Í stuttu máli er togkraftur vagns sá kraftur eða afl sem þarf til að draga hann.
Ef vagninn er dreginn af hesti er togkrafturinn heildarkrafturinn í báðum dráttarólunum.
Við skulum hefja umfjöllun okkar um þetta mikilvæga efni með frumstæðasta farartækinu, þ.e. sleðanum.
Kraftarnir sem verka á hann eru dráttarkraftur, þyngd og viðnám, sömu kraftar og verka á fullkomnasta vagninn, og þar sem við þurfum ekki að taka tillit til hjólanna í þessu tilfelli getum við skoðað betur almennu lögmálin sem hafa áhrif á togkraft vagna.
Gerum ráð fyrir að skýringarmyndin (mynd/fig 6) sýni sleða sem er við það að vera dreginn eftir sléttum vegi, X Y, í stefnu Y með kraftinum P.
Við vitum að þyngd sleða er dreifður kraftur (á báða meiðana), en með vel þekktar reglur í aflfræði getum við meðhöndlað það sem einn kraft með því að gera ráð fyrir að þyngdinni sé safnað saman á ákveðnum punkti, sem kallast þyngdarpunktur sleðans.
Látum þann punkt vera G. Þá, ef G W er lóðrétt lína, mun hún tákna þyngdina, W, sem verkar niður á við.
Í kyrrstöðu verkar enginn annar kraftur á sleðann nema viðnámið, E, og það er jafnt og gagnstætt W og verður
táknuð að stærð og stefnu með W G.
Sleðinn er hins vegar ekki í kyrrstöðu, heldur verkar á hann krafturinn P og er við það að renna.
Stefna E er því ekki W G, heldur G E, sem hallar frá lóðlínunni á veginn með viðnámsmarkhornið, 0, milli snertiflatanna, þ.e. sleðans og vegarins.
Samkvæmt kraftaþríhyrningnum vitum við að ef P, W og E vega upp á móti hvert öðru er hægt að tákna þau að stærð með hliðum þríhyrnings þar sem hliðarnar eru samsíða þessum þremur kröftum.
Ef við drögum M N samsíða G P frá N, einhverjum punkti í GW, þá verður N M G slíkur þríhyrningur, þess vegna verður P táknað með N M, W með G N og E með M G.
Þar sem við þekkjum W, þyngd sleðans, getum við strax fengið kvarða frá G N sem gerir okkur kleift að mæla N M kraftinn eða M G viðnámið.
Við getum þannig fundið út nákvæmlega stærð kraftanna sem verka í hvaða sleða eða vagni sem er.
Næst gerum við ráð fyrir að sleðinn sé dreginn upp brekkuna X Y (mynd/fig 7).
Við höfum enn sömu þrjá kraftana, P, W og E, en W leysist upp í tvo krafta – annars vegar W1 sem verkar sem hornréttur þrýstingur, G N, á veginn og hins vegar W2 sem rennikraftur, niður brekkuna N W, samsíða veginum.
Gildi W2 er breytilegt eftir halla brekkunnar og fæst með því að margfalda þyngd farartækisins með sínus hallans, u.þ.b. hallaprósentunni.
Þannig að ef sleðinn vó 4 cwt. eða 448 lb. og hallinn væri 5% (eða 1 á móti 20), þá er W2 = 448 X ,05 lb. = 22,4 lb. Þennan kraft, 22,4 lb., þyrfti til viðbótar við venjulegan kraft P, þannig að togkrafturinn upp brekku er P + W’. Þegar farið er niður brekkuna verkar W2 niður brekkuna, þannig að togkrafturinn er P – W2–.
Ef hallinn er verulegur er W2 mjög stór í samanburði við P og gæti í samanburði gleypt hann.
Þetta ber að hafa í huga þegar íhugað er hvort nota eigi há eða lág hjól í brekku, því þegar hallinn er verulegur er hvers kyns munur á togkrafti vegna hæðar hjólanna hverfandi í samanburði við heildartogkraft sleðans eða vagnsins.
Í því tilviki þegar sleðinn er við það að renna niður brekkuna (mynd/fig 8) höfum við tvo krafta, P og W2 jafna, þ.e.a.s. N K er jafnt og W N, og þar af leiðandi verður hornið N G R að vera jafnt horninu W G N. Við vitum að hornið N G R er θ, viðnámsmarkhorn milli sleðans og vegarins, þannig að W G N verður einnig að vera jafnt θ, og þetta er einnig halli vegarins miðað við lárétt, þ.e.a.s. Y X Z, þar sem G W er hornrétt á X Z.
Þessar niðurstöður gefa okkur einfalda aðferð til að finna θ, viðnámsmarkhorn, fyrir hvaða sleða eða vagn sem er á hvers konar vegi.
Það eina sem þarf að gera er að prófa sleðann eða vagninn á brekku með breytilegum halla og þegar sá hluti hefur fundist þar sem hann rétt svo rennur niður, þá er hornið sem vegurinn myndar við sjóndeildarhringinn θ.
Rétt er að geta þess hér að fyrir sömu efni og sömu aðstæður er θ fasti.
Það er óháð þyngd.
Hvort sem sleðinn er hlaðinn eða tómur mun hann alltaf byrja að renna á sama stað í brekkunni, að því gefnu að allar aðstæður varðandi eðlisástand vegarins séu þær sömu.
Toghorn. — Toghornið ætti að vera hornrétt á viðnámslínuna, það er, með sama
halla miðað við veginn og viðnámslínan hefur miðað við lóðlínuna, þ.e. θ, viðnámsmarkhornið.
Við höfum því þrjú horn sem öll eru jöfn θ: — (1) YXZ, hornið þar sem sleðinn eða vagninn rétt svo rennur niður; (2) EGH, hornið sem viðnámskrafturinn myndar við lóðlínu vegarins; og (3) FGI, hallahorn taumsins.
Nákvæmur sparnaður sem fæst með þessum halla taumsins er fundinn með því að bera saman WK og WN, því frá W drögum við WE samsíða GF, þá táknar hliðin WK í þríhyrningnum GWK P, kraftinn með taum sem hallar undir horninu θ, og hliðin WN í þríhyrningnum GWN, P, kraftinn með taum samsíða veginum.
