(e. stages), sem voru um það bil sjö til fimmtán mílna langir kaflar milli ákveðinna áfangastaða þar sem skipt var um hesta og farþegar hvíldust.
Þetta kerfi gerði langferðir mögulegar á tímum fyrir tilkomu járnbrautanna, þegar ferðir sem nú taka nokkrar klukkustundir gátu tekið marga daga.
Fyrstu vegirnir voru oft lítið annað en moldarslóðar, með djúpum hjólförum í þurrki og nánast ófærir eftir rigningu.
Vagnarnir gátu sokkið í drullu og farþegar gátu neyðst til að fara út til að létta á vagninum.
Brýr voru fátíðar og oft í slæmu ástandi auk þess sem vað og grjótlagðir vegir voru algengir, sem gerði ferðalög sérstaklega hættuleg á veturna.
Það sem í dag gæti virst stutt ferð, til dæmis frá London til Oxford, gat tekið tólf klukkustundir eða meira og lengri leiðir, eins og til York eða Exeter, gátu krafist margra daga erfiðra ferðalaga.
Til að stjórna þessu skiptu póstvagnafyrirtækin leiðunum í
áfanga
og endaði hver þeirra á gistihúsi.
Þessi gistihús urðu nauðsynlegir hlekkir í vegakerfinu og buðu upp á nýja hesta, mat og skjól.
Hestastrákar og hesthúsverðir unnu allan sólarhringinn á meðan farþegar gátu notið máltíðar eða ölkrúsar á kránni áður en þeir héldu áfram.
Mörg gistihús, eins og George Inn í Stamford, Bell Inn í Stilton eða Swan with Two Necks í London, urðu fræg um allt land fyrir skilvirkni sína og gestrisni.
Fyrstu póstvagnarnir voru þungir og fyrirferðarmiklir, oft dregnir af fjórum eða sex hestum, og búnir breiðum hjólum með járngjörðum sem voru hönnuð til að standast erfiða vegi.
Að ferðast inni í póstvagninum var dýrt og tiltölulega þægilegt á meðan ódýrari útisætin settu farþega berskjaldaða fyrir vindi, rigningu og drullu.
Ferðirnar voru hægar og óþægilegar, með tíðum stoppum til að skipta um hesta eða gera við.
Þrátt fyrir óþægindin var ferðalag með póstvagni félagsleg upplifun: farþegar úr mismunandi stéttum deildu oft hinu þrönga rými sem leiddi til líflegra samræðna, deilna og, stundum, vináttu.
Í lok 18. aldar fóru vegaaðstæður að batna þökk sé tollvegakerfinu og vinnu verkfræðinga eins og John Loudon McAdam og Thomas Telford.
Nýjungar þeirra í malbikun, frárennsli og brúarhönnun styttu ferðatíma verulega.
Um 1830 gat vel rekinn póstvagn ferðast á átta eða níu mílna hraða á klukkustund, sem gerði ferð frá London til Bath mögulega á um 12 klukkustundum, samanborið við tvo eða þrjá daga öld áður.
Þrátt fyrir þessar umbætur var ferðalag með póstvagni enn martröð fyrir marga.
Póstvagnar gátu oltið í kröppum beygjum, farþegar þjáðust af kulda, ryki eða hristingi í sætunum og vegaræningjar voru stöðug ógn á einmana vegarköflum.
Hins vegar táknaði póstvagninn framfarir og tengingar; hann flutti póst, vörur og fólk yfir langar vegalengdir og stuðlaði að því að sameina Stóra-Bretland í eitt, hreyfanlegra samfélag.
Þegar járnbrautin fór að breiðast út upp úr 1840 kom hún fljótt í stað póstvagnsins sem helsti ferðamáti hér á landi.
En arfleifð póstvagnanna lifir áfram í nöfnum gamalla gistihúsa og áfangastaða.
Í bókinni
Saga tveggja borga
eftir Charles Dickens er góð lifandi lýsing á ferðalagi með póstvagni þess tíma!
Heimild: Ángel Larrea TODO CARRUAJES TODO Facebook
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Í dag heitir þessi fjallvegur þjóðvegur 73 (SH 73)
Þessi upprunalegi, gamli vagn er nýkominn til Vagnasafns Nýja-Sjálands (National Carriage Museum of New Zealand) frá Canterbury-safninu.
Hann var einn af síðustu vögnunum sem notaðir voru í atvinnuskyni á Nýja-Sjálandi og gekk yfir Arthurskarð (Arthur’s Pass) til 1923.
Saga hans er einstök.
Hann er meira og minna í sama ástandi og þegar hann var síðast í notkun, með fallegri yfirbragði og breytingum frá þessum tíma.
Safnið er nýtt og sérhannað til að tryggja bestu mögulegu skilyrði til varðveislu og sýningar á upprunalegum vögnum.
Það er staðsett í Geraldine á miðri suðureyju Nýja-Sjálands og verður opnað í febrúar 2026.
Heimild: Cobb and Co. Facebook
Cobb & Co
Charles Cole kom til Dunedin frá Viktoríu í Ástralíu árið 1861, beint inn í æði gullæðisins í Otago, en hann var ekki að leita að gulli … ja, allavega ekki í eiginlegri merkingu þess orðs.
Hann kom með talsverðan farm; 1 póstvagn, 5 flutningavagna og 54 hesta.
Innan viku var hann kominn af stað með fyrstu ferðina; póstvagninn fór frá Provincial Hotel í Dunedin og hélt til Gabriel’s Gully, miðpunkts gullæðisins.
Skiptistöðvar í Tokomairiro og Waitahuna voru tilbúnar, þar sem farþegar gátu rétt úr sér og vagnstjórinn skipt um hesta.
Þetta var fyrsta ferð Cobb and Co á Nýja-Sjálandi.
Fargjaldið var 3 pund hvora leið.
Póstvagninn rúmaði sex til níu farþega inni í vagninum og fimm farþega til viðbótar í sætum á þaki og við hlið vagnstjórans.
Ég er viss um að fólk hafi alltaf krossað fingur og vonast eftir góðu veðri en ekki rigningu!
Cobb and Co. var stofnað í Melbourne í Ástralíu þegar John Peck, fyrrverandi starfsmaður bandaríska póstvagnafyrirtækisins „Wells and Fargo“, kom þangað 1854.
Hann hitti aðra Bandaríkjamenn sem þekktu til póstvagnareksturs (einn þeirra var Freeman Cobb) og þannig varð Cobb and Co. til.
Þessi þjónusta barst til Nýja-Sjálands með Charles Cole, sem hafði starfað fyrir Cobb & Co. áður en hann kom til Nýja-Sjálands.
Bókunarskrifstofa Cobb and Co. í Christchurch (á myndinni) var staðsett á Triangle Corner við Cashel og High Street.
Svæðið er nú þekkt sem Triangle Centre, Cashel Mall.
Hér eru nokkur ártöl þegar leiðir voru opnaðar:
1861 – Dunedin to Gabriel’s Gully 1863 – Timaru to Christchurch 1864 – Balcutha to Invercargill 1866 – Christchurch to Arthur’s Pass to Hokitika 1867 – Wanganui to Upokongaro 1867 – Wanganui to Turakina 1869 – Wanganui to Wellington 1870 – Auckland to Hamilton 1873 – Napier to Taupo to Rotorua to Tauranga 1875 – Whangaehu to Turakina to Marton to Bulls 1878 – Christchurch City to Riccarton 1881 – Blenheim to Clarence 1886 – Mt Cook to Cromwell to Queenstown 1887 – Kaikoura to Waiau
Á níunda og tíunda áratug 19. aldar var járnbrautin farin að ná til flestra svæða og Cobb and Co.
fór að hverfa.
Síðasta ferðin með bæði áströlsku og nýsjálensku vögnunum var árið 1924.
Að sjálfsögðu var engin ferð með Cobb and Co. fyrir viðkvæma.
Vagnarnir sem fyrst komu voru ekki byggðir með þægindi í huga, sætin voru úr tré og aðeins klædd hrossaskinni.
Fara þurfti yfir margar ár, sem var hættulegra eftir rigningu þar sem árnar bólgnuðu upp.
Dæmi voru um að farþegar féllu í ár, hröktust burt með straumnum og drukknuðu.
Einnig voru dæmi um að hestar rynnu til á ís; þessi grey féllu fram af klettum og héngu í beislum sínum á meðan vagninn hékk á móti þyngd þeirra.
Stundum hékk vagninn líka fram af og beðið var eftir merkjum um aðra ferðalanga á sjóndeildarhringnum sem gætu komið til bjargar.
Stundum, ef vagninn var of þungur, fór hann fram úr hestunum á leið niður brekku.
Í einu tilviki valt vagninn og tók með sér helminginn af hestunum á meðan hinir hlupu af stað og drógu ökumanninn með sér sem slasaðist alvarlega.
Hljómar eins og ævintýraleg ferðalög…
Þegar ég var lítil var einn af uppáhalds kvöldverðarstöðum fjölskyldunnar Cobb and Co.
Ég elskaði að panta barnamáltíðirnar sem komu í skreyttum pappakassa, oftast í laginu eins og póstvagn, stundum eins og eldflaug.
Á veggjunum héngu beisli, aktygi og allur búnaður sem þurfti fyrir hestvagnafyrirtæki.
Ég man eftir að hafa spurt pabba hvers vegna þessir hlutir væru alls staðar og hann sagði mér frá vögnunum sem áður fóru um gömlu vegi Nýja-Sjálands.
Þessir hlutir eru horfnir af Cobb and Co. veitingastöðunum í dag.
Tímabilið hverfur lengra inn í fortíðina.
Það er eiginlega synd.
Þrátt fyrir að Cobb and Co. hafi eitt sinn fagnað fyrri notkun nafnsins eru þeir alls ekki skyldir.
Veitingastaðirnir voru opnaðir árið 1973.
*Mynd af Cobb & Co vagni og mannfjölda með leyfi frá www.library.org.nz/ *
*Mynd af Cobb & Co veitingastað með leyfi frá http://www.bayleys.co.nz/*
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)
Saga langferðavagnanna
Allar myndir og miðlar í þessari sögu:
Póstvagninn
Concord-vagn
Cobb & Co auglýsing
Hópferðir með vögnum hófust á Nýja-Sjálandi á sjötta áratug 19. aldar en þróunin var hæg í byrjun.
Stór hluti landsins var án vega, eða jafnvel slóða, og fjöll, kjarri vaxin svæði og ár sem voru gjarnar á að flæða yfir bakka sína gerðu ferðalög innanlands erfið.
Það var auðveldara að sigla.
Þessi póstvagn, sem er að leggja af stað frá bænum Dunstan (nú Clyde) til Roxburgh á níunda áratug 19. aldar, flytur bæði póst og farþega. Póstflutningasamningur við stjórnvöld tryggði oft rekstrargrundvöll póstvagnaleiðarinnar.
Fyrstu hestvagnarir fluttu farþega, böggla og póst.
Afkoma þeirra var oft háð því að landa samningi við stjórnvöld um póstsendingar.
Cobb & Co
Cobb & Co, nefnt eftir áströlsku fyrirtæki, var frægasta hópferðafyrirtæki Nýja-Sjálands.
Cobb & Co notaði aðallega létta Concord-vagna eins og þennan. Þeir voru yfirleitt smíðaðir á Nýja-Sjálandi og voru eftirlíking af hinum sígilda ameríska Concord-póstvagni. Hann var þróaður í Concord í New Hampshire árið 1827 og var mikið notaður í Suður-Afríku, Ástralíu og á Nýja-Sjálandi. Vagninn hvíldi á leðurólum. Hann var með ávölum yfirvagni og hurð með glugga á miðjunni. En hvorum megin við hurðina voru engir veggir, aðeins leðurtjöld sem voru rúlluð upp eða látin síga eftir veðri. Vegna þess að veggirnir voru ekki til staðar var vagninn léttur – þess vegna heitir hann létti Concord-vagninn. Létti Concord-vagninn var hraðskreiður og auðveldur í stjórnun.
Charles Carlos Cole, Bandaríkjamaður sem hafði rekið hópferðavagna í Ástralíu, kom til Dunedin 1861, rétt eftir að gull fannst í Tuapeka, 92 kílómetrum í burtu.
Viku eftir komuna lagði Cole af stað til Tuapeka klukkan 5:30 að morgni í vagni sem dreginn var af fjórum hestum.
Hann kom á áfangastað um kvöldið, heimamönnum til mikillar undrunar, sem töldu að ekki væri hægt að ljúka ferðinni á einum degi.
Cole stofnaði Cobb & Co Telegraphic Line of Coaches og hóf fljótlega daglega þjónustu.
Cobb & Co notaði aðallega létta Concord-vagna eins og þennan. Þeir voru yfirleitt smíðaðir á Nýja-Sjálandi og voru eftirlíking af hinum sígilda ameríska Concord-póstvagni. Hann var þróaður í Concord í New Hampshire árið 1827 og var mikið notaður í Suður-Afríku, Ástralíu og á Nýja-Sjálandi. Vagninn hvíldi á leðurólum. Hann var með ávölum yfirvagni og hurð með glugga á miðjunni. En hvoru megin við hurðina voru engir veggir, aðeins leðurtjöld sem voru rúlluð upp eða látin síga eftir veðri. Vegna þess að veggirnir voru ekki til staðar var vagninn léttur – þess vegna heitir hann létti Concord-vagninn. Hann var hraðskreiður og auðveldur í stjórnun.
