carriage sales Facebook (Að Hönnun)

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)