Togpunktur. — Í fyrri tillögum okkar höfum við gengið út frá því að festipunktur taumsins væri þyngdarpunkturinn, G (mynd/fig 10).
Tökum nú punkt í að framan, þ.e. G og látum P vera festipunkt taumanna við herðakamb hestsins, þá er P G1 M taumlínan.
Það er ljóst að í stað þess að sleðinn renni áfram mun hann lyftast að framan.
Aftur á móti, ef við tökum punkt að aftan, G2, P G2, verður taumlínan og í þetta sinn mun sleðinn lyftast að aftan.
Af þessu leiðir að þyngdarpunkturinn (miðpunkturinn) hlýtur að vera besti mögulegi dráttarpunkturinn.
Við höfum byggt röksemdafærslu okkar á þeirri forsendu að hægt sé að velja eða útvega hesta af hvaða hæð sem er.
Í reynd þurfa vagnasmiðir að smíða sleðann eða vagninn til að henta hest.
Við verðum því að draga frá P1, hinni uppgefnu herðakamb hestsins og fjarlægð fyrir framan sleðann til að gefa pláss fyrir afturfætur hestsins, línu með réttu horni 0, og festa við G3, þar sem þessi lína hittir sleðann.
Við höfum þannig fengið næsta rétta togpunkt og halla á beisli fyrir vagninn, en þegar litið er aftur á þetta atriði er þetta kannski ekki besta hornið fyrir hestinn.
Okkur er sagt að kraftar hans nýtist best þegar beislið er hornrétt á herðablaðið.
Þetta er yfirleitt stærra horn en það sem þegar hefur verið ákveðið sem best fyrir vagninn, en þar sem þetta stærra horn gefur hestinum meiri kraft og hjálpar vagninum yfir háar hindranir,
eins og kantstein eða úr hjólfari, er öruggara að laga horn dráttarins að hestinum frekar en vagninum.
Veltinúningur, eða viðnám hjólbarða hjólanna.— Spurningin um veltinúning er áhugaverð og nokkrir rannsakendur hafa veitt henni mikla athygli, einkum Morin hershöfðingi og herra Columb.
Við þurfum ekki að fara lengra hér en að tilgreina niðurstöðu tilrauna þeirra, sem gefin er í eftirfarandi jöfnu:
Þar sem P = kraftur sem þarf samsíða veginum til að hreyfa hjólið,
a = fasti sem fer eftir veginum,
P = radíus hjóls,
W = þyngd vagns og hjóla.
Mynd/fig 11 sýnir tvö hjól af mismunandi hæð upp að hindrunum af sömu hæð = h. Samkvæmt reglunni vitum við að boginn BA á báðum hjólum er jafnlangur.
Önnur leið til að skoða virkni hjóls, sem er kannski auðveldara að skilja, er að líta á það sem eins konar hornvog eða hnésamskeyti sem lyftir stöðugt þyngd vagnsins yfir hindrun (sjá mynd/fig 12). Þá fáum við jöfnuna:
og þar sem hindrunin er lítil getum við sett It í stað A N, og komumst því að sömu niðurstöðu, að togkraftur vagns er í beinu hlutfalli við þyngdina og í öfugu hlutfalli við radíus hjólsins.
Á skýringarmyndinni (mynd/fig 12) höfum við gert ráð fyrir að P sé samsíða veginum.
Ef hann hallar, eins og í OP1, þá lengist langi armur hnésamskeytisins A N1 og við sjáum enn og aftur kostinn við hallandi togbeisli.
Þetta má útfæra nánar, því ~ lU A,
og þar sem M () A er lítið horn er tangens þess = bogamál þess;
Við vitum að boginn B A er fasti.
Núningsviðnám í öxli – Núningsviðnám í öxli er lítið í samanburði við annað viðnám sem verkar á vagn og það minnkar enn frekar vegna vogarafls hjólsins, en samt sem áður má ekki horfa fram hjá því, eins og notkun kúlulega (á öxlum) ber vitni um.
Mynd/fig 13 sýnir kraftana sem verka þegar hjólið er við það að fara af stað.
Í kyrrstöðu hvílir öxullinn á botni öxulhússins og viðnámslínan verkar lóðrétt upp á við.
Um leið og P byrjar að verka rennur öxullinn upp að framhlið öxulhússins og viðnámslínan gagnvart þyngd og afli er í stefnu O C.
Þegar hjólið er við það að snúast yfir hindrunina verður hornið W O C jafnt og θ, sem er markhorn viðnáms málmanna sem snertast.
Eftirfarandi jafna gefur gróflega til kynna stærð núningsviðnámsins við öxulinn og áhrif þess á drátt vagnsins:
Tenging.- Spurningin um drátt, sem meira er rætt um en nokkur önnur, er áhrif langrar eða stuttrar tengingar • tveggja hjólapara á drátt vagna.
Þegar við togum og ýtum farartækjum um í verksmiðjunni gerum við okkur grein fyrir því hversu miklu auðveldara er að meðhöndla og stjórna stuttum og þéttum vagni en þeim sem almennt er kallaður langtengdur (þung og langur/langur, tunga/dráttarbiti.
Samt, ef aðstæður eru þær sömu, getur drátturinn ekki verið breytilegur.
Því af reglunum vitum við nú þegar að drátturinn samanstendur af tvenns konar mótstöðu, (1) hjólanna og vegarins, og (2) hjólanna og öxulendanna, og ef þyngd og aðrar aðstæður eru þær sömu hlýtur drátturinn að vera sá sami, hvort sem er á jafnsléttu eða í halla.
Til þess að aðstæður séu þær sömu nægir ekki að við höfum sömu hæð á hjólum, öxlum o.s.frv. og sömu heildarþyngd, heldur verður þyngdinni að vera skipt á svipaðan hátt; það er að segja, fram- og afturhjólin verða hvort um sig að bera sama hlutfall, og stífleiki eða titringur ætti einnig að vera sá sami; í flestum vögnum með löngu hjólhafi er ákveðin teygja eða fjöðrun í yfirbyggingunni, sem og í undirvagninum, þar sem hjólin eru fest, og þetta truflar eðlilega dráttinn og sóar afli.