Frá 1863 rak bróðir Coles, Lea, L. G. Cole’s Cobb &
Co í Canterbury.
1866 varð gullfundur aftur hvati að reglulegri þjónustu frá Christchurch til vesturstrandarinnar um Arthur’s Pass.
Cole-bræðurnir yfirgáfu Nýja-Sjáland um 1870 en fyrirtækið starfaði áfram til 1923.
Vagnafyrirtæki í öðrum landshlutum fengu hið fræga nafn að láni.
Vagnar Cobb & Co voru skærrauðir með purpurarauðum flauelssætum.
Þetta voru Concord-vagnar, líkt og klassíski bandaríski póstvagninn sem var þróaður í Concord, New Hampshire, 1827.
Concord-vagnar voru léttir, sterkir, sveigjanlegir og hraðskreiðir.
Þeir hvíldu á leðurólum í stað gorma, sem gaf þeim ruggandi hreyfingu.
Þeir rúmuðu sex manns – eða allt að níu ef vel var troðið – inni í vagninum og fimm til viðbótar gátu setið á ökumannssætinu og á þakinu.
Bögglar og farangur fóru á grind aftan á og á þakið.
Lestir og vagnar
Þegar járnbrautir komu á svæði tóku lestir við af vögnum en vagnar fluttu farþega áfram frá endastöð járnbrautarinnar til annarra áfangastaða.
Lestir voru mun ódýrari og þægilegri en vagnar.
Ferð með vagni 1870 frá Auckland til Hamilton kostaði 35 skildinga og að fara alla leið til Cambridge kostaði 5 skildinga til viðbótar.
1909 var ferð með vagni um það bil fjórum sinnum dýrari en ferð með lest.
Vélarafl hafði tekið við af hestarafli í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar.
Síðasta ferð Cobb & Co var farin 1923, þegar opnun Ōtira-ganganna gerði lestinni kleift að flytja póstinn frá Christchurch til Hokitika.
Áætlun vagnanna
Óþægileg ferðalög
Ferðalög með póstvagni voru óþægileg.
Sarah Courage lýsti áhrifum ferðar frá Kaiapoi til Leithfield:
Handleggir mínir og axlir dögum saman … voru í öllum regnbogans litum; á meðan fannst mér eins og lífsnauðsynleg líffæri mín væru að blandast saman og flækjast hvert í öðru.
Farþegar þurftu oft að fara úr vagninum til að komast yfir ár þar sem fáar brýr höfðu verið byggðar.
Á leiðinni milli Napier og Wellington í upphafi áttunda áratugar 19. aldar fóru þeir yfir Manawatū-ána í körfu, tóku svo annan vagn að mynni gljúfursins, fóru aftur yfir ána á kanó og luku svo ferðinni með vagni.
Á dögum póstvagnanna gátu vegirnir verið slæmir – ef þeir voru þá nokkrir. Eftir rigningar festust vagnarnir oft í drullunni – eins og þessi á Austurstrandarveginum milli Waipiro Bay og Gisborne, líklega á níunda áratug 19. aldar.
Hættuleg ferðalög
Það var hættulegt að ferðast með vagni.
Jafnvel þótt hestarnir væru sérvaldir og þjálfaðir gátu þeir fælst eða hlaupið af stað og velt vagninum á hliðina.
Stundum féllu vagnar fram af klettum eða fuku af þeim.
En „umferðarslysin“ á 19. öld stöfuðu aðallega af drukknun við að fara yfir ár.
Ferðalög með póstvagni voru hættuleg – sérstaklega þegar farið var yfir ár þar sem engar brýr voru. Sums staðar voru ferjur eða flatbyrnur notaðar til að flytja vagnana. Annars staðar tóku farþegar ferju eða fóru yfir hengibrú og nýr vagn tók við þeim hinum megin. Hér fer póstvagninn frá Pātea yfir Rangitīkei-ána við góðar aðstæður. En slæmt veður gat valdið því að ár uxu skyndilega og margir létu lífið við að reyna að komast yfir. Drukknun var þekkt sem „nýsjálenski dauðinn“.
Vagnstjórar
Vagnstjórar voru kallaðir „svipur“.
Margir öðluðust orðspor sem kátir ofurhugar sem höfðu dálæti á hættum.
Í riti frá fimmta áratug 20. aldar var vagnstjórinn á fyrri tíð rómantíseraður sem
yfirleitt hraustlegur maður, óttalaus og djarfur, sem lét sig engu varða um hættur, hvort sem það voru flóð, skógarþjófar eða flóknir vegir höggnir út úr skógi, þaktir stórgrýti eða trjástubbum: því meiri sem hættan var, þeim mun betur virtist honum líka hún.
Ferðalög með póstvagni voru hættuleg – sérstaklega þegar farið var yfir ár þar sem engar brýr voru. Sums staðar voru ferjur eða flatbyrnur notaðar til að flytja vagnana. Annars staðar tóku farþegar ferju eða fóru yfir hengibrú og nýr vagn tók við þeim hinum megin. Hér fer póstvagninn frá Pātea yfir Rangitīkei-ána við góðar aðstæður. En slæmt veður gat valdið því að ár uxu skyndilega og margir létu lífið við að reyna að komast yfir. Drukknun var þekkt sem „nýsjálenski dauðinn“.
„Svipurnar“ lifðu erfiðu lífi.
Hugh Craig hóf akstur fyrir Cobb & Co á táningsaldri á sjöunda áratug 19. aldar.
Dagblaðið Tuapeka Times lýsti því hvernig hann var oft „í vagninum í 16 til 18 klukkustundir á dag, keyrandi á versta vegi í heimi [milli Clyde og Lawrence] og helming þess tíma við lampaljós …“ Craig kom til Lawrence eftir klukkan 22 en lagði af stað aftur klukkan 5 að morgni, jafnvel í vondu veðri.
Vagnstjórar standa fyrir utan Perry Range Hotel, sem var í eigu J. Jackson, á vesturströndinni á tíunda áratug 19. aldar. Hótel og áningarstaðir voru oft staðsettir með dagsferðar millibili þar sem margar ferðir tóku nokkra daga. Á 19. öld tók 250 kílómetra ferð með póstvagni yfir aðalvatnaskilin frá Christchurch til Greymouth þrjá daga, með 11 viðkomustöðum til að skipta um hesta. Áningarstaðir voru oft með hesthús og járnsmiði á staðnum eða í nágrenninu til að sinna hestunum.
Áfangastaðir fyrir póstvagna
Gistihús voru staðsett meðfram póstvagnaleiðum, jafn mikið til að þjóna hestum og farþegum.
Skipta þurfti um hesta á nokkurra klukkustunda fresti og þeir þurftu hesthús og járnsmiði.
Mörg gistihús voru mjög einföld, oft með þröngum börum í stað rúma, þétt saman í litlum herbergjum.
Þegar póstvagnaþjónusta hófst meðfram ströndinni milli Wellington og Whanganui 1858 byggðu Hector McDonald og eiginkona hans Agnes gistihús og skiptistöð fyrir hesta við ósa Hōkio-árinnar.
Þjónustubílar
Leigubílar voru stórir bílar sem notaðir voru til farþegaflutninga.
Þeir komu fram á Nýja-Sjálandi um 1905, þegar mjög fáir áttu einkabíla.
Bílstjóri frá Mount Cook Motor Company flytur þrjár konur í einum af fyrstu Cadillac-bílum fyrirtækisins, nálægt Queenstown. Á stigbrettinu er asetýlen-gasrafall fyrir ljós, olíudós og nýtt dekk, enn í umbúðum. Fyrirtækið hóf rekstur leigubíla árið 1906 en hafði rekið póstvagnaþjónustu í 20 ár þar á undan. Fyrstu bílarnir voru af gerðinni De Dion og Darracq. Þeir höfðu meðferðis bréfdúfur í kössum, svo hægt væri að kalla eftir hjálp með loftpósti ef bílarnir yrðu strandaglópar.
Þjónustubílar Newman Brothers stilla sér upp í Murchison í heimsókn hertogans og hertogaynjunnar af York árið 1927. Fremst til vinstri er fyrsti stóri þjónustubíll Newmans, Cadillac 314 með V8-vél, þekktur sem „Glerhúsið“. Ungi maðurinn sem stendur í miðjunni er Jack (síðar Sir Jack) Newman. Faðir hans, Tom, og frændi hans, Harry, hófu rekstur hestvagna árið 1879 og keyptu sinn fyrsta þjónustubíl árið 1911. Skiptin yfir í bíla urðu hraðari vegna sölu á 50 hestum Newmans til hersins fyrir herförina í Sínaí og Palestínu í fyrri heimsstyrjöldinni.
Sum hestvagnafyrirtæki færðu sig yfir í leigubílaakstur.
Rodolph Wigley, sem hafði flutt farþega með hestvögnum frá Timaru til Aoraki/Cook-fjalls frá 1886, hóf leigubílaferðir að fjallinu 1906.
Hann sótti farþega við endastöð járnbrautarinnar í Fairlie og stofnaði Mount Cook Motor Company.
Newman Brothers, sem hafði rekið hestvagna síðan 1879, hóf rekstur leigubíla árið 1911.
Síðar færðu þeir sig yfir í rútur.
Fyrirtækið var með aðsetur í Nelson, þar sem engin járnbraut var.
Samkeppni í leigubílaakstri
Mörg lítil leigubílafyrirtæki voru stofnuð á þriðja áratugnum. 1930 voru 597 leigubílar á Nýja-Sjálandi.
Ekkert leyfi þurfti til að hefja rekstur og bílasölur auðvelduðu verðandi fyrirtækjaeigendum aðgang að lánsfé.
Vegirnir voru að batna og loftfylltir hjólbarðar gerðu bílferðir þægilegri.
Hörð samkeppni leiddi til þess að fargjöld lækkuðu og rekstraraðilar fóru oft á hausinn.
1927 höfðu tugur fyrirtækja komið og farið á leiðinni milli Napier og Gisborne og 1930 börðust 20 rekstraraðilar um viðskiptavini milli Auckland og Hamilton.
Fjöldi leigubíla náði hámarki árið 1934, þegar þeir voru 815.
Þjónustubíll frá Newmans stoppar á lóð dómkirkjunnar í Nelson með nokkrum meðlimum Newman-fjölskyldunnar innanborðs, líklega seint á fjórða áratugnum. Þessi Cadillac 353FF var smíðaður árið 1935 og rúmaði 13 farþega. Yfirbyggingin var unnin af Crawley Ridley, yfirbyggingasmiðum á Tory Street í Wellington. Þeir smíðuðu margar yfirbyggingar fyrir Newmans frá fjórða áratugnum til miðs sjötta áratugarins. Fyrirtækið „lengdi“ og „endurbyggði“ þjónustubíla til að koma fyrir auka sætaröð.
Tegundir bíla
Fyrstu bílarnir voru opnir „túristabílar“, oft með strigatoppi sem hægt var að fella niður.
Cadillac var langvinsælastir og frá því um 1930 var Cadillac 353 V8 algengasta gerðin.
Þeir voru keyptir, oft notaðir, í Bandaríkjunum og síðan „lengdir“ og „endurbyggðir“ á Nýja-Sjálandi, margir hverjir af Wellington-fyrirtækinu Crawley Ridley.
Grindin var lengd og lengri og breiðari yfirbygging smíðuð til að rúma fleiri farþega.
Margir þessara bíla voru enn í notkun eftir seinni heimsstyrjöldina.
Fyrstu langferðabílarnir
Langferðabílar – einnig þekktir sem hópbifreiðar – komu fram á sjónarsviðið á þriðja áratug 20. aldar.
Fjöldi þeirra jókst á fjórða og fimmta áratugnum þegar vegir höfðu batnað nægilega til að bera stærri ökutæki.
Samkvæmt flutningareglugerð frá 1931 þurfti rútufyrirtæki að fá leyfi fyrir ferðir utan hefðbundinna leiða – þær voru kallaðar „sérferðir“. Þessar tvær rútur frá Newman Brothers, greinilega merktar „Sérferð“, hafa flutt hóp að rótum Franz Josef-jökuls, líklega seint á fjórða áratugnum. Sérferðir fluttu fólk á íþróttaleiki, veðreiðar, landbúnaðarsýningar, veislur og aðra viðburði. Sérleyfum lauk með lögum um breytingu á flutningalögum (nr. 2) 1983. Nýja kerfið veitti leyfi fyrir ökutæki frekar en þjónustu.
Reglugerð um hópferðabíla
Lög um flutningaleyfi frá 1931 settu reglur um flutningaþjónustu á Nýja-Sjálandi. Rútufyrirtæki þurftu að hafa leyfi og ökutæki þeirra, tímaáætlanir og fargjöld þurftu samþykki stjórnvalda.
Fyrirtækin voru ánægð með kerfið því leyfið veitti þeim verndaða stöðu á markaðnum.
Hver sá sem vildi hefja samkeppni þurfti að sanna að það myndi ekki skaða rekstur fyrirtækis sem þegar var starfandi.
Ríkisrekna fyrirtækið New Zealand Railways Road Services var stærsti rekstraraðili langferðabíla frá miðjum fjórða áratugnum til 1991, þegar fyrirtækið var einkavætt. Á sjöunda áratugnum rak fyrirtækið fjölda Bedford SB3-vagna með yfirbyggingu af gerðinni Omnicoach frá New Zealand Motor Bodies – eins og þennan hér.
