Norðmaður frá Þelamörk T.G. Mandt varð vagnframleiðandi eftir borgarastyrjöldinaNorðmaður frá Þelamörk T.G. Mandt varð vagnframleiðandi eftir borgarastyrjöldina
Uppfært 16. April 2026.
T.G. Mandt uppalinn í vagnasmíðinni bókstaflega
T. G. Mandt og Mandt Wagon
Fjölskylda Targe G. Mandt kom til Ameríku frá Þelamörk í Noregi 1848 þegar hann var aðeins tveggja og hálfs árs gamall.
Þau settust að á bóndabæ í Pleasant Springs, um tíu kílómetra norðaustur af Stoughton í hinu nýstofnaða Wisconsin-ríki.
Þegar Targe óx úr grasi hjálpaði hann föður sínum á verkstæðinu við að snúa handknúnum rennibekk, fylgdist með honum vinna og lærði rétta notkun verkfæra.
Sextán ára gamall hafði hann smíðað hestvagn upp á eigin spýtur og masteraði bæði tré- og málmsmíðina.
Þegar borgarastyrjöldin braust út var Targe of ungur til að ganga í herinn og fór því til St. Joseph í Missouri þar sem hann vann í verksmiðju sem framleiddi vagna fyrir her sambandssinna.
Áður en hann varð nítján ára var hann orðinn verkstjóri.
Að stríðinu loknu sneri hann aftur til Stoughton, ákafur í að stofna sína eigin vagnaverksmiðju.
1865 átti hann hundrað dali og notaði hluta þeirra í útborgun á lóð við ána á South Street.
Hann keypti einnig gamalt vöruhús og flutti það á lóðina sína.
Fyrsta árið smíðaði hann fimm vagna og einn léttvagn (buggy).
1866 keypti hann aðra lóð og stækkaði járnsmiðjuna sína.
Það ár smíðaði hann tíu vagna, fjóra léttvagna (Buggy) og fimm sleða.
Á næstu þremur árum stækkaði hann verksmiðjuna sína tvisvar eða þrisvar sinnum.
Um 1870 hafði orðstír afurða hans borist víða og hann seldi heilan vagnfarm af vögnum til Iowa.
Viðskiptin héldu áfram að vaxa og T.G. Mandt útvíkkaði viðskiptasvæði sitt til Minnesota og stórs hluta Dakóta-svæðanna.
En 1873 skall á kreppa í landinu.
1873, 1874 og 1875 voru erfið og bændur urðu fyrir barðinu á þurrkum og engisprettuplágum sem eyddu uppskerunni.
Bændur og almenningur höfðu ekki efni á að kaupa vagna á þessum erfiðu tímum.
Lánardrottnar Mandts komu saman og samþykktu að taka við 35 sentum fyrir hvern dal sem fullnaðargreiðslu fyrir allar skuldir hans, frekar en að loka verksmiðjunni og selja hana fyrir það sem fengist.
Um tíma batnaði ástandið.
Pantanir í vagna fóru aftur að streyma inn og viðskiptin jukust þar til 1883 þegar verksmiðjan hafði 225 starfsmenn og seldi vagna fyrir yfir 350.000 dali árlega.
En á ísköldum degi, 13. janúar 1883, kviknaði í vagnaverksmiðjunni.
Logarnir breiddust hratt út um timburbyggingarnar.
Eldurinn, sem kviknaði samhliða sterkum vindi sem bar logandi þakskífur meira en mílu leið, varð að stórslysi sem ógnaði öllu þorpinu.
Engin slökkviliðsstöð var í bænum en verkamennirnir unnu hetjulega að því að halda eldinum í skefjum.
Heppileg vindáttarbreyting bjargaði þorpinu.
En þegar tekist hafði að ná tökum á eldinum var verksmiðjan rústir einar.
Flestar byggingarnar brunnu til grunna.
Á næsta fundi sínum samþykkti bæjarráðið að kaupa slökkvivél með krók- og stigabúnaði.
Um tíma leit út fyrir að vagnaiðnaðurinn væri glataður fyrir Stoughton-samfélagið en 1884 var hlutafélag stofnað og skráð, T.G. Mandt Mfg. Co. Ltd., með 250.000 dala hlutafé.
T.G. Mandt var kjörinn forseti og enn á ný fóru
Stoughton-vagnar
að streyma frá verksmiðjunni.
1889 sleit Mandt hins vegar tengslum sínum við nýja fyrirtækið og eftir að hann fór var nafninu breytt í
The Stoughton Wagon Company.
Mandt hélt öllum einkaleyfisréttindum sínum og 1896 stofnaði hann „The T.G. Mandt Vehicle Company“ og hóf aftur framleiðslu á vögnum (sem þá voru kallaðir „The Genuine T.G. Mandt Wagon“), léttvögnum (Buggy), sleðum og öðrum landbúnaðartækjum.
Bæði fyrirtækin nutu mikillar velgengni.
Vagninn þýddi það sama fyrir Stoughton, það sem bíllinn er fyrir Detroit eða stálið fyrir Pittsburgh.
Þegar Mandt lést 28. febrúar 1902 fjölmenntu bæjarbúar til að votta innflytjendadrengnum, sem hafði gert svo mikið fyrir Stoughton, sína hinstu virðingu.
Innan fárra mánaða frá andláti hans seldu stjórnarmenn T.G. Mandt Vehicle Company eignarhlut sinn til Moline Plow Company og verksmiðjan hélt áfram með sívaxandi framleiðslu undir nafninu
The Moline Plow Company, T.G. Mandt Wagon Branch.
Í fyrri heimsstyrjöldinni er sagt að Moline-fyrirtækið hafi átt timbur í timburlagerum sínum að verðmæti yfir milljón dala.
Texti aðlagaður úr Oak Opening, The Story of Stoughton, eftir Ferd Homme, sem fæst í safnbúðinni okkar. Fæst líka á Amazon.
Höfundur greinar: Ferd Homme og Sögufélag Stoughton
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)