Þótt við séum hlynntir vögnum með stuttu hjólhafi megum við ekki fórna öllu fyrir það.
Ominibus (langfeðra) er léttari í drætti en landau-vagn, vegna betri hönnunar hans, þ.e. hann ber þunga sinn á vísindalegri hátt; í þeim fyrrnefnda bera litlu framhjólin þunga tveggja eða þriggja manna í framsætinu, og hærri afturhjólin þunga átta eða tíu manna inni í vagninum.
Í þeim síðarnefnda bera framhjólin í flestum tilfellum bæði þunga tveggja manna í ökumannssætinu og tveggja í fremra sætinu inni í vagninum, á meðan afturhjólin bera aðeins þunga tveggja manna í aftara sætinu inni í vagninum, eða helming þess þunga sem er á litlu framhjólunum.
Af þessu er ljóst að langferðavagninn er, vegna byggingar sinnar, alltaf þungur í drætti, en samt, til að þóknast viðskiptavinum sínum, munu sumir vagnasmiðir festa framvagninn enn lengra aftur og auka þannig þunga á þau framhjól sem þegar eru ofhlaðin.
Við verðum vissulega að hafa afturhjólin eins langt framarlega og opnun dyranna leyfir, en undir engum kringumstæðum mælum við með því að færa framhjólin óeðlilega langt aftur.
Tveggja hjóla vagnar á móti fjórhjóla vögnum. — Margar mismunandi skoðanir eru einnig uppi varðandi drátt tveggja og fjögurra hjóla vagna; en ef við höfum í huga þau lögmál sem gilda um drátt virðist ljóst að ef hjólin og aðrar aðstæður, svo sem öxlar, hleðsla og heildarþyngd eru þær sömu, getur enginn munur verið á drætti.
Að jafnaði er tveggja hjóla vagn með hærri hjólum betri en samt; það er eitthvað við vel jafnvægisstilltan hundavagn (vagn með séstöku hólfi fyrri hunda sjá mynd/fig 19). sem gerir hann þægilegan í akstri.
Fyrir dömur er fjórhjólavagn bestur, þar sem minni hætta er á líkamstjóni ef hesturinn skyldi falla og brjóta öxul.
Á dögum fyrir járnbrautir höfðu verslunarmenn, sem ferðuðust langar vegalengdir, allir fjórhjólavagna; þeir komust að því að þegar tekið var tillit til hæða og dala komu hestar þeirra frískari til baka eftir þriggja eða fjögurra mánaða ferðalag en þegar þeir voru í tveggja hjóla vagni en auðvitað er alltaf mikið álag á hest þegar farið er niður brekku.
Tveggja hjóla vagn gerir nákvæmlega hið gagnstæða við það sem við ættum að stefna að, því við vitum að hestur á mjög auðvelt með að hrasa þegar hann fer niður brekku, jafnvel með eigin þunga án nokkurrar viðbótar, og að þegar hann fer upp brekku getur hann náð mun betra fótstigi ef þungi er á baki honum.
Lágbyggður vagn með sveigðum öxli hefur þá virkni sem við sækjumst eftir en meirihluti fólks kýs að taka áhættuna og heldur sig við venjulegan vagn með beinum öxli.
Staðsetning hleðslunnar
Við höfum vísað til þess að jafna hleðsluna í tveggja hjóla vagni og það er ekki nauðsynlegt að bæta við fleiri athugasemdum hér, þar sem allir ökumenn þekkja nauðsyn jafnvægis, bæði fyrir eigin þægindi og hestsins.
Í fjórhjólavagni ætti að gæta sömu varúðar.
Við getum auðveldlega ímyndað okkur að fjórhjólavagn, með næstum alla hleðsluna á afturhjólunum, myndi ekki ganga stöðugt þegar hesturinn drægi hann; heldur myndu framhjólin skoppa upp af veginum öðru hvoru; þetta krefst aukinnar vinnu frá hestinum og myndi ekki auka þægindi farþeganna.
Sama myndi gerast ef öll hleðslan væri á framhjólunum.
Til að vagn gangi fullkomlega ætti hleðslan að vera þannig dreifð að afturhjólin
Dráttur og fjöðrun vagna
Hjólin hafa jafn miklu meiri hlutdeild og þau eru hærri en framhjólin og því ætti álagið að vera í beinu hlutfalli við hæð fram- og afturhjóla.
Dráttarpunktur. – Í upphafi þessa kafla komumst við að því að besti dráttarvinkill fyrir sleða væri sá halli sem sleðinn myndi rétt svo renna niður ef hann væri skilinn eftir einn og sér.
Þetta gildir jafnt um hjólavagn, þótt vinkillinn sé mun minni, og eins og áður var nefnt ættum við að stilla dráttarvinkilinn til að henta hestinum, þ.e. hornrétt á herðablaðið.
Hin spurningin um dráttarpunktinn er nokkuð öðruvísi í vagni en á sleða.
Ef við tökum tveggja hjóla vagn fyrst komumst við að því að miðja öxulsins er rétti dráttarpunkturinn; því ef dráttarbeislið er fest fyrir ofan þennan punkt raskast jafnvægið og þungi leggst á bak hestsins, og ef dráttarpunkturinn er fyrir neðan miðju öxulsins leggst þunginn á kviðaról beislisins.
Í fjórhjólavagni er það punkturinn á línunni sem tengir öxlana tvo, þannig að fjarlægðir hans frá miðjum öxlanna eru í öfugu hlutfalli við þá krafta sem þarf til að draga þá.
Ef reynt er við einhvern annan punkt kemur í ljós að jafnvægi þungans á fram- og afturhjólum raskast.
Hraði. – Kraftarnir sem verka á vagn á hreyfingu eru mjög fjölbreyttir en það nægir að segja að dráttur vagns eykst verulega með hraðanum.
Reglan er sú að aukning dráttar er í hlutfalli við aukningu hraða.
Þannig að ef það þarf 10 pund til að draga vagn á fjögurra mílna hraða á klukkustund, og 11 pund á fimm mílna hraða á klukkustund, þá mun það þurfa 12 pund til að draga hann á sex mílna hraða á klukkustund.
Fjaðrir. – Þegar vagn er dreginn hratt draga fjaðrir úr átaki.