En reglugerðin var ströng.
Ef fyrirtæki vildi setja upp rútuferð til að flytja fólk á sýningu, íþróttaviðburð eða á ströndina yfir daginn þurfti það að sækja um sérstakt leyfi.
Ekki var víst að það fengist eða því fylgdu takmarkanir – eins og að mega ekki taka upp farþega á leiðinni.
Þar sem „sérferðir“ voru eftirsóttar og góð tekjulind kvörtuðu fyrirtækin yfir því að þeim væri haldið aftur af því að veita þjónustu og afla hagnaðar.
Járnbrautir og vegaþjónusta þeirra
Reglugerðir vernduðu ríkisreknar járnbrautir fyrir samkeppni frá langferðabifreiðum.
Í viðaukalögum um samgöngur frá 1933 var kveðið á um að engin ný leyfi yrðu veitt fyrir rútuþjónustu sem starfrækt væri á járnbrautarleiðum og að vörur mættu ekki vera fluttar lengra en 50 kílómetra á vegum eftir leið sem þjónustað var af járnbrautum.
New Zealand Railways Road Services published this brochure for the Wellington–Rotorua route as in the 1950s.
Ríkisstjórnin kom á fót eigin langferðabílaþjónustu, New Zealand Railways Road Services (NZRRS), sem hóf starfsemi á leiðinni milli Wellington og Whanganui 1934.
Fyrirtækið fór inn í ferðaþjónustuna sama ár og bauð upp á fjögurra daga ferðir frá Dunedin til Suðurvatnanna.
NZRRS óx gríðarlega undir fyrstu ríkisstjórn Verkamannaflokksins og keypti upp 27 einkafyrirtæki á árunum 1936 til 1939. 1940 átti það 138 langferðabíla; 1950 tvöfalt fleiri. 1980 var það þrisvar sinnum stærra en næststærsta langferðabílafyrirtækið, Newman’s Coachlines.
Einkaaðilar voru óánægðir með umsvif stjórnvalda á markaðnum – sérstaklega vegna þess að þau gátu varið eigin flutningastarfsemi.
Í sumum tilfellum var umsókn fyrirtækis um endurnýjun leyfis fyrir ákveðna leið hafnað og í kjölfarið komst það að því að NZRRS hafði tekið yfir þá leið.
Stundum keypti NZRRS þá rútur fyrirtækisins eða jafnvel fyrirtækið sjálft.
Langferðabílar: Frá 1940 og áfram
Niðurskurður á stríðstímum
Í seinni heimsstyrjöldinni var dregið úr langferðaakstri með sjálfviljugum og skyldubundnum takmörkunum – um 40% af því sem var fyrir stríð 1943.
Á sama tíma hækkaði verð á bensíni, dekkjum og varahlutum um þriðjung.
Kvenkyns bílstjórar
Fyrsti kvenkyns langferðabílstjórinn á fjórða áratugnum gæti hafa verið Jean Hunter hjá Hunter’s DOT (Dunedin–Ōamaru–Timaru) Motor Services, eða Amy Newby hjá Newby’s Motors í Hamilton.
Vagnstjórinn Joan Hamilton stillir sér upp við hópferðabílinn sinn í Skippers Saddle, norður af Queenstown, snemma á sjöunda áratugnum. Konur hófu að aka langferðabílum á fjórða áratugnum en sumar mættu andstöðu frá karlkyns bílstjórum.
Margir karlkyns rútubílstjórar börðust í seinni heimsstyrjöldinni.
Konur tóku yfir skrifstofustörf og akstur hjá mörgum fjölskyldufyrirtækjum en flestar hættu akstri eftir stríðið.
Sumar þeirra sem héldu áfram mættu fjandskap frá karlkyns bílstjórum.
Hilda Jamieson hjá Jamieson Motors í Stratford minntist þess:
Maður sá þá búa sig undir að veifa, [svo] sneru þeir höfðinu undan.
Þeir vildu ekki kannast við konu!
Fólk í bílum leit upp og Guð minn góður!
Það er kona sem keyrir rútuna!
Þau störðu öll út um gluggana hjá sér.
Ferðamálaskrifstofa nýsjálenska ríkisins setti saman ódýrar rútuferðir árið 1946 og kallaði þær Tiki Tours. Í fyrstu einbeittu þær sér að hótelum í eigu ríkisrekna ferðaþjónustufyrirtækisins Tourist Hotel Corporation. En árið 1966, þegar þessi bæklingur var gefinn út, náði ferðanetið þeirra yfir allt landið.
Versta umferðarslys Nýja-Sjálands
Rútufloti Nýja-Sjálands var í slæmu ástandi á tveimur áratugum eftir seinni heimsstyrjöldina.
Versta umferðarslys landsins varpaði ljósi á þetta. 1963 biluðu bremsurnar í rútu sem ók yfir Brynderwyn-hæðirnar og 15 af 35 farþegum létust.
Lúxusrúturnar Landliner
Vinsæl nýjung í efri gæðaflokki voru 24 sæta lúxusrúturnar Landliner með veitingaþjónustu á leiðinni milli Auckland og Wellington frá 1948 (daglega frá 1952).
Leið þeirra var útreiknuð þannig að hún skaraðist ekki við aðaljárnbrautarlínuna – en þeim var ekki heimilt að taka upp eða skila af sér farþegum á leiðinni milli borganna tveggja.
Ferðaþjónusta
Hópferðabílafyrirtæki settu saman pakkaferðir til að laða að ferðamenn – bæði Nýsjálendinga og erlenda ferðamenn.
Fjöldi erlendra ferðamanna jókst úr um 25.000 árið 1960 í 48.000 árið 1964.
Samkeppni frá bílum og flugvélum
Á sjötta áratugnum tvöfaldaðist bílaeign og hópferðabílum fækkaði verulega – úr um 700 1956 í 466 áratug síðar.
Flugferðir urðu mun samkeppnishæfari á sjöunda áratugnum og frá níunda áratugnum voru ódýrir notaðir bílar fluttir inn frá Japan.
Fleiri notuðu eigin bíla í langferðir.
Á þessum áratugum, þegar farþegum fækkaði og þjónusta var skorin niður, treystu hópferðabílafyrirtæki meira á samninga um vöruflutninga, póst- og blaðadreifingu og skólaakstur.
Margir hópferðabílar fluttu farþega í fremri hlutanum og pakka, póst og dagblöð í þeim aftari.
Þessir „samsettu“ bílar eða „flutningabílar“ voru algengir frá sjötta áratugnum til þess níunda – áður en samkeppni frá hraðsendingafyrirtækjum hófst.
Hópferðabílar eftir afnám reglugerða
Reglur felldar niður
Með breytingalögum um samgöngur frá 1983 var leyfisveitingakerfinu breytt og ríkisafskiptum af fargjaldasetningu hætt.
Hópferðabílafyrirtæki þurftu ekki lengur að sýna fram á þörf fyrir þjónustu, heldur aðeins að þau gætu veitt hana á öruggan og áreiðanlegan hátt. 2009 var eftirlitsaðilinn Samgöngustofa Nýja-Sjálands (NZ Transport Agency).
Milli borga
Árið 1991 var hópferðaþjónusta nýsjálensku ríkisjárnbrautanna (New Zealand Railways Road Services) einkavædd.
Langferðaþjónusta fyrirtækisins var keypt af InterCity Group, sem samanstóð af stærstu einkareknu hópferðabílafyrirtækjum landsins.
Í upphafi 21. aldar var InterCity Group langstærsta hópferðabílafyrirtækið og flutti 1,5 milljónir farþega á ári – um 1,1 milljón Nýsjálendinga og afgangurinn voru erlendir ferðamenn.
Fjölskyldufyrirtæki
Ritchies Coachlines og Tranzit Group, sem bæði eru eigendur InterCity Group, eru fjölskyldufyrirtæki sem hafa blómstrað á tímum afnáms hafta og einkavæðingar.
Ritchies Coachlines, í eigu Ritchie-fjölskyldunnar, er stærsta einkarekna rútu- og hópferðabílafyrirtæki í Ástralíu.
Það var stofnað í Temuka 1937 og sinnti aðallega skólaakstri fyrstu 30 árin.
Í upphafi 21. aldarinnar var fyrirtækið með starfsemi um allt Nýja-Sjáland með langferðabíla, leiguferðir, skoðunarferðir og almenningssamgöngur í þéttbýli.
Snelgrove-fjölskyldan á og rekur Tranzit Group.
Albert Snelgrove stofnaði Grey Bus Service (síðar Blue Bus Company) með 19 sæta Dodge-rútu í Carterton 1924 en flutti síðar til Masterton.
Erlendir ferðamenn
Á árunum 2007–8 ferðuðust 1,27 milljónir ferðamanna sem heimsóttu Nýja-Sjáland (56% erlendra gesta) með hópferðabílum.
Í efsta gæðaflokki voru lúxusrútur með leðursætum, sjónvarpsskjá fyrir hvern farþega og nettengingu.
Í hinum enda litrófsins var „hoppaðu upp í og úr“-þjónusta þar sem bakpokaferðalangar keyptu passa sem hægt var að nota í marga mánuði.
Framleiðsla
Kiwi Bus Builders í Tauranga er aðalframleiðandi langferðabifreiða á Nýja-Sjálandi.
New Zealand Motor Bodies, sem lokaði árið 1993, var áður stórt nafn í framleiðslu og útflutningi langferðabifreiða á Nýja-Sjálandi.
Hagsmunasamtök
The Bus and Coach Association New Zealand eru hagsmunasamtök fyrir rekstraraðila bæði langferða- og borgarrútubifreiða en þessir hópar höfðu hvor sín samtök fram til ársins 1965.
Wigley, Harry. The Mount Cook way: the first fifty years of the Mount Cook Company. Auckland: Collins, 1979.
Carter, Graeme. Travelling with Newmans. Whanganui: GT Carter Transport Books, 2006.
Laugesen, Keith. A driving force: the Laugesen family and the Midland group of companies. Christchurch: J. K. Laugesen, 2001.
Lovell-Smith, E. M. Old coaching days in Otago and Southland. Christchurch: Capper Press, 1976 (originally published 1931).
McCrystal, John. On the buses in New Zealand: from charabancs to the coaches of today. Wellington: Grantham House in association with the Bus and Coach Association of New Zealand, 2007.
Oliver, Juliet. Tranzit through time: the story of Tranzit Group, 1924–2000. Masterton: Tranzit Group, 2001.
Langafi minn, John Richard Burrows, vagnstjóra hjá Cobb & Co, á gullnámusvæðum Vestur-Ástralíu á myndinni.
Þetta er ekki sama fyrirtæki og Cobb & Co í Austurríkjunum.
John (Jack) hóf störf sem vagnstjóri hjá Cobb & Co í Austurríkjunum í Deniliquin í Nýja-Suður-Wales og flutti til gullnámusvæðanna í Vestur-Ástralíu seint á tíunda áratug 19. aldar.
Þessi vagn, með vopnuðum riddaravörðum og sex hesta teymi, hefur verið að flytja gull og farþega.
Myndin var tekin um 1901 nálægt Leonora í Vestur-Ástralíu.
Jack lést nokkrum árum síðar á áfangastaðnum Poison Creek þegar hestarnir fældust á meðan hann var að hengja þá fyrir vagninn snemma morguns.
Hann flæktist í beislinu og dróst eftir veginum með hestunum sem hlupu af stað.
Hrjúft námubæjarfélagið Helena í Montana, sem varð til í gullæðinu á sjöunda áratug 19. aldar, var enginn staður fyrir þá sem voru viðkvæmir.
Námumenn, flakkarar, fjárhættuspilarar og byssumenn þyrptust á leðjugar göturnar og ofbeldi braust oft út jafn hratt og pókerleikur gat snúist til verri vegar.
Ein slík átök áttu sér stað 1867 þegar byssumaðurinn John Bull skaut og drap fjárhættuspilarann og byssumanninn Langford Peel um hábjartan dag á aðalstræti í Helenu.
Frásögn á YouTube af John Bull!
Þessi banvæna viðureign þeirra var áminning um hversu þunnt línan var á milli laga og lögleysu í landnámsbæ sem byggður var á auðæfum og byssuvaldi.
John Bull var ekki ókunnugur hættum. Fimm árum fyrr, 1862, hafði hann sannað sig í byssubardaga gegn hrossaþjófum í Gold Creek-námubúðunum.
Í þeim átökum hafði Bull yfirhöndina og öðlaðist orðspor sem maður sem ekki var hægt að hunsa í Montana-fylki.
Þegar hann mætti Langford Peel voru báðir menn þekktir sem óstöðugir einstaklingar – afurðir róstursams umhverfis þar sem deilur voru oft leystar með byssukúlum frekar en orðum.
Lokaátök þeirra á fjölförnum Main Street í Helena voru vitni að forviða bæjarbúum og sumir þeirra litu líklega á þetta sem einn kafla enn í blóðugri sögu bæjarins.
Ljósmyndin af Main Street í Helena, tekin árið 1879, rúmum áratug eftir skotárásina, sýnir bæ sem enn var mótaður af óværum uppruna sínum.
Timburhús halla sér lítillega í rykinu og draugur fyrri byssubardaga svífur yfir vötnum.
