Heimildir: Engels Coach Shop, Wheelwright, Blacksmith, Carriage Restorations.
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)
Uppfært 16. April 2026.
T. G. Mandt og Mandt Wagon
Fjölskylda Targe G. Mandt kom til Ameríku frá Þelamörk í Noregi 1848 þegar hann var aðeins tveggja og hálfs árs gamall.
Þau settust að á bóndabæ í Pleasant Springs, um tíu kílómetra norðaustur af Stoughton í hinu nýstofnaða Wisconsin-ríki.
Þegar Targe óx úr grasi hjálpaði hann föður sínum á verkstæðinu við að snúa handknúnum rennibekk, fylgdist með honum vinna og lærði rétta notkun verkfæra.
Sextán ára gamall hafði hann smíðað hestvagn upp á eigin spýtur og masteraði bæði tré- og málmsmíðina.
Þegar borgarastyrjöldin braust út var Targe of ungur til að ganga í herinn og fór því til St. Joseph í Missouri þar sem hann vann í verksmiðju sem framleiddi vagna fyrir her sambandssinna.
Áður en hann varð nítján ára var hann orðinn verkstjóri.
Að stríðinu loknu sneri hann aftur til Stoughton, ákafur í að stofna sína eigin vagnaverksmiðju.
1865 átti hann hundrað dali og notaði hluta þeirra í útborgun á lóð við ána á South Street.
Hann keypti einnig gamalt vöruhús og flutti það á lóðina sína.
Fyrsta árið smíðaði hann fimm vagna og einn léttvagn (buggy).
1866 keypti hann aðra lóð og stækkaði járnsmiðjuna sína.
Það ár smíðaði hann tíu vagna, fjóra léttvagna (Buggy) og fimm sleða.
Á næstu þremur árum stækkaði hann verksmiðjuna sína tvisvar eða þrisvar sinnum.
Um 1870 hafði orðstír afurða hans borist víða og hann seldi heilan vagnfarm af vögnum til Iowa.
Viðskiptin héldu áfram að vaxa og T.G. Mandt útvíkkaði viðskiptasvæði sitt til Minnesota og stórs hluta Dakóta-svæðanna.
En 1873 skall á kreppa í landinu.
1873, 1874 og 1875 voru erfið og bændur urðu fyrir barðinu á þurrkum og engisprettuplágum sem eyddu uppskerunni.
Bændur og almenningur höfðu ekki efni á að kaupa vagna á þessum erfiðu tímum.
Lánardrottnar Mandts komu saman og samþykktu að taka við 35 sentum fyrir hvern dal sem fullnaðargreiðslu fyrir allar skuldir hans, frekar en að loka verksmiðjunni og selja hana fyrir það sem fengist.
Um tíma batnaði ástandið.
Pantanir í vagna fóru aftur að streyma inn og viðskiptin jukust þar til 1883 þegar verksmiðjan hafði 225 starfsmenn og seldi vagna fyrir yfir 350.000 dali árlega.
En á ísköldum degi, 13. janúar 1883, kviknaði í vagnaverksmiðjunni.
Logarnir breiddust hratt út um timburbyggingarnar.
Eldurinn, sem kviknaði samhliða sterkum vindi sem bar logandi þakskífur meira en mílu leið, varð að stórslysi sem ógnaði öllu þorpinu.
Engin slökkviliðsstöð var í bænum en verkamennirnir unnu hetjulega að því að halda eldinum í skefjum.
Heppileg vindáttarbreyting bjargaði þorpinu.
En þegar tekist hafði að ná tökum á eldinum var verksmiðjan rústir einar.
Flestar byggingarnar brunnu til grunna.
Á næsta fundi sínum samþykkti bæjarráðið að kaupa slökkvivél með krók- og stigabúnaði.
Um tíma leit út fyrir að vagnaiðnaðurinn væri glataður fyrir Stoughton-samfélagið en 1884 var hlutafélag stofnað og skráð, T.G. Mandt Mfg. Co. Ltd., með 250.000 dala hlutafé.
T.G. Mandt var kjörinn forseti og enn á ný fóru
Stoughton-vagnar
að streyma frá verksmiðjunni.
1889 sleit Mandt hins vegar tengslum sínum við nýja fyrirtækið og eftir að hann fór var nafninu breytt í
The Stoughton Wagon Company.
Mandt hélt öllum einkaleyfisréttindum sínum og 1896 stofnaði hann „The T.G. Mandt Vehicle Company“ og hóf aftur framleiðslu á vögnum (sem þá voru kallaðir „The Genuine T.G. Mandt Wagon“), léttvögnum (Buggy), sleðum og öðrum landbúnaðartækjum.