Gerum ráð fyrir að vagn rekist á hindrun sem er 1 tomma á hæð.
Ef hann er ekki með fjöðrum lyftist vagnkassinn um 1 tommu, en ef vagninn er búinn fjöðrum munu þær þjappast saman við höggið þegar hjólið rekst á hindrunina, þannig að vagnsyfirbyggingin lyftist aðeins um ¼ úr tommu, þótt hjólið, eins og áður, hafi farið yfir hindrunina.
Þetta má reikna út í fótpundum; segjum að vagninn vegi 10 hundrað þyngdir, eða 1.120 pund, og þegar hann lyftist um 1 tommu er unnin vinna
1120 x 1/12 = 93⅓ fót-pund (ef engir fjaðrir eru).
Í síðara tilvikinu, ef við gerum ráð fyrir að vagnskrokkurinn lyftist aðeins um ¾ úr tommu,
1120 x ¾/12 = 70 fót-pund (ef með fjöðrum),
sem sýnir sparnað upp á 23⅓ fót-pund með því að hafa fjaðrir.
Loftfyllt dekk og heil gúmmídekk draga úr átaki á sama hátt, þar sem hindrunin þrýstist inn í dekkið og vagninn lyftist ekki alla hæð hindrunarinnar, heldur aðeins brot af henni.
Þessi kostur á aðallega við um þau fyrrnefndu, þar sem þau síðarnefndu gefa ekki jafn mikið eftir fyrir hindrunum og þar að auki er veggripið, sem er mun meira en með járngjörðum.
Þetta eykur stundum heildarátakið frekar en að minnka það.
Lögun og breidd gjarða. — Það virðist vera mjög lítill munur á átaki, ef nokkur, milli flatra og kúptar gjarða ef vegir eru góðir.
Ef vegir eru mjúkir þá eru góðar, breiðar gjarðir nauðsynlegar en fyrir venjulega vegi er 1½ til 2 tommu gjörð alveg nógu breið og sniðið með ávölu, útstæðu brúninni er æskilegra, þar sem það ver málningu og við fyrir sliti.
Hálfkúpt gjörðin er hreinni á drullugum degi þar sem hún kastar ekki upp aur en hún er mjög óþægileg þegar farið er yfir eða á sporvagnssporum, þar sem hún festist í rásunum og reynir á hjól og ása.
Hjólhaf — Innan skynsamlegra marka hefur breidd hjólhafsins ekki áhrif á átakið, þótt halli ássins og samleitni áleggjanna auki það lítillega.
Fram- og afturhjól eiga að vera í sömu sporum, þannig að þau fari í sama farið; þetta er sérstaklega mikilvægt í snjóveðri og á slæmum vegum.
föðrun í beislisólum draga ekki úr átaki vagnsins heldur létta verulega undir með hestinum, sérstaklega með þungum hleðslum, með því að minnka álagið á herðarnar við upphaf.
Annar kostur af sama toga fyrir hestinn er notkun á dráttartré eða þvertré (swingtrees); þau leyfa náttúrulegri hreyfingu herða hestsins og aðlaga legu hnakksins að henni.
Réttur gangur vagna er breytilegur eftir því hvernig hestunum er beitt; stöngin milli tveggja hesta er stöðugust og því best fyrir drátt.
Hversu mjúklega vagn rennur fer að miklu leyti eftir hestinum eða hestunum, og einnig staðsetningu kóngsboltans (miðjuboltinn í gegn um beygjuhjólið [the fifth wheel]).
Í flestum opnum vögnum með lamir á beislistré er stöðugt rót í hvert sinn sem hesturinn tekur skref og þetta þýðir allt orkutap, þótt hreyfingar hesta séu mjög mismunandi.
Öxlurnar í tveggja hjóla vagni hafa ekki þennan ókost þar sem þær eru fastar; en stundum eru þær gerðar of breiðar fyrir dýrið og hreyfast því frá hlið til hliðar og valda þannig óþægindum fyrir hestinn og farþegana, auk þess að auka átakið.
Við munum nú í stuttu máli draga saman mismunandi mótstöður sem mynda átak og þau markmið sem hafa skal í huga við hönnun og smíði hvers kyns vagns.
(1.) sem myndast við veltu hjólbarðanna á veginum. — Hjólin ættu að vera eins há og mögulegt er miðað við hæð hestsins.
(2.) Núningur málmhólksins utan um ásinn. — Ásarnir ættu að vera eins litlir og mögulegt er, þó aldrei á kostnað öryggis, þar sem sparnaðurinn í núningi milli ¾ tommu og 1⅛ tommu áss er hverfandi.
Áshólkurinn ætti að vera af góðri lengd, svo að hann sé stöðugur
yfirborðs; lengd kassans/yfirbyggingarinnar hefur ekki áhrif á núninginn.
(3.) Þyngdarkraftur. Þar sem togkraftur vagns er í beinu hlutfalli við þyngdina, þ.e.a.s. vagn sem vegur 8
ætti farartækið að vera eins létt og unnt er miðað við notkun þess, sérstaklega á hæðóttum svæðum, þar sem margir vagnar sem einn hestur getur dregið á sléttlendi krefjast tveggja hesta þar sem eru hæðir.
(4.) Hraði sem vagninn er dreginn á.
Þar sem togkrafturinn eykst með hraðanum eykst einnig álagið; því þarf að gæta sérstakrar varúðar við smíði vagna sem ætlaðir eru til hraðaksturs; þeir ættu að vera eins léttir og sterkir og mögulegt er.
(5.) Horn dráttarbeislis.
Horn dráttarbeislis (1) fyrir hestinn ætti að vera hornrétt á herðakambinn; og (2) fyrir vagninn hornrétt á viðnámslínuna, þ.e. í horninu θ við veginn, þar sem θ er takmarkandi viðnámshorn milli vagnsins og vegarins.
(6.) Togpunktur.
Togpunkturinn (1) á sleða ætti að vera lágt niðri að framan; (2) á tveggja hjóla vagni, miðja öxulsins; og á (3) fjórhjólavagni, punkturinn á línunni sem tengir fram- og afturöxul.
(7.) Staðsetning yfirbyggingar á hjólum.