Þó að John Bull og Langford Peel séu löngu horfnir lifir banvæn viðureign þeirra áfram sem tákn um hrátt og ófyrirsjáanlegt eðli réttlætis á landnámssvæðunum – þar sem hvert skref um bæinn gat leitt þig augliti til auglitis við dauðann.
Vefsíða tileinkuð Helenu í Montana og Langford Peel
Útfararvagnar raðaðir upp við höfnina í Halifax Nova Scotia, til að flytja lík frá Titanic, 6. maí 1912.
Grein úr Smitsonian magasin 14 april 2025. Eftir: Greg Daugherty – Sagnfræðilegan fréttaritaritara
Hin langa og undarlega ferð fórnarlamba Titanic sem fundust hundruðum kílómetra frá slysstað, vikum eftir að skipið sökk
Björgunarsveitir náðu aðeins að endurheimta lík 337 af þeim rúmlega 1.500 farþegum og áhöfn sem létust í slysinu. Um þriðjungur látinna fékk vota gröf.
Þegar RMS Titanic sökk aðfaranótt 14.-15. apríl 1912 létu um 1.500 karlar, konur og börn lífið.
Eftirköst slyssins!
Fréttir greindu frá fórnarlömbum sem „sukku með skipinu“ eða enduðu í „votri gröf“.
Titanic að sökkva
Hins vegar höfðu hundruð farþega og áhafnarmeðlima yfirgefið skipið áður en það brotnaði í tvennt, hvarf undir öldurnar og settist á botn Atlantshafsins, tveimur og hálfum kílómetra niðri.
Þessir einstaklingar flutu í sjónum, studdir af björgunarvestum fylltum með korki, þar til ískalda vatnið dró lífið og hita úr líkömum þeirra.
Þó að opinber dánarorsök hafi oft verið skráð sem drukknun er talið að flest fórnarlömbin hafi látist af völdum ofkælingar og tengdra orsaka.
Á komandi dögum og vikum báru straumar líkin yfir gríðarstórt svæði.
Sum fundust ekki fyrr en mánuði síðar eða jafnvel seinna.
Önnur fundust aldrei. Í dag er enn ekki vitað um afdrif tæplega 1.200 fórnarlamba Titanic í heildina.
Gufuskipið Carpathia, sem hraðaði sér á staðinn þar sem slysið átti sér stað, bjargaði rúmlega 700 lifandi úr of fáum og illa nýttum björgunarbátum Titanic.
Með skip sitt nú hlaðið langt umfram burðargetu, hafði skipstjóri Carpathia ekki áhyggjur af líkum hinna látnu heldur stefndi þess í stað á New York.
Um borð á Carpathia og í síðari frásögnum sögðu eftirlifendur hræðilegar sögur af því að sjá samferðamenn berjast í vatninu í kringum þá.
Þeir minntust þess að heyra stunur og köll á hjálp sem smám saman dvínuðu þegar fórnarlömbin gáfust upp fyrir kuldanum, eitt af öðru.
„Hjá fullorðnum er ofkæling ekki hraðvirkt ferli, oft tekur það 30 til 40 mínútur að ofsafengnum skjálfta, vöðvasamdrátt, rugl og að lokum líffærabilun,“ segir Caitlin Doughty, útfararstjóri og höfundur bóka á borð við,,Will My Cat Eat My Eyeballs? And Other Questions About Dead Bodies“.
Doughty vinnur um þessar mundir að bók um hina látnu frá Titanic, sem áætlað er að komi út árið 2026.
Það féll í hlut annarra skipa að bjarga líkamsleifunum.
Eigandi Titanic, White Star Line, leigði Mackay-Bennett, gufuskip sem venjulega var notað til að gera við sæsímakapla yfir Atlantshafið, til að endurheimta eins mörg lík og mögulegt var.
Hlaðið viðarkistum og nokkrum tonnum af ís lagði skipið af stað frá Halifax í Nova Scotia þann 17. apríl.
Það féll í hlut annarra skipa að bjarga líkamsleifunum.
Eigandi Titanic, White Star Line, leigði Mackay-Bennett, gufuskip sem venjulega var notað til að gera við sæsímakapla yfir Atlantshafið, til að endurheimta eins mörg lík og mögulegt var.
Hlaðið viðarkistum og nokkrum tonnum af ís lagði skipið af stað frá Halifax í Nova Scotia þann 17. apríl.
Einn úr áhöfn Mackay-Bennett lýsti því hvernig skipið kom að samfljótandi hundrað líkum á öðrum degi leitarinnar.
„Jafnvel þegar við komum beint að þeim gátum við enn ekki trúað þessu,“ sagði hann við St. Louis Post-Dispatch.
„Þegar við sáum svo að þetta voru í raun manneskjur þurftum við að segja okkur sjálfum að þær væru dauðar, því þær litu út eins og hópur af sofandi sundmönnum…
Sumir voru með lokuð augu, en flestir voru með þau galopin, starandi beint fram fyrir sig.“
LíkTitanic um borð í björgunarskipinu Minia
Skipið Mackay-Bennett sneri aftur til hafnar 30. apríl með 190 lík, eftir að hafa jarðsett önnur 116 í sjónum.
Tvö önnur skip með bækistöð í Halifax, Minia og Montmagny, fóru einnig í leit að líkum og fundu samtals 21.
Þar af voru þrjú jarðsett í sjónum.
Dagblöð greindu frá því að fjölskylda Johns Jacobs Astor IV, ríkasta mannsins um borð í Titanic og eins þess auðugasta í heiminum á þeim tíma, hefði í hyggju að standa fyrir sérstökum leiðangri til að finna lík hans og væri reiðubúin að eyða einni milljón dollara í verkefnið.
Sú áætlun varð þó óþörf þegar Mackay-Bennett sendi þráðlaust skeyti þann 26. apríl þess efnis að lík Astors hefði fundist og verið dregið um borð.
Meðal þeirra hluta sem notaðir voru til að bera kennsl á hann var gullvasaúr með upphafsstöfum hans, sem seldist á tæplega 1,5 milljónir dollara á uppboði í apríl 2024.
Önnur skip sem sigldu um svæðið greindu einnig frá því að hafa séð lík en gerðu enga tilraun til að bjarga þeim.
Þýska farþegaskipið Bremen, sem kom til New York 24. apríl, sigldi inn á svæði þar sem flak var á reiki, þar á meðal þilfarsstólar og viðarbrak.
„Þegar skipið nálgaðist,“ greindi New York Times frá.
„kom í ljós að svörtu hlutirnir sem voru að vagga upp og niður á yfirborði vatnsins og blandast flakinu voru lík fórnarlambanna.“
Flest þeirra voru í björgunarvestum. Að minnsta kosti eitt var bundið við hurð og tvö önnur við þilfarsstóla.
Skipstjórinn áætlaði að yfirmenn hans hefðu séð um 100 lík alls og bætti við að þeir hefðu ekki tekið nein upp úr sjónum þar sem þeir hefðu engar líkkistur um borð og vissu að Mackay-Bennett myndi koma til að sækja líkin.
Næstum mánuði eftir að skipið sökk, þann 13. maí, rakst Oceanic, skip White Star-línunnar á sinni reglulegu vesturleið frá Southampton á Englandi til New York, á björgunarbát frá Titanic um 320 kílómetra frá slysstað.
Úr kvikmyndinni Titanic
Báturinn, þekktur sem Collapsible A, hafði skilað lifandi farþegum sínum til Carpathia þann 15. apríl og verið látinn reka með því sem talið var vera þrjú lík.
Æsifréttir í blöðum síðar gáfu í skyn að þrír menn hefðu svelt í hel í bátnum eftir að hafa reynt að borða björgunarvesti sín – kenning sem var fljótlega afsönnuð.
Írski rithöfundurinn Shane Leslie, farþegi um borð í Oceanic, minntist þess þegar björgunarbáturinn fannst, en hann sást fyrst í um það bil tveggja mílna fjarlægð frá stjórnborða skipsins.
„Það sem á eftir fylgdi var hryllilegt,“ skrifaði hann mörgum árum síðar.
„Tveir sjómenn sáust, hár þeirra aflitað af völdum saltvatns og sólar, og þriðja persónan í kvöldklæðnaði lá flöt á bekkjunum. Allir þrír voru látnir.“
Áhöfn Oceanic safnaði saman illa rotnuðum líkunum, vafði þau í segldúk og jarðsetti þau í sjónum.
Eiginkona Leslie, sem einnig var vitni, greindi frá því að handleggur eins sjómannsins hefði losnað í ferlinu.
Oceanic hífði björgunarbátinn upp á þilfar sitt og flutti hann til New York.
26. maí sendi selaskipið Algerine út útvarpsskilaboð um að það hefði fundið lík James McGrady, þjóns í fyrsta farrými Titanic.
Algerine hélt áfram leit en fann engin fleiri lík.
Skipið kom til St. John’s á Nýfundnalandi með jarðneskar leifar McGrady þann 8. júní.
Þótt lík McGrady hafi verið það síðasta sem var flutt í land, voru að minnsta kosti tveir aðrir fórnarlambanna að lokum jarðsettir í sjónum.
Þann 6. júní eða þar um bil fann olíuflutningaskipið Ottawa lík William Thomas Kerley, aðstoðarþjóns, fljótandi að sögn 543 mílur frá slysstaðnum.
Þann 8. júní kom flutningaskipið Ilford auga á annan þjón úr fyrsta farrými, William Frederick Cheverton, reka í Norður-Atlantshafi.
Þótt andlitsdrættir hans væru óþekkjanlegir gat áhöfnin borið kennsl á hann út frá skjölum og öðrum hlutum í vösum hans.
Í dauðanum sem í lífinu um borð í Titanic spilaði stétt lykilhlutverk í því hvernig fórnarlömbin voru lögð til hinstu hvílu.
Listi á vefsíðu Nova Scotia-skjalasafnsins yfir þau lík sem hægt var að bera kennsl á og voru tekin upp af ýmsum skipum sýnir að 42 prósent líka farþega í þriðja farrými fengu vota gröf frekar en að vera flutt aftur í land.
Fyrir farþega í öðru farrými var talan aðeins 22 prósent og fyrir farþega í fyrsta farrými var hún einungis 6 prósent. Meðal áhafnarmeðlima voru 30 prósent grafin í sjó.
Skipstjóri Mackay-Bennett gaf nokkurs konar skýringu á þessu á sínum tíma.
„Enginn frægur eða ríkur maður var aftur settur í hafið,“ var haft eftir honum.
„Það virtist best að vera viss um að flytja til lands þá látnu þar sem andlátið gæti vakið upp spurningar um háar tryggingar og arf og allt það málaferli.“
Um áhöfnina bætti hann við:
„Maðurinn sem lifir af sjónum ætti að vera sáttur við vota gröf.
Ég tel það vera besta staðinn. Hvað mig sjálfan varðar, væri ég sáttur við að hverfa í hafið.“
Þegar skipin komu til Halifax voru líkin flutt í útfararvögnum hestdregnum í íshús staðarins curling-klúbbs, sem þjónaði sem bráðabirgðalíkhús.
Þar voru þau lögð fram til að gefa ættingjum tækifæri til að bera kennsl á þau og gera tilkall til þeirra. Vefsíða Skjalasafns Nýja Skotlands telur upp 50 fórnarlömb sem ekki var hægt að bera kennsl á á þeim tíma en voru grafin undir merkjum sem skildu eftir pláss fyrir nöfn þeirra, ef til þess kæmi.
Nokkur þessara fórnarlamba – þekktast þeirra yngsta, 19 mánaða gamall drengur sem var grafinn sem „óþekkt barn“ – hafa verið auðkennd með DNA-prófunum og öðrum aðferðum á síðustu árum.
Að lokum voru alls 59 lík send heim til greftrunar, en önnur 150 voru grafin í Halifax, dreifð á þrjá kirkjugarða.
McGrady, sem kom síðastur til Halifax, var einnig sá síðasti sem var grafinn þar, þann 12. júní, næstum tveimur mánuðum eftir slysið.
Flak Titanic fannst ekki fyrr en árið 1985, og á árunum síðan hefur engin ummerki um mannaleifar fundist á eða nálægt því, líklegast vegna nýtingar náttúrunnar á holdi og beinum.
„Það er ólíklegt að nokkur heill líkami hafi varðveist, sama hversu einangraður og lokaður hluti flaksins er,“ segir höfundurinn Doughty.
„Líklegra er að það séu smáar beinflísar og hár dreift um flaksvæðið, sem eru ekki augljós berum augum eða myndavél kafbátsins.“
Þá er spurningin um hvaða áhrif gríðarlegur vatnsþrýstingur á þessu dýpi hefði á lík sem enn væru í flaki Titanic.
Þykkt og bragðmikla sírópið var búið til af John Stith Pemberton í Atlanta, upphaflega ætlað sem lækningatónik sem létti ekki aðeins sársauka veitti aukandi orku og bætti skap.
Upprunalega formúlan innihélt tvö lykilinnihaldsefni: kókalauf, sem notuð voru til að framleiða kókaín, og koffín tekið úr hitabeltiskolahnetunni.
Heimild: World Ancient History and Mystery á Facebook
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og Þýðing á Facebook
1902 ljósmynd Emet verslunina á Main Street í Indian Territory of Oklahoma, sem sýnir líflega stund utan við verslun.