Bæði fyrirtækin nutu mikillar velgengni.
Vagninn þýddi það sama fyrir Stoughton, það sem bíllinn er fyrir Detroit eða stálið fyrir Pittsburgh.
Þegar Mandt lést 28. febrúar 1902 fjölmenntu bæjarbúar til að votta innflytjendadrengnum, sem hafði gert svo mikið fyrir Stoughton, sína hinstu virðingu.
Innan fárra mánaða frá andláti hans seldu stjórnarmenn T.G. Mandt Vehicle Company eignarhlut sinn til Moline Plow Company og verksmiðjan hélt áfram með sívaxandi framleiðslu undir nafninu
The Moline Plow Company, T.G. Mandt Wagon Branch.
Í fyrri heimsstyrjöldinni er sagt að Moline-fyrirtækið hafi átt timbur í timburlagerum sínum að verðmæti yfir milljón dala.
Texti aðlagaður úr Oak Opening, The Story of Stoughton, eftir Ferd Homme, sem fæst í safnbúðinni okkar. Fæst líka á Amazon.
Höfundur greinar: Ferd Homme og Sögufélag Stoughton
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)
Járnsmiðaverkstæði í ,,Sod Town“, Nebraska 1886
1886 í Nebraska stillti hópur landnema, þar á meðal landnámsmaðurinn séra Todd og fjölskylda hans, sér upp fyrir framan torfhúsið sitt nálægt West Union í Custer-sýslu.
Ljósmyndin, sem tekin var af Solomon D. Butcher, fangar frumkvöðlaanda og hrjóstrugt landslag bandaríska vestursins á þessu tímabili.
Lítilfjörlegt heimili Todd-fjölskyldunnar endurspeglar áskoranir og seiglu fyrstu landnemanna þegar þeir unnu að því að koma sér upp nýju lífi á landamærunum.
Sodtown (torfbærinn) var þyrping af bráðabirgðareistum, grófgerðum torfbyggingum á krossgötum fjögurra hlutahorna í Cherry Creek Township, og varð fyrsta blómlega byggðin í norðausturhorni Buffalo-sýslu árið 1879.
Sodtown var þekkt fyrir Sodtown-símafyrirtækið.
Fyrirtækið hófst árið 1904 með því að tveir bændur notuðu gaddavírssímalínu.
Þegar mest var var Sodtown-símafyrirtækið með 130 síma
Mánudagur, 2. ágúst 2021
Sögur frá No Man’s Land-safninu – Hinn alræmdi Sod Town
Rannsakandi – Sue Weissinger. Fréttamaður – J. L. Wells
No Man’s Land-safnið í Goodwell er helgað varðveislu sögu Oklahoma Panhandle. Bæirnir í Cimarron-, Texas- og Beaver-sýslum eru vel þekktir, en margir bæir eru hins vegar ekki lengur á kortum og gætu flokkast sem
draugabæir.
Sod Town í Beaver-sýslu er algjörlega horfinn, en á níunda áratug 19. aldar hefði mátt kalla hann
alræmdan.
Í bókinni History of Beaver County: Vol. II segir:
Af öllum bæjum í No Man’s Land hlýtur Sod Town að hafa verið sá harðskeyttasti, illræmdasti og villtasti, með fleiri fylleríisslagsmálum á krám en nokkur annar bær í Oklahoma Panhandle.
Þar var engin kirkja né pósthús.
Skólinn var torfkofi sem aðeins var notaður í fjóra mánuði á ári.
Carl Coke Rister sagði í bók sinni, No Man’s Land, að Sod Town hafi verið tvær mílur norður af Texas-landamærunum og hálfa mílu vestur af ósum Coon Creek.
Hann sagði að rústir og rusl hafi legið um allt svæðið og að brotnar dyr og gluggar hafi verið í illa lyktandi holunum (byggingunum).
Í bókinni Recollections of No Man’s Land – the Memoirs of Fred Carter Tracy var Sod Town lýst sem safni torfhúsa við efri hluta Kiowa Creek nálægt Lockwood-pósthúsinu.
Eitt frægt atvik varðaði ungan landnema frá Ochiltree-sýslu í Texas, (Benjamin) Smith Ellis, sem sótti um land þar 1886.
Hann vann með Chancy Fisk og rak einnig almenna verslun nálægt Sod Town.
Tracy minntist þess þegar meðlimur gengis reyndi að ræna verslun Ellis.
Ungi afgreiðslumaðurinn þóttist ætla að sækja peningaskúffuna en dró í raun fram sexhleypu.