Yfirbyggingin á (1) tveggja hjóla vagni ætti nánast nákvæmlega að jafnvægisstillast á öxlinum, með aðeins, segjum, 7 pund á baki hestsins, og á (2) fjögrahjólavagni ættu afturhjólin að bera jafn miklu stærri hluta farmsins og þau eru hærri en framhjólin.
Að teknu tilliti til þess hvaða atriði ber að hafa í huga til að gera vinnu hestsins eins létta og mögulegt er, munum við snúa athygli okkar að öðrum einkennum fullkomins
•
Fætur úr bókinni/þýðingunni: Stærðirnar sem mælt er með af Institute of British Carriage Manufacturers eru gefnar upp í töflu í lokin. Fætur enda.
Við höfum vísað til þeirra í fyrri kafla og ekki er hægt að hunsa þá án þess að orðspor smiðsins sé í húfi.
(1.) Auðveld hreyfing.
(2.) Auðvelt er að fara inn og út.
(3.) Auðvelt og öruggt að beygja.
(4.) Stöðugleiki.
(5.) Ending.
(1.) Auðveld hreyfing — Þetta er afar mikilvægt því ef vagninn er ekki þægilegur verður hann fordæmdur, hversu vel sem hann kann að vera smíðaður að öðru leyti.
(2.) Auðvelt er að fara inn og út. — Konur fordæma vagn strax ef þrepin eru ekki þannig staðsett að þær geti farið upp með auðveldum hætti og án þess að festa kjólana eða skafa drullu af hjólunum.
Í Bandaríkjunum eru menn ekki jafn vandlátir ef marka má hið litla rými milli hjólanna á amerískum vagni sem ætluð er til að fara upp í eða af.
Gæta skal þess að brettin á vagninum nái nægilega langt yfir hjólin til að koma í veg fyrir að drulla komist inn en þau ættu að vera innan við hjólkoppana til að forðast skemmdir þegar ekið er fram hjá öðrum farartækjum.
Í lokuðum vagni (t.d. Brougham) ættu hjólin að hafa nægilegt rými til að kasta drullunni frá efri hliðarplötunni og hurðarhúnunum.
Hjól með heilgúmmídekkjum, og sérstaklega þau með loftdekkjum, sem þurfa meira rými en þau með járn- eða stálhjólbörðum, þar sem þau hafa meiri tilhneigingu til að þeyta upp drullu.
(3.) Auðvelt að beygja. — Ekki aðeins er auðvelt að beygja eftirsóknarvert, heldur einnig öryggi og snerpa í beygjum.
Nútíma Lundúnastrætisvagninn, sem er með stuttan beygjuradíus, er eins nálægt fullkomnun og mögulegt er.
Það er áhugavert að fylgjast með leikni vagnstjóranna þegar þeir sneiða hjá hver öðrum á Strand-götu þegar hún er yfirfull af alls kyns farartækjum.
með leðurólum frá fjöðrum (sem er bundið við þá sem eru með langband) eins og C-fjaðra Landau-vagnar, Brougham-vagnar, Viktoría-vagnar o.s.frv. (Sjá myndir/fig 13 og 14.)
Flokkur II. Fjórhjólavagnar með yfirbyggingu sem er tengd beint við fjaðrirnar.
(1.) Þeir sem eru með
körfu (enska: Perck) (langband undir alla yfirbyggingu vagnsins),
eins og póstvagnar, póst-Phæton-vagnar, amerískir buggy-vagnar o.s.frv. (Sjá myndir/fig 15 og 16.)
(2.) Þeir sem eru ekki með körfu, eins og venjulegir Landau-vagnar, Brougham-vagnar, Viktoría-vagnar, Stanhope- og aðrir Phæton-vagnar á sporöskjulaga fjöðrum. (Sjá myndir/fig 1, 2, 4 og 17.)
Flokkur III. Tveggja hjóla vagnar, eins og Hansom-vagnar, Gig-vagnar, Hunda-vagnar og Whitechapel-vagnar (Sjá myndir/fig 18 og 19).
Flokkur I. Vagnar með C-fjöðrum. Þetta er í raun elsta aðferðin við að hengja vagna á fjaðrir.
Hún er einnig sú fullkomnasta sem hefur verið kynnt til sögunnar.
Hjólin og undirvagninn geta farið yfir ójafnasta vegi en farþeginn (í yfirbyggingu vagnsins) getur ferðast án óþæginda, þar sem leðurólarnar breyta stuttum, rykkjóttum hreyfingum sem verða til þegar hjólið rekst á hindranir og ójöfnur á veginum í þægilega sveiflu.
Þessi sveifla hefur áhrif á dráttinn að vissu marki en stóri ókosturinn við þessa fjöðrunaraðferð er aukaþyngdin sem hún hefur í för með sér og aukakostnaðurinn.
Í samanburði við fjöldann sem framleiddur var á fyrri árum eru fáir vagnar með C-fjaðrir smíðaðir nú til dags, jafnvel í London, og þar sem þeir eru smám saman að falla úr notkun þurfum við ekki að eyða meiri tíma í að fjalla um þá.
Flokkur II. (1) Vagnar með leðurólum en ekki á C-fjöðrum. — Þessi flokkur hefur marga af kostum þess síðastnefnda, án sveifluhreyfingar leðurólanna og aukins dráttar sem henni fylgir.
Dæmin sem við sýnum eru póstvagninn og póst-phaeton-vagninn.
Það má sjá að kosturinn við pall- eða telegraph-
fjaðrakerfið (tvær hliðarfjaðrir og tvær þverfjaðrir)
Skýring: (Í samhengi hestakerra og flutninga vísar „telegraph“ fyrst og fremst til ákveðinnar gerðar af léttum, hraðskreiðum og oft fjaðrandi vagnahönnun sem kallast Telegraph Spring Carriage eða Telegraph Coach).
notað í báðum þessum vögnum, er að það gerir kleift að hafa vagnkassann lágan.
Öll önnur kerfi sem samsvara malleolus við það myndu gera hann svo háan að enginn sem ber nokkra umhyggju fyrir eigin öryggi myndi ferðast í honum.
Hitt Dæmið, um amerískan buggy-vagn, er ekki sýnt með mynd.