Áberandi myndir á myndinni eru Billy Williams, sem er aðgreindur með skeggi og er í sjötta sæti til hægri, Bane Williams, í tíunda sæti til hægri, og Larkin Williams til vinstri, ásamt John Reynolds.
Þessi vettvangur endurspeglar mikilvægi fyrirtækja í smábæ til að efla samfélagstengsl og efnahagslega starfsemi á tímum umbreytinga fyrir Indíánaverndarsvæði.
Þessi ljósmynd er varðveitt í safni Chickasaw Council House safnsins og þjónar sem söguleg skyndimynd af lífi snemma á 20. öld og sýnir blöndu menningar og viðskipta í þróun Oklahoma.
Eftir Marshall Trimble | 6 desember, 2021 | True West Blog
Uppfært 28. mars 2026.
Murphy wagon
Vagnalestir hófu fyrst að stefna vestur í byrjun 1820 með opnun Santa Fe-slóðarinnar frá St Louis.
Hins vegar áttu brottfluttar lestir til Oregon og Kaliforníu uppruna sinn um miðjan 1840.
Það náði hámarki á 1850 eftir gullæðið í Kaliforníu.
Borgarastyrjöldin kom og fljótlega eftir að henni lauk var járnbrautinni yfir meginlandið lokið.
Enn voru nokkrar brottfluttar vagnalestar, aðrar millilandalínur voru kláraðar á næstu árum en flestir nýliðarnir komu með járnbrautum.
Þetta kom allt saman við samþykkt lög um heimabyggð árið 1862 sem áttu að hvetja til fólksflutninga vestur á bóginn.
Það var mikil löngun hjá fólki sem starfaði í myllunum í fjölmennum austurborgum og
nýir innflytjendur að eiga sitt eigið land og Homestead-lögin leyfðu þeim að skrá sig og setjast að á 160 hektara landi.
Ef þeir lifa á því í fimm ár, borgaði lítið gjald og þeir myndu fá eignarrétt á því.
Annaðhvort þyrftir þú að vera ríkisborgari eða vinna að því að verða það.
Union Pacific og Burlington Northern áttu um 16% hlut í Nebraska.
Fyrirtækin höfðu fengið stóra landstyrki svo þau réðu til sín fjölda fólks frá Bandaríkjunum og Evrópu til að fara vestur með járnbrautum og kaupa land af þeim.
Landnemi gæti keypt land fyrir $15 umsóknargjald en landnemar sem kaupa af járnbrautum gætu borgað $800 fyrir 160 hektara.
Járnbrautirnar höfðu meira að vinna svo þær auglýstu.
Þeir studdu umbótaáætlanir í landbúnaði sem myndu hjálpa bændum að ná árangri.
Þetta myndi skapa meiri þörf fyrir flutningaþjónustu.
Því meira sem bændum tókst, þeim mun betur tókst teinum.
Árið 1876 voru ellefu járnbrautir í Nebraska. Sumum brottfluttum dafnaði vel á meðan aðrir komust á land ónýtt til búskapar.
Þetta er áhugaverður og tiltölulega óþekktur hluti vestrænnar sögu.
Heimild: True West Magazine -blogg.
Hvernig var lífið í vagnalest á leið vestur?
Deborah Lynn Blumberg
Deborah Lynn Blumberg er rithöfundur og ritstjóri búsett í Maryland og forseti Washington D.C.-deildar Bandaríska félags blaðamanna og höfunda. Verk hennar hafa birst í ritum á borð við The Washington Post, The Wall Street Journal og MarketWatch. Hún safnar munum úr fyrrum stórverslun í New York-borg sem fjölskylda hennar átti, Gertz. Finndu hana á deborahlynnblumberg.com
Útgefið: 15. október 2025. Síðast uppfært: 16. október 2025.
Karlar höfðu tilhneigingu til að skrifa um reynslu sína af Oregon-slóðinni og öðrum ferðaleiðum vestur á bóginn sem ævintýri lífs síns. Konur, ekki svo mikið.
Fyrir farandfólk á 19. öld sem ferðaðist vestur yfir Ameríku í vagnlestum reyndi hver míla á líkama og sál.
Heimildarmynd frá 25. september 2025. um Oregon slóðina
Samantekt um heimildarmyndbandið
Heimildarmynd um Oregon-slóðina
Heimildarmyndin „American Traditions: The Oregon Trail“ fjallar um sögu Oregon-slóðarinnar, sem var lífæð fyrir þúsundir landnema á leið vestur í leit að nýjum tækifærum.
Efni myndarinnar
Myndin lýsir þeim miklu erfiðleikum sem landnemarnir stóðu frammi fyrir á ferð sinni, sem spannaði tvær aldir. Með viðtölum við sérfræðinga og persónulegum frásögnum er sýnt frá eftirfarandi áskorunum:
Ferðalög yfir hættuleg svæði, allt frá sléttunum miklu (Great Plains) til Klettafjalla (Rocky Mountains).
Erfið veðurskilyrði.
Skortur á auðlindum.
Sjúkdómar.
Ár sem þurfti að komast yfir.
Myndin fjallar ekki aðeins um líkamlega ferð heldur einnig um mannlegu sögurnar af von, fórnum og samfélagi sem einkenndu þessa miklu fólksflutninga. Hún kannar hvernig leit landnemanna að betra lífi endurmótaði bandarískt landslag og skildi eftir sig arfleifð sem heldur áfram að veita kynslóðum innblástur.
Tilgangur
Markmið myndarinnar er að veita áhorfendum dýpri skilning á lykilhlutverki Oregon-slóðarinnar í mótun Bandaríkjanna og heiðra minningu landnemanna sem ruddu brautina til vestursins. Hún er ætluð bæði áhugafólki um sögu og þeim sem leita að hvetjandi sögum um hugrekki og einurð.
Blöðrur á fótum, kæfandi ryk og skordýrasveimar voru aðeins nokkrar af mörgum líkamlegum áskorunum á þessari 2.000 mílna, margra mánaða langri ferð yfir sléttur, fjöll og eyðimerkur.
En innan um erfiðleikana upplifðu frumkvöðlarnir sem rúlluðu yfir álfuna einnig stundir af lotningu: glæsileg sólsetur yfir endalausum sléttum, víðáttumikið órofið landslag og ókunnugleg andlit sem mörkuðu hver ný landamæri.
Sumir frumkvöðlar skildu eftir sig frásagnir af ferðum sínum.
Í júní 1846 harmaði George Curry, farandi á vesturleið og síðar ritstjóri Oregon Spectator:
Ég er orðinn þreyttur á snigilhægum ferðum vagnanna.
Sama mánuð undraðist skólakennarinn Tamsen Eustis Donner frá Massachusetts, sem ferðaðist með eiginmanni sínum George og fimm dætrum þeirra í því sem síðar varð þekkt sem hinn örlagaríki Donner-hópur, í dagbók sinni að
sléttan milli Blue- og Platte-ánna er ólýsanlega fögur.
Báðar frásagnirnar koma fyrir í Overland in 1846: Diaries and Letters of the California-Oregon Trail, safnriti sagnfræðingsins Dale L. Morgan frá 1963 um skrif frumkvöðla.
Ferðalagið var spennandi og virtist sögulega mikilvægt því þú varst að uppfylla þessa amerísku goðsögn um að flytja landleiðina vestur,
segir Sarah Keyes, sýningarstjóri í Beinecke-bókasafni sjaldgæfra bóka og handrita í Yale.
En þegar þú ert í raun og veru á slóðinni ertu að bíða við árbakka, kljást við skordýrabit og oft og tíðum að ferðast mjög, mjög hægt.
Bjartsýni karla gegn tregðu kvenna
Lokkuð af fyrirheitum um frjósamt ræktarland og tækifæri til að byrja upp á nýtt lögðu nokkur hundruð þúsund karlar, konur og börn af stað á árabilinu 1840 til 1880.
Þau héldu vestur í hópum á yfirbyggðum vögnum sem dregnir voru af uxum, yfir graslendi, þurrar eyðimerkur og snævi þakin fjallaskörð, á leið til Kaliforníu og Oregon.
Fyrir síðari landnema var þessi draumur enn frekar magnaður af heimilisjarðalögunum (Homestead Act) frá 1862, sem Abraham Lincoln forseti undirritaði, en þau veittu landnemum sem vildu rækta landið 160 ekrur af landi.
Flestar ferðir vestur á bóginn hófust að áeggjan karla en konur slógust oft treglega í för.
Að sögn blaðamannsins og sagnfræðingsins Frank McLynn, höfundar bókarinnar Wagons West: The Epic Story of America’s Overland Trails, voru færri en ein af hverjum fjórum konum sem héldu dagbækur á ferðalaginu sammála ákvörðuninni um að flytja.
Oft harma konur í einkadagbókum sínum: ‚Af hverju erum við að leggja í þetta fífldjarfa erindi og slíta okkur frá því tengslaneti sem við höfum heima og er undirstaða lífs okkar?
Segir Stephen Aron, forseti og forstjóri Autry Museum of the American West og prófessor emeritus í sagnfræði við Kaliforníuháskóla í Los Angeles.
Skipulag ferðarinnar vestur
Flestar landnemafjölskyldur – aðallega millistéttarfólk frá Ohio, Indiana, Illinois og Missouri – lögðu af stað frá Independence í Missouri, síðasta stóra útverði á vesturlandamærunum, eftir að hafa birgt sig upp af vistum.
John Shively, frumkvöðull og einn fyrstu landnemanna í Oregon, lagði til í handbók sinni frá 1846 að landnemar tækju með sér
nóg af hveiti og vel verkuðu beikoni til að endast alla leið ef hægt er“,
eitt eða tvö pör af hjartarleðursbuxum,
tvo hatta með mjög breiðum börðum og nokkur pör af grófum skóm eða stígvélum.
Tímasetning skipti öllu máli. Ef lagt var of snemma af stað var hætta á að ekki væri nægilegt gras fyrir uxa, múldýr, nautgripi og hesta vagnalestarinnar.
Ef lagt var of seint af stað gerðu gríðarlegir snjóstormar fjöllin ófær og landnemarnir urðu strandaglópar með minnkandi vistir.
Besti tíminn til að hefja ferðina var frá miðjum apríl til maí, að ráðleggingum Shivelys og annarra.
Dæmigerður dagur
Landnemarnir fylgdu ám og fóru að meðaltali 32 kílómetra á dag.
Þeir óku yfir þurrar sléttur fram hjá húsgögnum sem hafði verið hent til að létta á vögnunum og í gegnum akra af villtum túlípönum, lyklablómum og skriðstokkrósum.
Þegar á ferðalagið leið rákust þeir á grafir samferðafólks sem hafði látist úr veikindum eða af slysförum.
Landnemar sem voru vanir skógum og ræktarlöndum austurhluta Bandaríkjanna fannst víðáttumikið landslagið oft ruglingslegt, segir Keyes.
Þeir sjá glitrandi hillingar í fjarska og geta ekki metið hversu langt í burtu hlutir eru.
Karlar sáu um vagna og búfénað; konur gengu að mestu leyti.
Hljóðið frá drunandi vagnhjólum blandaðist við hvíslandi vindinn, fuglasöng og suð býflugna og engisprettna.
Karlar báru skotvopn og beittu svipum til að slá til skröltorma sem skriðu inn á slóð þeirra.
Ormar skriðu líka upp í rúm á nóttunni.
Dæmigerður dagur fól í sér að járna hest að nýju, gera við brotinn vagnaás eða sinna veikum eða slösuðum dýrum.
Smyrja þurfti vagnhjólin reglulega til að koma í veg fyrir að núningur eyðilegði legurnar.
Þegar smurfeitin kláraðist spunnu landnemarnir með því að nota buffala- eða úlfafitu.
Sömu húsverk, erfiðari aðstæður
Veiðar voru yfirleitt á könnu karla, sem sáu fyrir nauðsynlegum mat á ferðalaginu.
Frumkvöðullinn Edwin Bryant frá Kentucky undraðist að
vísundakjöt væri jafn ‚algengt og brómber‘
og sá ekki færri en 1.000 á dag á meðan
Alantilópur eru mjög algengar en erfitt er að veiða þær.
Vísundakjöt var
svo feitt, svo safaríkt, að það fær munnvatnið til að renna við tilhugsunina,
skrifaði kaupsýslumaðurinn og landneminn Charles Stanton, meðlimur Donner-leiðangursins.
Annar landnemi deildi glaðlega smáatriðum úr einni af máltíðum sínum:
Borðaði í gærkvöldi spóa, hrossagauk, lóu og önd – það er nú aldeilis sléttumatseðill fyrir þig!
Karlar hafa tilhneigingu til að skrifa um reynsluna sem ævintýri lífs síns,
segir Aron.
Konur, ekki svo mikið, þar sem lífið á slóðinni endurspeglaði húsverkin heima – eldamennsku, þrif og barnagæslu – en við erfiðari aðstæður.
Konur bökuðu brauð og hengdu mjólk utan á skoppandi vagna til að strokka smjör.
Þær leituðu að afskornum eldiviði og söfnuðu vísundaskít eða þurrkuðum saur sem brann lengur.
Næturnar voru þröngar og órólegar í tjaldi eða á þunnri dýnu sem lögð var ofan á viðargeymslukassa vagnsins.