Mennirnir tveir skiptust á skotum í návígi en hittu hvorugan.
Ræninginn hljóp að dyrunum og Ellis hljóp að rifflinum sínum.
Hann skaut á manninn þegar hann klifraði yfir torfvegg.
Um morguninn fannst lík ræningjans.
Rister skrifaði í sögubók sinni að ræninginn hafi verið Wash Stevens, leiðtogi Parsons-gengisins.
Rister bætti við að Ellis hafi setið aftast í verslun sinni alla nóttina með Winchester-riffilinn yfir hnjánum.
Chitwood-bræðurnir voru gengi hrossaþjófa sem réðust á landnema og stálu bestu hrossum þeirra.
Talið var að hrossin hafi verið flutt til Sod Town.
Strákarnir áttu krá, billjarðsal og svefnskála og er talið að þeir hafi notað bæinn sem yfirvarp fyrir hrossaþjófnaðinn áður en þeir fóru með dýrin til Nýju-Mexíkó til að selja þau.
Póstburðarmaður Lockwood-pósthússins sagði sjálfskipuðum varðsveitum frá athæfum Chitwood-bræðranna.
Varðsveitirnar fóru að fylgjast með Sod Town og skipulögðu nefndir frá Blue Grass, Neutral City og Gate City til að gera sameiginlega árás á Sod Town.
Þeir voru staðráðnir í að handsama Chitwood-gengið og ákváðu tíma til að hittast.
Aðeins mennirnir frá Blue Grass komu á réttum tíma, en þeir náðu Kit Chitwood (sem var fatlaður) og föður hans, sem í raun voru ekki hrossaþjófar.
Chitwood-feðgarnir virðast hafa sloppið.
1890, þegar No Man’s Land varð Oklahoma-svæðið, féll Sod Town fljótlega í gleymsku.
No Man’s Land-safnið gefur einnig út bækur til að varðveita sögu Panhandle.
Bók Fred Tracy er dásamleg heimild um líf frumherjanna.
Tracy gat skrifað um Sod Town vegna þess að sem ungur maður var hann þar og reið jafnvel með sjálfskipuðu varðsveitunum sem leituðu að Chitwood-bræðrunum.
Tracy skrifaði endurminningar sínar 1950 og þær voru ritstýrðar af dr. V. Pauline Hodges og gefnar út 1998.
Hægt er að kaupa bókina á safninu ásamt mörgum öðrum frábærum bókum.
Tracy var valinn ásamt T. O. James til að sækja stjórnlagaþing Oklahoma sem fulltrúar frá Beaver-sýslu, Oklahoma-svæðinu.
(Á þeim tíma var allt svæðið Beaver-sýsla.)
Það voru Tracy og James sem komu sér saman um landamæralínurnar sem skiptu Beaver-sýslu í þrjár sýslur og um nöfn sýslnanna.
Hvorum fulltrúa voru sendar leiðbeiningar um að útvega skrifborð með hjörum á lokinu.
Safnið hefur bæði skrifborð Tracy og James til sýnis.
Safnið er opið þriðjudaga til laugardaga, 10:00–12:00 og 13:00–16:00 – lokað á sunnudögum, mánudögum og almennum frídögum.
Vinsamlegast notið grímu.
Fylgist með safninu á Facebook@NoMansLandMuseum.
Heimild: Historical Views á Facebook og https://dawsonpower.com
Þýðandi og skrásetjari: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is
Smíðaður 1762 og notaður af ríkjandi konungum og drottningum til krýninga og flestra opnana þingsins síðan 1762. Eins og flestir vagnar í eigu hins opinbera stór og fyrirferðamikið farartæki sem viktar um fjögur tonn, mælist 24 feta langur 7,3152 metra , 8,3 fet á breidd 2,52984 metrar og 10 feta á heildarhæð 3,048 metrar.
Það eru mikið magn gyllinga á vagninum og myndin á panel hlið vagnsins gerði Florentine málari Clipriani. Sir William Chambers hannaði vagninn en það eru engar heimildir um hverjir smíðuðu hann. Skreytingar vagnsins eru mjög vandaðar og hafa allar fígúrur eru ásamt konunga hefðum heimsveldisins.
Grind yfirbyggingar vagnsins er bogadregin og endurspeglar átta Pálmatré með greinar út úr toppnum sem forma stoðir fyrir þakið. í miðju þaksins eru útskornir þrír kerúbar sem bera konungs/drottningar kórónuna og halda ýmsum ríkistáknum í höndum sér. Vagninn er hengdur upp á leðursólum sem haldnir eru af fjórum útskornum fígúrum í líkamsstærð og fótstykki kúsksins er stór hörpuskel sem studd er á reyrbúntum. Átta hestar draga venjulega vagninn og upphaflega var Kúskur á fótstykkinu plús einn þjónn. Í seinni tíð var kassinn fyrir Kúskinn tekinn. Í staðinn sitja fjórir þjónar hestanna.