Stór hluti slíkra amerískra vagna er smíðaður mjög léttur og ef við tökum þyngdina út úr jöfnunni sjáum við að eini munurinn á buggy-vagninum og öðrum vögnum með sporbaugslaga fjaðrir er að hann er með
körfu.
Karfan
eru af ýmsum gerðum en bæði í flokki I og hér virka þau sem burðarás vagnsins, halda öllu farartækinu beinu og réttu og gera kleift að smíða vagnkassann léttari.
Karfan
hjálpar einnig til við að minnka átakið, þar sem tog beislisins berst beint til fram- og afturöxla, en ekki í gegnum vagnkassann og fjaðrana til öxlanna, eins og í vögnum án langbanda.
Flokkur II. (2) Vagnar án
körfu
og hanga aðallega á sporöskjulaga fjöðrum — þetta er langstærsti flokkurinn.
Hann á uppruna sinn í uppfinningu herra Obadiah Elliot, sem fann upp sporöskjulaga fjaðrir og fékk einkaleyfi á þeim 11. maí 1804, sem gerði kleift að hengja vagn á fjaðrir án
körfu.
Við höfum sýnt Landau, Brougham og Viktoríu og nú sýnum við Stanhope-phaeton (mynd/fig 17) sem er hengdur á sama hátt en smíðaður fyrir eigandann til að keyra sjálfur.
Kosturinn við alla vagna í þessum flokki fram yfir hina er léttleiki þeirra og möguleikinn á að ná fullum beygjuradíus.
Í stað sporöskjulaga fjaðrir að aftan eru stundum notaðir
fimm
fjaðrir (þ.e. hliðar-, olnboga- og þverfjaðrir).
Flokkur III. Tveggja hjóla vagnar. — Tveggja hjóla vagnar hafa lengi verið vinsælir vagnar í Englandi, Skotlandi og Írlandi en aldrei hafa þeir verið notaðir í jafn miklum mæli og nú á dögum.
Stanhope-gig (mynd/fig 18) hefur verið í tísku í kynslóðir og það er nánast ómögulegt að ferðast í þægilegri vagni.
Hann er hengdur á lága fjaðrir (tvær hliðarfjaðrir og ein þverfjöður), þekkt sem
pallkerfið
eða
Stanhope-kerfið.
Ef hún hangir aðeins á þremur fjöðrum (tvær hliðarfjaðrir og ein þverfjöður) er hún þekkt sem
Dennett.
Hin myndin (mynd/fig 10) sýnir tandem-vagn. (Tandem þýðir að hestarnir eru í röð annarra fyrir framan hinn).
á tveimur
hliðar-
eða
engisprettu-
fjöðrum; þetta er vinsæl aðferð til að hengja upp hundavagn.
Teikningin sýnir dráttarbeisli með keðjum frá öxlinum, eins og mælt er með, þar sem hesturinn togar beint frá öxlinum.
Fjaðrir og öxlar
(1.) Eiginleikar fjaðra – Styrkur fjaðrar er í öfugu hlutfalli við lengdina, í beinu hlutfalli við fjölda og breidd blaðanna og í öðru veldi af þykkt þeirra.
Sveigjanleiki hennar eykst mun hraðar en styrkur hennar.
Fjöður ætti að vera í góðri lengd, með nokkuð breiðum, þunnum blöðum, en það er fleira sem þarf að hafa í huga.
Það gengi ekki að hafa langar fjaðrir á vagni sem hangir á mjög lágum hjólum, þær myndu virðast úr takti/samræmi.
Þar sem framfjaðrirnar þurfa að þola meira álag (hindranir mæta fyrst litlu framhjólunum) eru þær yfirleitt nokkuð sterkari en þær aftari, annars ættu þær að vera jafnsterkar.
Það er að segja, þær ættu að vera þannig útreiknaðar að þær svigni jafnt undir álagi, svo að vagnkassinn haldist láréttur bæði þegar hann er hlaðinn og þegar hann er tómur.
Við hönnun hvers kyns samsetningar fjaðra skal gæta þess jafn vel að sveigja fjaðranna dreifist jafnt.
Tökum dæmi um hliðarfjöðrina A B (mynd/fig 20), að sveigjan á arminum a c sé jöfn sveigjunni á arminum c b, og tökum dæmi um allt kerfið (þekkt sem Dennett), að sveigjan á örmunum fyrir framan öxulinn, þ.e. A c og a’ c’, sé jöfn samanlagðri sveigju hálfrar þverfjaðrar og hálfrar hliðarfjaðrar fyrir aftan öxulinn, þ.e. c d + c’ d’ og
c’ d’ + c’ d’.
Þetta næst best í hliðarfjöðrun a b með örmum af jafnri lengd og jöfnum styrk, þ.e. a c og c b, en í Dennett-kerfinu, ef armar hliðar- og þverfjaðranna eru allir jafnir, er ekkert jafnvægi þar sem sveigja armanna c b og b d verður tvöföld á við sveigju armsins a c (einnig sveigja c b’ og b’ d tvöföld á við sveigju a’ c’), og þar sem vagnkassinn er láréttur snýst öxullinn fyrst upp og síðan niður.
Þessi hreyfing breytir stöðu öxulsins og eykur þar af leiðandi átakið. Eina leiðin til að ná jafnvægi
í þessu eða nokkru öðru fjaðrakerfi er að jafna sveigjuna fyrir framan og aftan öxulinn, þ.e. lengja a c eða stytta c b þar til sveigja a c er jöfn heildarsveigju c b og b d (einnig sveigja a’ c’ jöfn heildarsveigju c b’ og b’ d),
(2.) Aðferðir við fjöðrun. — Annar punktur sem ekki má vanrækja við fjöðrun vagns er að ganga úr skugga um að fjaðrirnar séu festar í þeirri stöðu sem þær eru hannaðar fyrir.
Ef staðsetning aftari slár eða öxuls er til dæmis ekki merkt á teikninguna gæti vagnasmiðurinn mögulega fest fjaðrirnar aðeins framar eða aftar en rétt er.
Stöðu, en í þeim tilvikum hafa þau annaðhvort of mikið eða of lítið hlutfall af álaginu og jafnvægið raskast.