Áhættur: Frá meindýrum til drepsótta
Veðrið á víðáttumiklu vestursvæðinu – sandstormar, regnskúrir eða snjóstormar – gat verið óútreiknanlegt og dramatískt.
Foreldrar róuðu börn sem voru skelfingu lostin yfir skyndiflóðum og þrumum sem glumdu hærra á opnum sléttunum.
Stormar gátu sent búfénað á flótta út í myrkrið.
John Bidwell, einn af fyrstu landnemunum sem ferðuðust með vagnlest frá Missouri til Kaliforníu, skrifaði að hann hefði séð haglél stærri en kalkúnaegg.
Og þegar 30 sentímetra rigning bleytti allt í vagni Amelia Knight árið 1852 og þessi ólétta sjö barna móðir frá Iowa gat ekki kveikt eld fór hópurinn svangur í rúmið, eins og hún skráði í dagbók sína.
Næturtíminn færði einnig með sér ærandi suð moskítóflugna.
Á Santa Fe-slóðinni árið 1846 skrifaði Susan Shelby Magoffin, sem hafði fæðst inn í eina af auðugustu fjölskyldum Kentucky, í dagbók sína:
Milljónir upp á milljónir voru að sveima í kringum mig og dynkurinn í þeim á vagninum minnti mig á úrhellisrigningu.
Þetta jafnaðist á við hvaða plágu sem var í Egyptalandi.
Landnemar stóðu einnig frammi fyrir hættulegri plágum.
Sú langstærsta var sjúkdómar, sérstaklega kólera vegna mengaðs vatns.
Þótt landnemar væru ekki í meiri hættu en fjölskyldur þeirra heima fyrir skorti þá greiðan aðgang að lækni.
Landnemar voru háðir ám fyrir bað og drykkjarvatn en hættulegar yfirferðir leiddu einnig til drukknana.
Vagnar sem hlupu af stað, troðningur, beinbrot vegna sparka frá múldýrum og byssuslys af slysni voru einnig veruleg áhætta.
Samskipti við frumbyggja, raunveruleg og ímynduð
Í huga landnema stafaði raunveruleg hætta af frumbyggjum Ameríku.
Í raun og veru var áhættan í lágmarki.
Samkvæmt McLynn létust aðeins um 4 prósent þeirra frumkvöðla sem fórust á slóðinni af völdum frumbyggja.
Vagnhjólin mörkuðu „varanlega undirskrift“ í svörðinn og klettana sums staðar
Sumir ættbálkameðlimir stálu hestum landnemanna.
Oftar voru þeir hjálpsamir leiðsögumenn og viðskiptafélagar.
Þeir leiddu frumkvöðla yfir ár – sumir tóku 25 sent fyrir vagninn – bentu á ætar rætur og skiptu á maís og graskerjum fyrir byssur, tóbak og kaffi.
Indíánarnir koma oft til að heimsækja okkur,
skrifaði Tamsen Donner um frumbyggjana,
og höfðingjar ættbálks fengu sér morgunverð í tjaldi okkar í morgun. Allir eru svo vingjarnlegir að ég get ekki annað en fundið til samkenndar og vináttu með þeim.
Járnbrautir koma í stað vagnaferða
Síðari landnemar nutu góðs af verslunarstöðvum meðfram slóðunum – ef þeir höfðu efni á hinu háa verði.
Landnemar lærðu einnig af martraðarkenndri sögu Donner-hópsins.
Aðeins helmingur þeirra 87 karla, kvenna og barna sem lögðu af stað frá Springfield í Illinois til Kaliforníu lifði af eftir að slæmar leiðbeiningar, rangar beygjur og skyndilegir, fordæmalausir snjóstormar urðu til þess að þau urðu strandaglópar vikum saman.
Nokkrir lifðu af, að því er sagt er, með því að leggjast á mannát.
Þrátt fyrir áhættuna, hætturnar og einhæfnina á leiðinni upplifðu landnemarnir samt stundir tómstunda, samfélags og fegurðar.
Á kvöldin söfnuðust fjölskyldur saman við varðeldinn, spiluðu á mandólín, banjó eða harmonikku og sungu.
Biblíulestrar á sunnudögum voru einnig algengir – og örugglega huggunarríkar stundir,
segir Keyes.
Knight skrifaði í dagbók sína um þá gleðistund þegar
einn af hjálparmönnum okkar færði mér fallegan blómvönd.
Seint á fimmta áratug 19. aldar breytti gullæðið í Kaliforníu vesturleiðunum í yfirfulla og hættulega þjóðvegi.
Áratugina á eftir vék ískrið í vagnhjólunum fyrir flauti gufunnar þegar járnbrautarteinar breiddust út um Ameríku og tengdu austur og vestur.
Um miðjan níunda áratug 19. aldar, þegar síðustu stóru köflum járnbrautanetsins þvert yfir meginlandið var lokið, hurfu vagnaferðir yfir landið nánast alveg.
Ein af fáum áþreifanlegum ummerkjum þjóðflutninganna miklu. Vagnahjólför gera meira en að merkja klöppina.
Það sem áður hafði verið erfið margra mánaða áhættuför varð að nokkurra daga ferðalagi – öruggu fyrir moskítóflugum, höggormum og stormum – þegar ný kynslóð landnema sveif vestur á bóginn í skjóli stálvagna nýsameinaðrar þjóðar.
Bozeman-slóðin varð til á tímum mikillar landþenslu vestur á bóginn um miðja nítjándu öld.
Í meginatriðum var Bozeman-slóðin táknræn fyrir hina víðtæku landþenslu Bandaríkjamanna vestur á bóginn á 19. öld.
Hún táknaði bæði þau tækifæri sem margir leituðu að og þær áskoranir og átök sem fylgdu svo hraðri útþenslu inn á áður ósnortin landsvæði.
Bozeman-slóðin var afleggjari af Oregon-slóðinni, styttri leið að nýfundnum gullnámum í Montana-umdæminu. Hún lá í gegnum miðju landsvæðis indíána. Hún varð kveikjan að árekstri menningarheima sem leiddi til stríðsátaka, eyðileggingar og hörmunga. Fyrst sýnt í sjónvarpi í mars 2019.
Bozeman-slóðin var landleið sem tengdi gullæðissvæði Montana við Oregon-slóðina um miðjan sjöunda áratug 19. aldar.
Slóðin var nefnd eftir John Bozeman, sem ásamt félaga sínum, John Jacobs, ruddi stóran hluta leiðarinnar 1863.
Slóðin lá í gegnum það sem nú er Wyoming og þveraði hefðbundin veiðilönd ýmissa frumbyggjaættbálka, aðallega Lakota-Síuxa.
Gull í Montana
Í upphafi sjöunda áratugar 19. aldar fundust umtalsverðar gullnámur í Montana-landsvæðinu, sérstaklega í nágrenni Bannack, Virginia City og síðar Helena.
Þessar uppgötvanir leiddu til straums námuverkamanna og landnema á svæðið, sem voru áfjáðir í að stika út sín svæði og nýta sér efnahagsleg tækifæri.
Þörfin fyrir beina leið frá Oregon-slóðinni að þessum gullsvæðum í Montana varð augljós.
Bozeman-slóðin, eins og hún var rudd af John Bozeman og John Jacobs, lofaði beinni leið að gullsvæðum Montana samanborið við lengri, eldri leiðir.
Slóðin hófst við Norður Platte-ána (nálægt núverandi Douglas í Wyoming) og tengdist Oregon-slóðinni.
Þaðan lá hún í gegnum Powder River-vatnasviðið og norður að Yellowstone-ánni og náði að lokum til gullsvæðanna í Montana.
Hún stytti í raun ferðavegalengd og ferðatíma fyrir marga sem leituðu gæfunnar.
Landnemar og frumkvöðlar
Auk námuverkamanna laðaði Bozeman-slóðin að sér ýmsa einstaklinga og hópa.
Landnemum sem vildu stofna ný heimili og hefja nýtt líf í Montana-landsvæðinu þótti slóðin gagnleg.
Auk þess sáu frumkvöðlar efnahagslega möguleika svæðisins, ekki aðeins í gulli heldur einnig í því að stofna fyrirtæki til að þjónusta vaxandi íbúafjölda.
Þar á meðal voru kaupmenn, verslunarmenn og þeir sem vildu koma á fót þjónustu meðfram slóðinni.
Bandaríkjaher viðurkenndi hernaðarlegt og efnahagslegt mikilvægi slóðarinnar og reyndi að vernda hana og tryggja aðgengi að henni.
Phil Kearny virkið
Herinn stofnaði virki meðfram slóðinni, svo sem Fort Phil Kearny, Fort C.F. Smith og Fort Reno, með það að markmiði að tryggja örugga ferð ferðalanga fyrir hugsanlegum ógnum, sérstaklega frá frumbyggjaættbálkum sem litu á slóðina sem innrás á landsvæði sín.
Eftirgerð af Phil Kearny virkinu
Átök við frumbyggja
Leið Bozeman-slóðarinnar í gegnum hefðbundin landsvæði nokkurra frumbyggjaættbálka, sérstaklega Lakota-Síuxa, Norður-Cheyenne og Arapaho, leiddi til verulegrar spennu og átaka.
Þetta baksvið er nauðsynlegt til að skilja stríð Rauða skýsins (Red Cloud).
Helg landsvæði
Bozeman-slóðin lá í gegnum Powder River-svæðið í Wyoming, svæði sem var talið mikilvægt fyrir lífshætti ættbálkanna.
Þetta svæði var ekki aðeins auðugt af auðlindum eins og veiðidýrum (sérstaklega vísundum) heldur hafði það einnig andlega þýðingu fyrir ættbálkana.
Sáttmálabrot
Fyrri sáttmálar, eins og Fort Laramie-sáttmálinn frá 1851, höfðu viðurkennt hluta Powder River-svæðisins sem landsvæði frumbyggja.
Fort Laramire
Stofnun Bozeman-slóðarinnar og síðari hernaðarviðvera braut í bága við þessa samninga og jók spennuna.
Fyrstu skærur
Þegar landnemar og námuverkamenn tóku að nota Bozeman-slóðina fjölgaði árekstrum milli þeirra og frumbyggjanna.
Þessi fyrstu átök snerust oft um mál eins og stolinn búfénað, árásir á vagnalestir eða hefndaraðgerðir fyrir meint brot.
Stríð rauða skýsins (1866–1868)
Í viðleitni til að vernda ferðalanga á Bozeman-slóðinni ákvað Bandaríkjaher að stofna röð virkja meðfram leiðinni.
Rauða skýið (Red Cloud) eftir John Hillers um 1880
Fort Phil Kearny, Fort C.F. Smith og Fort Reno voru meðal þeirra þekktustu.
Hins vegar var bygging og viðvera þessara virkja frekari ágangur á landsvæði frumbyggja og jók spennuna.
Rauða skýið, höfðingi Oglala-Lakota, varð aðalpersónan í andstöðunni við yfirgang Bandaríkjanna.
Hann gerði sér grein fyrir þeirri tilvistarógn sem stafaði af stöðugum straumi landnema og viðveru hersins og safnaði saman ýmsum ættbálkum, aðallega Lakota-Síuxum, Norður-Cheyenne og Arapaho, í sameinaðri andspyrnu gegn herafla Bandaríkjanna.
Markverðar orrustur
Sérstaklega mikilvæg orrusta í stríði Rauða skýsins var Fetterman-bardaginn 1866.
Hersveit 81 hermanna og borgara undir stjórn Williams J. Fetterman, kapteins, elti lítinn frumbyggjaflokk nálægt Fort Phil Kearny.
Þeir voru leiddir í fyrirsát og öll hersveitin var drepin.
Þessi bardagi var mikill sigur fyrir Rauða skýið og bandamenn hans og átakanlegur ósigur fyrir Bandaríkjaher.
Vagnakassa-bardaginn
1867, nálægt Fort Phil Kearny, varði hópur bandarískra hermanna, sem notuðu nýútgefna afturhlaðna riffla, með góðum árangri vagnkassavirki fyrir mun stærri her stríðsmanna í Vagnkassabardaganum.
Þrátt fyrir að vera í miklum minnihluta gerði varnarstaða hermannanna og hraður skothraði nýju vopnanna þeim kleift að verjast árásarmönnunum.
Fort Laramie-sáttmálinn (1868)
Bandaríkjastjórn gerði sér grein fyrir kostnaði og áskorunum átakanna og hóf sáttmálaviðræður.
Meðlimir friðarnefndar indíána í Fort Laramie
Fort Laramie-sáttmálinn sem gerður var 1868 var mikill sigur fyrir Rauða ský og bandamenn hans.
Meðlimir friðarnefndar indíána í Fort Laramie
Bandaríkin samþykktu að yfirgefa virkin meðfram Bozeman-slóðinni og viðurkenndu Powder River-svæðið sem yfirráðasvæði frumbyggja.
Þessi heimild sýnir undirritun friðarsáttmála af hálfu William T. Sherman og Sioux-indíána í Fort Laramie, Wyoming.
Þetta lokaði í raun slóðinni fyrir hvíta landnema.
Lok stríðs Rauða skýs markaði eitt af fáum tilvikum þar sem hersveitir frumbyggja unnu marktækan sigur á Bandaríkjaher á 19. öld.