Heimild: Horse -Drawn Vehicles Since 1760 höfundur: Arthur Ingram
Þýddi og skráði: Friðrik Kjartansson
Nýlega var ég að skoða myndir á netinu sem sýna hvernig smíðuð eru vagnhjól úr tré, svokölluð pílárahjól.
Aðferðirnar virðast vera býsna þróaðar og beita smiðirnir mikilli færni við verkið.
Einnig eru verkfæri þeirra mörg hver sérhæfð og talsvert flókin að gerð en byggja á gamalli tækni.
Samt sjást þeir nota nútíma rennibekki og hulsubora sem ekki þekktust áður fyrr.
Járngjarðirnar er nú hægt að rafsjóða saman, en fyrr meir var ekki um annað að ræða en eldsjóða þær. “Vagnamenning” í okkar landi var ekki mikil, byrjaði seint og stóð stutt, varla nema áttatíu ár.
Tæplega notaðir nema tveggja hjóla hestvagnar.
Samt munu menn hafa náð tökum á að smíða svona hjól. Um það veit ég samt grátlega lítið.
Samt þekkti ég mann sem á ungum aldri var sendur úr sinni heimasveit, Hvolhreppi, austur undir Eyjafjöll með léleg vagnhjól sem skyldi endursmíða.
Þessi maður var Jón Ingi Jónsson ( 1911-1996 ) sem lengi var bóndi í minni heimasveit, Fljótshlíð, mikill úrvalsmaður og lagtækur vel.
Hefur hann eflaust orðið að liði við smíðarnar. Smiðurinn var aftur á móti Sigurjón Magnússon í Hvammi ( 1889-1969 ).
Hann var einn þessara manna sem virtist geta smíðað hvað sem var.
Hann var jafnvígur á tré- og málmsmíði og jafnt grófa smíði sem fína og ég þykist vita að honum
hafi ekki orðið skotaskuld úr að koma saman vagnhjólum.
Þó hygg ég hann ekki hafa átt nein sérhæfð verkfæri til þeirra hluta en það hefur hann bætt upp með hyggjuvitinu. Kristinn Jónsson, alltaf nefndur vagnasmiður, sem var langafkastamestur við vagnasmíði, taldi að vagnhjól hafi ekki borist hingað til lands fyrr en 1874.
Þó eru óljósar sagnir um að stöku vagnar hafi verið til fyrr en notkun þeirra hefur þá verið það lítil að hún skipti engum sköpum.
Þessi hjól voru gjöf Kristjáns konungs til bænda í Grímsnesinu, Lofts Gíslasonar.
Vitað er að þau voru lengi í notkun.
Torfi Bjarnason í Ólafsdal hóf að smíða vagnhjól 1882 og kenndi nemendum í skóla sínum að smíða og nota vagna.
Þar mun einungis hafa verið um að ræða tveggja hjóla kerrur.
Fólksflutningavagnar á fjórum hjólum komu ekki til sögunnar fyrr en 1900, en þá hófust póstferðir frá Reykjavík að Ægissíðu.
Áðurnefndur Kristinn Jónsson hóf að smíða og gera við vagna 1904.
Hann starfaði eingöngu við það til 1917, en þá smíðaði hann yfir fyrsta bílinn og stundaði það lengi síðan. Rak hann talsvert umsvifamikið verkstæði sem varð með tímanum vel búið tækjum.
Þegar kom fram um miðja tuttugustu öldina munu hestvagnar í notkun hafa verið fleiri en bændabýlin í landinu.
Þá áttu allir bændur orðið vagn, sumir tvo, og stöku bændur fleiri.
Mjög fjaraði undan hestvagnanotkun miðja öldina og þar sem ég þekkti til var notkun þeirra hverfandi eftir 1960.
Á þessum tíma urðu dráttarvélar allsráðandi í búskap og bílar voru talsvert fyrr teknir við hlutverki vagnanna í þéttbýli svo þeir fáu vagnar sem enn eru til séu orðnir safngripir.
Með kærum þökkum til Daða fyrir frábæra frásögn og framlag til þessa verkefnis
Yfirlestur: malfridur.is
Myndskreyting Friðrik Kjartansson
P.S. Ef þú hefur frásögn sama hversu lítil sem hún er er þér velkomið að hafa samband. Rafpóstur: elonfk@gmail.com