(3.) Uppsetning fjaðra. — Þegar fjaðrirnar eru festir ætti öxulblokkin að vera örlítið þykkari að framan en að aftan.
Þetta gerir það að verkum að framendi fjaðranna liggur aðeins hærra og gerir honum kleift að mæta, í betra horni, þeim höggum sem verða þegar hjólin rekast á hindranir.
Venjulegur sporöskjulaga fjaðrir ætti að vera, segjum, 1/4 tommu hærri að framan.
(4.) Aðferðir við að festa fjaðrir. — Klemmum er gefinn forgangur þar sem því verður við komið.
Boltar hafa þann kost að renna ekki til en þeir brotna oft og um leið veikja þeir fjöðrina töluvert vegna boltagatanna.
Þegar blað brotnar gerist það í þremur af hverjum fjórum tilvikum við boltagatið.
(5.) Uppsetning öxla. — Ekki er hægt að gæta of mikillar varúðar við að prófa öxlana, bæði áður en þeir eru festir, til að sjá að þeir og hjólin séu rétt miðað við veginn, að teinarnir séu lóðréttir eða í lóði, að halli og samleitni séu ekki of mikil, og einnig eftir að þeir eru festir, til að sjá að þeir séu réttir miðað við vagnkassann og fylgi nákvæmlega.
Einnig ætti að prófa hjólin til að sjá að þau séu miðjusett, að kúpan sé sú sama og að engir flatir blettir séu á dekkjum eða felgum.
Prófun vagna úr tré og járni.
Eftir að vagn er kominn á fjöðrun og áður en hann er málaður ætti að prófa hann eða, eins og við köllum það, þyngdarprófa.
Þetta er gert með því að hlaða hann með heldur fleiri mönnum en hann er gerður fyrir, til að bæta upp fyrir hugsanlegan farangur, og síðan láta einn eða tvo farþega standa upp og þrýsta fjöðrunum upp og niður.
Þannig getum við prófað bilið milli botns vagnkassans og öxulsins, og einnig milli brettanna og hjólanna.
Ef það er beislistöng er hún þá sett í og hæð hennar, ásamt hæð þverslár og beislisfestu, prófuð.
Síðan er framhjólunum snúið undir vagnkassann og gengið úr skugga um að bilið milli hjólanna og hjólskálarinnar sé nægilegt með þessari athugun.
Næst skal rugga vagninum frá hlið til hliðar, sem frekari prófun til að sjá hvort hjólin snerti ekki hurðirnar eða brettin, og ef það eru lamir eða samskeyti eða nokkuð annað sem gæti festst í hliðunum ætti að prófa það.
Áður en hlassið er tekið af ætti að prófa hurðirnar og hreyfa blæjuna/húddið upp og niður.
Þegar hún er niðri skal ganga úr skugga um að blæjustífurnar gefi pláss fyrir leðrið og séu lausar við hjólin, og þegar hún er uppi, að henni sé beint á, og ef um Landau er að ræða, að hún lokist rétt og sé laus við snúning, álag eða skrölt.
Ef hæðin er nú mæld að framan og aftan, og ef fjaðrirnar fara aftur í fyrri stöðu þegar hlassið er tekið af og vagninn helst í sömu hæð, þá er það allt sem við krefjumst af venjulegu ökutæki.
Í fullkomnum vagni þarf þó eitthvað meira, þ.e. að hver fjöður gefi eftir, eða hreyfist, eftir allri sinni lengd og verði næstum beinn með fullu hlassi, en fari aldrei aftur yfir sig eða í ójafnan sveig.
Hengslin skulu allir vera lausir við skrautjárnin og öxlarnir eiga að vera kyrrir á meðan fjaðrirnar vinna, sem sannar að sveigja fjaðranna sé í jafnvægi.
Einnig eiga hjólin að vera algerlega samsíða vagninum og þetta er prófað þegar hlassið er tekið af með því að leggja langa spýtu upp að fram- og afturhjólunum, segjum 9 tommur frá jörðu.
Ef hjólin spora, eins og þau eiga alltaf að gera, og eru bein, ætti spýtan að snerta á fjórum stöðum, þ.e. að framan og aftan á hvoru hjóli, að undanskilinni smávægilegri skekkju vegna hjólhalla.
Fjarlægðin milli hjólanna og vagnsins á hvorri hlið ætti þá að vera prófuð til að sjá hvort vagninn sé beinn á hjólunum.
Þrepin, ljósker, hjól, aurhlífar, sætisgrindur o.s.frv. ætti allt að skoða vandlega og allar staðlaðar stærðir sem smiðurinn kann að hafa tekið upp ætti að prófa, því aðeins með prófunum er hægt að ná og viðhalda staðli.
Bremsur til að hægja á ferð vagna
Tilgangurinn með orðinu bremsa er að hægja á, en ekki að
brjóta
eða stöðva.
Öflugasta bremsan er sú sem hægir á snúningi hjólsins en læsir því ekki; eða með öðrum orðum, stöðvar ekki snúning þess að fullu.
Ökumaður hefur mun meiri stjórn á vagni sínum þegar hjólin snúast en þegar þau eru læst; auk þess fær hjól sem er oft læst fljótlega fjölda flatra bletta á umgjörðina; og aftur, það er mikið og óeðlilegt álag á vagnhlutana, sérstaklega ef þeir eru léttbyggðir.
Bremsan eins og hún er notuð í dag var fyrst sett á póstvagna um það bil.
Áður en það varð urðu ökumenn að reiða sig á
dragskóinn
eða
sleðann
og þar áður einfaldlega keðju eða krók.
Bremsa er lögð annaðhvort að umgjörð eða nöf hjólsins.
Síðarnefnda aðferðin þarf að glíma við ókostinn af vogarafli teinanna og er mjög sjaldan notuð; við ætlum því aðeins að fjalla um þá fyrrnefndu.
Tvær helstu gerðir af umgjarðarbremsum eru þekktar sem (1)
rúllustöng
eða
veltiás
og (2)
lárétt,
fall-
eða
skæra-
bremsa.