Á árunum sem fylgdu, eftir því sem útþensla Bandaríkjanna hélt áfram og önnur gullæði komu upp, hélst þrýstingurinn og ágangurinn á yfirráðasvæði frumbyggja sem leiddi til frekari átaka.
Arfleifð Bozeman-slóðarinnar
Mikilvægi slóðarinnar var tiltölulega skammvinnt.
Átökin við frumbyggjaættbálkana og Fort Laramie-sáttmálinn sem gerður var í kjölfarið 1868 leiddu til þess að Bozeman-slóðinni var formlega lokað fyrir hvítum landnemum.
Þegar Norður-Kyrrahafs-járnbrautin náði til Montana snemma á níunda áratug 19. aldar hafði slóðin að mestu verið yfirgefin í þágu aðgengilegri og öruggari járnbrautarflutninga.
Bozeman-slóðin er enn tákn um útþensluna vestur á bóginn, árekstur menningarheima og þá baráttu og áskoranir sem bæði frumbyggjar og landnemar stóðu frammi fyrir á þessu tímabili.
Í dag er enn hægt að rekja hluta slóðarinnar og hennar er minnst með sögulegum merkjum og stöðum.
Í heildina er Bozeman-slóðin mikilvægur kafli í sögu bandaríska vestursins, sem lýsir þeirri spennu, metnaði og breytingum sem einkenndu það tímabil.
Útgefið 4. mars 2010 uppfært 28. maí 2025. Af History.com
Orrustan um Alamo í sjálfstæðisstríði Texas gegn Mexíkó stóð í þrettán daga, frá 23. febrúar 1836 til 6. mars 1836.
Í desember 1835 hafði hópur sjálfboðaliða úr röðum Texasbúa hernumið Alamo, fyrrum franskt kanslaraklaustur nálægt núverandi borg San Antonio.
Þann 23. febrúar hóf mexíkóskt herlið, sem taldi þúsundir manna og var undir stjórn Antonio Lopez de Santa Anna hershöfðingja, umsátur um virkið.
Þrátt fyrir að vera langtum færri stóðust hinir 200 verjendur Alamo, undir stjórn James Bowie og William Travis, og þar á meðal hinn frægi landkönnuður Davy Crockett, vörn í 13 daga áður en mexíkósku hersveitirnar yfirbuguðu þá að lokum.
Fyrir Texasbúa varð orrustan um Alamo varanlegt tákn um andspyrnu þeirra gegn kúgun og baráttu þeirra fyrir sjálfstæði, sem þeir unnu síðar sama ár.
Orrustukallið
munum eftir Alamo
varð síðar vinsælt í stríði Mexíkó og Bandaríkjanna 1846–1848.
Fyrri saga Alamo
Spænskir landnemar byggðu trúboðsstöðina San Antonio de Valero, nefnda eftir heilögum Antoníusi frá Padúa, á bökkum San Antonio-árinnar um 1718.
Þeir stofnuðu einnig nálægt herstöðina San Antonio de Béxar, sem varð fljótlega miðstöð byggðar sem þekkt var sem San Fernando de Béxar (síðar endurnefnt San Antonio).
Trúboðsstöðin San Antonio de Valero hýsti trúboða og frumbyggja sem þeir höfðu snúið til trúar í um 70 ár, eða þar til 1793, þegar spænsk yfirvöld leystu upp hinar fimm trúboðsstöðvar í San Antonio og dreifðu löndum þeirra meðal íbúa á svæðinu.
Vissirðu þetta?
Tíu árum eftir að Texas vann sjálfstæði sitt og skömmu eftir að það var innlimað í Bandaríkin, endurvöktu bandarískir hermenn orrustuhrópið
Munið eftir Alamo!
í stríði Bandaríkjanna og Mexíkó á árunum 1846–1848.
Í upphafi 19. aldar voru spænskar hersveitir staðsettar í yfirgefinni kapellu fyrrum trúboðsstöðvarinnar.
Vegna þess að hún stóð í lundi asparviðartrjáa kölluðu hermennirnir nýja virkið sitt
El Alamo
eftir spænska orðinu yfir asparvið og til heiðurs Alamo de Parras, heimabæ þeirra í Mexíkó.
Hersveitir – fyrst spænskar, síðan uppreisnarmanna og síðar mexíkóskar – hertóku Alamo á meðan og eftir sjálfstæðisstríð Mexíkó frá Spáni í upphafi þriðja áratugar 19. aldar.
Sumarið 1821 kom Stephen Austin til San Antonio ásamt um 300 bandarískum fjölskyldum sem spænsk stjórnvöld höfðu leyft að setjast að í Texas.
Fólksflutningar bandarískra ríkisborgara til Texas jukust á næstu áratugum og kveiktu byltingarhreyfingu sem átti eftir að brjótast út í vopnuð átök um miðjan fjórða áratug 19. aldar.
Orrustan um Alamo
Í desember 1835, á fyrstu stigum sjálfstæðisstríðs Texas frá Mexíkó, yfirbugaði hópur sjálfboðaliða frá Texas (eða Texian), undir forystu George Collinsworth og Benjamin Milam, mexíkóska herliðið í Alamo og hertók virkið og náði þannig yfirráðum yfir San Antonio.
Um miðjan febrúar 1836 höfðu James Bowie ofursti og William B. Travis ofursti tekið við stjórn hersveita Texas í San Antonio.
Þrátt fyrir að Sam Houston, nýskipaður yfirhershöfðingi hersveita Texas, héldi því fram að yfirgefa ætti San Antonio vegna ófullnægjandi fjölda hermanna grófu varnarmenn Alamo – undir forystu Bowie og Travis – sig engu að síður í stöður, reiðubúnir að verja virkið til síðasta manns.
Meðal þessara varnarmanna, sem þrátt fyrir síðari liðsauka urðu aldrei fleiri en 200, var Davy Crockett, hinn frægi landkönnuður og fyrrverandi þingmaður frá Tennessee, sem hafði komið í byrjun febrúar.
Þann 23. febrúar hóf mexíkóskur her, sem samanstóð af einhvers staðar á bilinu 1.800 til 6.000 mönnum (samkvæmt ýmsum áætlunum) og var undir stjórn Antonio Lopez de Santa Anna hershöfðingja, umsátur um virkið.
Texasbúar héldu út í 13 daga, en að morgni 6. mars brutust mexíkóskar hersveitir í gegnum skarð í ytri vegg virkisgarðsins og yfirbuguðu þá.
Santa Anna skipaði mönnum sínum að taka enga fanga og aðeins örfáum Texasbúum var hlíft.
Ein þeirra var Susannah Dickinson, eiginkona Almaron Dickinson skipstjóra (sem var drepinn), og ungbarn þeirra, Angelina.
Santa Anna sendi þær til herbúða Houstons í Gonzalez með viðvörun um að sömu örlög biðu hinna Texasbúanna ef þeir héldu áfram uppreisn sinni.
Mexíkóskar hersveitir urðu einnig fyrir miklu mannfalli í orrustunni um Alamo og misstu á bilinu 600 til 1.600 menn.
Arfleifð Alamo
Frá mars til maí hertóku mexíkóskar hersveitir Alamo á ný.
Elsta þekkta ljósmyndin sem tekin var í Texas, daguerre-mynd frá 1849, ljósmyndari óþekktur (Center for American History, University of Texas at Austin).
Fyrir Texasbúa varð orrustan um Alamo tákn um hetjulega mótspyrnu og hvatningaróp í sjálfstæðisbaráttu þeirra.
Þann 21. apríl 1836 sigruðu Sam Houston og um 800 Texasbúar 1.500 manna mexíkóskt herlið Santa Anna við San Jacinto (nálægt þeim stað þar sem Houston stendur nú) og hrópuðu
Munið Alamo!
þegar þeir gerðu árás.
Sigurinn tryggði árangur sjálfstæðisbaráttu Texas: Santa Anna, sem hafði verið tekin til fanga, samdi við Houston um að binda enda á stríðið.
Í maí var mexíkóskum hersveitum í San Antonio skipað að hörfa og rífa niður varnarvirki Alamo á leið sinni.
Þrælahald og Alamo
Sumir sagnfræðingar telja að þrælahald hafi verið aðalástæðan fyrir átökunum við Alamo og halda því fram að tilraunir Mexíkó til að binda enda á þrælahald hafi stangast á við vonir margra hvítra landnema í Texas á þeim tíma sem fluttu til svæðisins til að rækta bómull.
Endurbætur á Alamo hafa áður tafist vegna svipaðra umræðna um arfleifð staðarins og hlutverk þrælahalds í byltingunni í Texas.
„Munið Alamo!“
Árið 1845 innlimuðu Bandaríkin Texas.
Í mörg ár á eftir hafði bandaríski herinn hermenn á staðnum og geymdi birgðir í Alamo.
Barist um 18 punda fallbyssuna eftir Gary Zaboly. Fengin að láni frá Alamo-safninu.
Alamo var áfram tákn um hugrekki og í stríði Mexíkó og Bandaríkjanna 1846–1848 endurvöktu bandarískir hermenn hvatningarópið
Munið Alamo!
í baráttu sinni gegn mexíkóskum hersveitum.
Alamo hefur verið minnst á öllu mögulegu, allt frá frímerkjum til kvikmyndarinnar The Alamo frá 1960 með John Wayne í hlutverki Davy Crockett.
Ameríka, sagan af okkur: Alamo frá History
Árið 1883 keypti Texasríki Alamo og eignaðist síðar réttindi að öllu landsvæðinu í kring.
Dætur lýðveldisins Texas, kvennasamtök sem innihalda afkomendur elstu íbúa Texas, hafa haft umsjón með Alamo síðan 1905.
Í dag heimsækja meira en 2,5 milljónir manna Alamo á ári. Á 4,2 ekru svæðinu eru nokkrar upprunalegar byggingar sem eru frá trúboðstímabilinu.
Tilvitnun í Ronnie Beckham út hópnum Traces og Texas, Facebook.
Heimildin er þaðan.
Jæja núna… Ég hélt að ég hefði séð næstum allar myndir af Alamo (af svipmyndum sem teknar voru af fólki) sem voru þarna úti, en Traces of Texas-lesarinn Will Offley sendi vinsamlegast inn þessa ca 1898 eina og ég trúi ekki að ég hafi nokkurn tíma séð hana áður.
Járnbrautir voru opnar fyrir glæpagengjum í Oklahoma og víðar!
Síðasti sagnfræðingur landamærasögu Oklahoma, lögreglumenn og útlaga, Glenn Shirley.
Hann sagði að það væru fleiri rán á póstvögnum og lestum á tvíburasvæðunum1 en nokkurs staðar á vesturlandamærunum.
Fyrsta járnbrautin sem fór inn í Oklahoma fylki árið 1871, var Missouri, Kansas og Texas járnbrautin, þekkt af frumkvöðlum og heimamönnum sem „The Katy“.
Fyrsta Katy-lestarránið á skrá var framið af sveit innfæddra Cherokee.
Það átti sér stað um 10 mílur norður af nýju Red River-borginni Denison, Texas, í Choctaw-þjóðlendunni, sumarið 1873.
Sagt var að ræningjarnir hefðu tekið inn 2.000 dollara í reiðufé auk töluverðs magns hringja og úra frá farþegum.
Lestarrán á Oklahoma- og frumbyggjasvæðunum versnuðu eftir 1890, þegar Oklahoma-svæðið var stofnað. Á þeim tíma voru fleiri járnbrautir sem fóru um svæðin.
Í maí 1891 rændi Dalton-gengið AT&SF (Santa Fe) járnbrautarlest í Wharton, Oklahoma Territory, nú Perry, Oklahoma.
Bob Dalton og George Newcomb biðu í geymslunni eftir að hraðlestin kæmi.
Restin af klíkunni beið við birgðagarðana. Þegar lestin kom inn á stöðina, hoppuðu Dalton og Newcomb inn í stýrishúsið á gufuvélinni með brugðnar byssur og sögðu vélstjóranum að aka lestinni í geymslurnar og stoppa þar.
Vélstjórinn gerði eins og honum var sagt. Í birgðastöðvunum voru vélstjóri og slökkviliðsmaður leiddir að lestarvagni og skipuðu lestarstarfsmanni að opna hurðina.
Skotum var hleypt inn um dyrnar og lestarstarfsmaður opnaði hana.
Félagar gengisins sögðust skjóta þá sem settu höfuð sitt út um glugga.
Dalton-genginu tókst að ná í tvo poka af peningum.
Emmett Dalton fullyrti síðar að klíkan hefði fengið 14.000 dollara fyrir ránið.
Daltonarnir!
Í júní 1892 rændi Dalton-gengið Santa Fe-járnbrautinni við Rauðklett.
Gerðist þetta 15 mílur norður af Wharton á Oklahoma-svæðinu.
Dalton -gengið komst að því að það yrðu 75.000 dalir af indjánaeftirlaunasjóði flutt um Santa Fe þann 1. júní.
Dalton-gengið hafði með sér þekktan útlaga að nafni Bill Doolin þegar þeir rændu þessari lest. Gengið gat aðeins opnað annað af tveimur öryggishólfum í lestarvagninum og fékk ekki meira en 11.000 dollara.
Eftir þetta rán var mikill hópur lögreglumanna settur á vettvang til að finna Dalton -gengið en án árangurs.
Santa Fe Railroad bauð 500 dollara fyrir handtöku hvers félaga gengisins.
Á þessum tíma, á tvíburasvæðum, var greint frá því að það væru 11 menn í Dalton-genginu, þar á meðal bræðurnir: Bob, Grat og Emmett Dalton. Fimmtudagskvöldið 14. júlí 1892 var Katy-lestin númer 2 norður á leið þegar hún stoppaði í Adair í Cherokee-þjóðinni, um 20 mílur suður af Vinita, frumbyggjaverndarsvæðinu, um klukkan 21:42. Umboðsmanni stöðvarinnar var skipað undir byssuógn að flagga lestinni til stöðvunar.
Tveir vopnaðir menn tóku fljótt við stjórn gufuvélarinnar en hinir tóku við af stjórnanda og lestarstarfsmönnum.
Án þess að útlagarnir vissu, voru skipaðir lögregluþjónar með leynd um borð í lestinni til að verja hana gegn ræningjum.
Meðal þeirra var járnbrautarlöggan John J. Kinney. Undirforingi Kinney Sid Johnson og þrír meðlimir indiana lögreglunnar í Bandaríkjunum, Charles LeFlore lögregluforingi, Alf McKay og Bud Kell. Leynilöggan steig út úr lestinni til að takast á við ræningjana og næstum samstundis særðust Kinney, LeFlore og Johnson.
Lögreglumennirnir sóttu skjól í kolahúsinu. Útlagarnir notuðu lestarmennina sem mannlega skyldi í skotbardaganum.
Lögreglumennirnir hættu að skjóta af ótta við að skjóta einn af saklausu lestarstarfsmönnunum.
Á meðan voru aðrir meðlimir gengisins að ausa stöðugri skothríð inn í hraðlestina.
Flugumaður 2 opnaði hurðina og veitti ræningjunum aðgang að vagni.
Ræningjarnir rændu peningaskápnum í hraðlestinni fyrir 17.000 dollara en tókst ekki að fá umboðsmann stöðvarinnar til að opna peningaskápinn á stöðinni.
Á leið út úr bænum skaut klíkan tvo óvopnaða lækna sem sátu fyrir utan lyfjabúðina. D. L. Goff læknir lést af byssuskoti sínu og læknir T.S. Youngblood missti fót af byssusári sínu.
Eftir þetta rán setti Katy Railroad 5.000 dollara verðlaun fyrir hvern meðlim gengisins, sem innihélt Dalton-bræður, Dick Broadwell, Charlie Pierce, Bill Doolin og William Power.
Átta útlagar stefna til Adair, Oklahoma. Til viðbótar við skelfilega hegðun þeirra deila þeir sameiginlegum örlögum: Allir munu þeir stöðva byssukúlu en aðeins einn mun lifa til frásagnar. Talið er að ræningjarnir hafi verið Bob Grat, (nýsloppinn úr fangelsi í Kaliforníu) og Emmett Dalton, Bill Doolin, Bill Power, Dick Broadwell, Charley Pierce og Bitter Creek Newcomb. List eftir Bob Boze Bell/Dagblaðaklipping með leyfi Newspapers.com
Opið rántímabil á lestum
Annað lestarrán gerðist í Wharton 8. september 1892. Fimm menn héldu lestinni, náðu hraðlestinni, opnuðu peningaskápinn og fundu ekkert sem var þess virði að ræna.
Þeir rændu tveimur körfum af vínberjum.
Þriðja lestarránið var í Wharton 8. nóvember 1892. Þrír hvítir menn tóku með byssuvaldi Santa Fe farþegalest á suðurleið.
Ræningjarnir náðu aðeins nokkrum litlum pökkum og tóku Winchester-riffil og byssur lestarstarfsmannanna.
Í janúar 1893 voru tveir ræningjanna, Jesse Jackson og Scott Bruner, handteknir eftir mikinn byssubardaga með lestarleynilögreglu undir forystu Black bandaríska marskálkanna Rufus Cannon og Ike Rogers.
Á stuttu færi skaut Cannon í annan handlegg Jacksons í skotbardaganum.
Útlagarnir voru afhentir Heck Thomas aðstoðarforingja Bandaríkjanna í Bartlesville.
Annar maður í gæsluvarðhaldi að nafni Ernest Lewis snerist og vitnaði í þágu ríkisins um ránið til yfirvalda.
Þann 20. október 1894 var farþegalest frá Missouri Pacific Railroad rænd í Coretta, Creek Nation, nú Okay, Oklahoma, fimm mílur suður af bænum Wagoner.
Þann 8. nóvember 1892 rændu útlagamennirnir Scott Bruner og Jesse Jackson farþegalest suður af Wharton, Oklahoma Territory. Seint í janúar 1893 náðu lögreglumennirnir Isaac Rogers (fyrir ofan) og Rufus Cannon (neðar) tveimur ræningjum. Í byssubardaga sem fylgdi tók Cannon af hönd Jacksons með haglabyssu, þegar þeir voru handteknir. Myndir með leyfi True West Archives
Glæpagengisfélagi tengdi hliðarspor á meðan lestin var á um 25 mílna hraða.
Lestin fór á hliðarsporið og rakst á nokkra lestarkassavagna á brautinni. Ræningjarnir gátu rænt peningaskáp um borð í hraðlestinni í sömu aðgerð.
Ræningjarnir gátu ekki opnað öryggishólfið í skápnum.
Farþegarnir voru rændir peningum sínum og verðmætum þegar ræningjarnir fóru í gegnum lestarvagnana.
Ræningjarnir skutu út um hvern glugga í lestinni og stálu meira að segja gufu- og dælumælinum í eimreiðinni.
Black Creek Freedman útilokar Buss Luckey og allt blökkumannagengi hans sem samanstendur af Bob Elzey og bræðrunum Frank, Henry og Will Smith.
Texas Jack
Fyrsta farþegalest Katy, Katy Flyer á norðurleið, var rænd aðfaranótt 13. nóvember 1894. Glæpaforinginn var hvítur maður að nafni Nathaniel „Texas Jack“ Reed ásamt þremur hörku blökkumönnum sem áttu sér engan morgundag: Buss Luckey, Tom Root og Will Smith.
Ránið átti sér stað í Blackstone Switch, nálægt Wybark, átta mílur norður af Muskogee á indiana yfirráðasvæðinu.
Skiptu útlagarnir lestinni á hliðarspor við meginsporið. Lögreglumennirnir Bud Ledbetter og Paden Tolbert.
Goðsagnakenndir lögreglumenn frá indjánayfirráðasvæðinu fóru sem verðir í hraðlestinni.
Í lestinni voru 60.000 dollarar í gulli og silfri. Mikill skotbardagi hófst og útlagarnir náðu ekki hraðlestinni.
Texas Jack fór rænandi og ruplandi meðal farþeganna meðan byssubardaginn stóð.
Rændi hann 460 dollurum, átta úrum og þremur skammbyssum.
LestarræninginnTexas Jack Reed fór í alríkisfangelsi fyrir glæpi sína en eftir að hann var látinn laus lifði hann umbótalífi sem sýningarmaður og prédikari. True West Archives
Þegar Ledbetter fór af vettvangi skaut hann Texas Jack með Winchester sínum og særði hann alvarlega.
Buss Luckey sótti Jack og útlagarnir komust í skyndi á hestbaki.
Luckey var síðar handtekinn af yfirvöldum og dæmdur með vitnisburði frá Root, sem sneri sönnunargögnum ríkisins.
Root var síðar drepinn í skotbardaga; Smith var aldrei handtekinn.
Í Arkansas gaf Reed sig fram og dómarinn Isaac C. Parker dæmdi hann í fimm ára dóm.
Þegar Reed kom út gerðist hann guðspjallamaður og ferðaðist í villta vestrinu.
Farþegalest Rock Island Railroad á suðurleið var rænd 3. apríl 1895 á Oklahoma-svæðinu.
Hópur fimm manna undir forystu William „Tulsa Jack“ Blake og Red Buck Weightman ruddist um borð og rændu hraðlestina fyrir 400 dali.
Þeir stálu einnig skartgripum og verðmætum úrum frá skelfingu lostnum farþegum sem þeir hótuðu að skjóta ef þeir veittu mótspyrnu.
Útlagarnir gátu komist í burtu en Blake og Weightman voru báðir drepnir síðar af leynilöggu bandarískra lögregluþjóna á Oklahoma-svæðinu.
LestarránsdögumTexas Jack Reed lauk fljótlega eftir að hann og gengi hans Buss Luckey, Tom Root og Will Smith rændu Katy Flyer í nóvember 1894. Paden Tolbert aðstoðarlögregluforingi elti Reed í hægri, aftari röð.
Al Jennings
16. ágúst 1897 setti lögfræðingurinn og útlaginn Al Jennings saman hóp sem innihélt tvo harðhausa, frá Bill Doolin-genginu: Little Dick West og Dynamite Dick Clifton.
Þeir ákváðu að ræna Santa Fe farþegalestina í Edmond, Oklahoma-svæðinu.
Útlögunum tókst að komast um borð í eimreiðina og neyddu vélstjórann til að stöðva lestina.
Gengið reyndi árangurslaust að sprengja peningaskápinn í farangursvagninum og rændu þeir farþega verðmætum sínum.
Gengið reið austur í átt að Indjánasvæðinu og sáust af þeldökkum bændum nálægt bænum Arcadia. Bud Ledbetter, aðstoðarlögregluforingi, náði síðar Al Jennings í Creek Nation.
Jennings var sakfelldur og sendur í fangelsi.
Síðar voru West og Clifton báðir drepnir af alríkislögreglumönnum á svæðunum.
Lögregluforinginn Bud Ledbetter. Sá sami og elti uppi útlagann Al Jennings eftir að gengi Jennings rændi Santa Fe lest nálægt Edmund, Oklahoma-svæðinu, þann 16. ágúst 1897. Eftir að hafa afplánað fangelsisdóminn gerðist Jennings ráðgjafi og lék í þöglum myndum sem sýndu hann daga sem útlagi.
Hansom leiguvagninn er hannaður og prófaður hjá Hinckley sem fékk líka einkaleyfi fyrir honum 1834 af Joseph Hansom, arkitekt frá York.
Þessi Hansom stundaði þróun vagnsins í Hincley, í Leicesterskíri á Englandi.
Upphaflega var vagninn kallaður Hansom öruggi taxinn.
Hann var hannaður með hraða og öryggi í huga, lágur þyngdarpunktur svo hann væri öruggari í beygjum og fyrir horn og jafnvægi milli hests og vagns.
Hansom orginal hönnunin var endurbætt af John Chapman verkfræðing (1801-1854) en vagninn hélt þó nafni fyrsta skapara síns.
Þróun heitisins leiguvagn
Enska orðið Cab er stytting af Cabriolet sem endurspeglar hönnun vagnsins.
Hann tók við af Hackney Carriage og þróaðist svo í farartæki til leigu með tilkomu taxa-mælirs sem mældi ferðirnar.
Sú breyting varð svo enn aftur fyrir breytingu og varð taxicab leiguvagn/bifreið.
Útbreiðsla
Hansom-leiguvagnarnir nutu vaxandi vinsælda vegna hversu fljótir þeir voru í förum og nógu léttir til að vera dregnir af einum hesti sem gerði túrinn ódýrari en á fjögurra hjóla vagni.
Hansom ók auðveldlega í gegnum umferðarteppur hestvagna nítjándu aldar.
Þegar Hansom var sem vinsælastur voru um 7.500 eintök í notkun og vinsældir þeirra dreifðu sér um borgir og bæi Stóra-Bretlands og líka til Írlands, Dublinar t.d. einnig um Evrópu, sérstaklega til Parísar, Berlínar og St. Pétursborgar.
Svo voru Hansom-vagnarnir líka kynntir í USA á nítjándu öld en enduðu á að vera vinsælastir í New York City.
Hönnunin
Leiguvagn sem var kallaður flugan the fly, rúmaði tvo farþega (þrjá ef troðið var) og kúskurinn (vagnstjórinn) sat í fjaðrandi sæti aftan á farartækinu.
Farþegarnir gátu kallað skipanir til kúsksins gegnum lúgu á þakinu aftanverðu; svo gátu þeir borgað fargjaldið líka í gegnum sömu lúgu, sem svo læsti hurðum framan á vagninum með útbúnaði.
Á sumum Hansom-vögnunum gátu kúskarnir stjórnað með sérstökum búnaði jafnvægi vagnsins til að minnka álag á hestana.
Farþegarnir voru náttúrulega í skjóli gagnvart veðrum og vindi í vagnhúsinu, en fætur ásamt fötum gátu verið varir gegn drulluskvettum með litlum hliðarfeldum hurðum sem gáfu þeim skjól.
Seinni útgáfur Hansom-vagnanna voru útbúnar með gluggum ofarlega og yfir dyrunum.
Svo var bretti/hlíf (Dashboard) til varnar farþegunum vegna grjótkasts frá hófum hestanna.
Heimsfrægur á Íslandi
Við Íslendingar þekkjum vel útlit þessara farartækja eftir að við kynntumst Sherlock Holmes á skjánum.
Hann og Watson eru stöðugt á ferð og flugi í Hansom-hestvagni um London og allar trissur á því svæði í frægum sjónvarpsþáttum og kvikmyndum, þannig að þessi vagn varð á meðal frægustu hestvagna heims, held ég að megi fullyrða með nokkru öryggi.
Heimildir: https://en.wikipedia.org/wiki/Hansom_cab