Sú fyrri er sú sem mælt er með þar sem hún gefur mesta ánægju, þótt sú síðari sé auðveldari í uppsetningu í sumum tilfellum, svo sem í landóum og brúmmum, þar sem afturhjólin eru nálægt afturdyrastólpunum og þar sem hægt er að stjórna örmunum undir hurðunum.
Helsti ókostur hennar er að hún losnar stöðugt.
Þetta stafar af tilhneigingu hjólsins til að draga klossann niður og lyfta enda vogarstöngvarinnar upp undir miðju yfirbyggingarinnar; þetta reynir á snúningspunkta eða legur sem vogarstangirnar vinna á, og veldur einnig sliti á samskeytaboltum og skapar glamur; því endar vogarstanganna eiga það til að slást utan í gólfborðin eða hvorn annan eða utan í tengistöngina.
Bremsuklossinn gerir það líka.
slitna ekki jafnt, þar sem önnur hliðin er yfirleitt slitin niður á undan hinni.
Núningsviðnám hemlaklossa.
Hemilskraftur fer í fyrsta lagi eftir efninu í klossanum og í öðru lagi eftir vogarafli.
Fyrir það fyrra höfum við formúluna,
F = fP,
þar sem F = hemlunarkraftur klossans þegar hann er við það að skrika á hjólbarðanum; P = þrýstingur hemlaklossans á hjólbarðann og f = tangens núningshornsins milli klossans og hjólbarðans (það er að segja hallinn á fletinum þar sem eitt efni rétt svo rennur yfir annað).
Gerum ráð fyrir að P = 5 lb. og f = 0,6, gildið sem gefið er í töflu á bls. 48 fyrir tréklossa á járnhjólbörðum,
þá er F = fP = 0,6 x 5 lb. = 3 lb.
þannig að með 5 lb.
þrýstingi á tréklossann á hjólbarðanum myndi hjólið hemlast með 3 lb. krafti.
Kraftur hemlavogaraflsins. — Reglan til að reikna út kraft vogarafls hemlastanganna er sú sama og fyrir vog.
Kraftur x kraftarmur = viðnám x viðnámsarmur,
eða, P x a = R x b,
eða, R = P a/b.
Á mynd/fig 21, gerum ráð fyrir að a = 48 tommur, b = 16 tommur og P = 5 lb.
þá er R = P a/b = 5 lb. x 48/16 = 5 x 3 lb. = 15 lb.,
sem sýnir að vogaraflið hefur þrefaldað kraftinn.
Ef a væri tvöfaldað eða b helmingað, myndi vogaraflið tvöfaldast og krafturinn aukast sexfalt.
Sama ferli er endurtekið ef um er að ræða nokkrar vogarstangir.
Þannig er hægt að reikna út kraft hvers kyns vogarstangakerfis þegar lengd armanna er þekkt.
Stundum gerist það í vagni eins og póstvagninum sem sýndur er að vogarstangirnar sjást ekki og ekki er hægt að mæla þær, ef þær eru undir klæðningu, aðeins handfangið og hemlaklossinn.
Þá er leiðin að reikna út kraftinn með því að mæla vegalengdina sem hvor hlutur fer, þ.e.a.s. merkja á tannstöngina vegalengdina sem handfangið fer til að hreyfa hemlaklossann, segjum, 1 tommu.
Ef það skyldi hreyfast þrisvar sinnum þá vegalengd, þá eykur vogaraflið á hemlinum kraft vagnstjórans í sama hlutfalli.
Við höfum gert ráð fyrir að hemlinn sé notaður með handfangi en hann gæti alveg eins verið notaður með fótstigi, skrúfu eða skralli.
Fótstigið er vinsælt í Lundúnastrætisvögnum þar sem það er auðvelt í notkun fyrir ökumanninn sem hefur þá hendurnar lausar fyrir taumana og svipuna.
Skrúfuhemlar eru aðallega notaðir á meginlandinu; þeir eru mjög öflugir en seinvirkir.
Skrallið er aðeins notað í fáeinum tilvikum; það er mjög hentugt fyrir hemla sem eru notaðir með vír
Hemlaklossar. Þessu efni skiptist í þrennt: (1), efnin sem þeir eru gerðir úr og hemlunarkraft hvers og eins; (2), lögun klossans sem hentar best fyrir verkið; (3), staðsetning hemlaklossans til að ná sem bestum árangri.
Fætur úr bókinni/þýðingunni:(1) Efni. — Hemlaklossar eru gerðir úr steypujárni og bárujárni, stáli, viði, leðri og indversku gúmmíi en síðastnefnda efnið er mest notað í fyrsta flokks vagna. Fætur enda.
Indverskt gúmmí af góðum gæðum hefur mesta hemlunarkraftinn, þar á eftir kemur leður og síðan viður.
Vélræna hemlahandfangið, sem til er í svo mörgum afbrigðum, eykur ekki vogarafl hemlsins.
Það er einfaldlega auðveldara að stilla það, yfirleitt eru skörðin á hemlatannstönginni minni.
Sama ferli er endurtekið ef um er að ræða nokkrar vogarstangir.
Þannig er hægt að reikna út kraft hvers kyns vogarstangakerfis þegar lengd armanna er þekkt.
Stundum gerist það í vagni eins og póstvagninum sem sýndur er að vogarstangirnar sjást ekki og ekki er hægt að mæla þær, ef þær eru undir klæðningu, aðeins handfangið og hemlaklossinn.
Þá er leiðin að reikna út kraftinn með því að mæla vegalengdina sem hvor hlutur fer, þ.e.a.s. merkja á tannstöngina vegalengdina sem handfangið fer til að hreyfa hemlaklossann, segjum, 1 tommu.
Ef það skyldi hreyfast þrisvar sinnum þá vegalengd, þá eykur vogaraflið á hemlinum kraft vagnstjórans í sama hlutfalli.
Fyrir fótinn. Við höfum gert ráð fyrir að hemlinn sé notaður með handfangi en hann gæti alveg eins verið notaður með fótstigi, skrúfu eða skralli.
Fótstigið er vinsælt í Lundúnastrætisvögnum þar sem það er auðvelt í notkun fyrir ökumanninn sem hefur þá hendurnar lausar fyrir taumana og svipuna.
Skrúfuhemlar eru aðallega notaðir á meginlandinu; þeir eru mjög öflugir en seinvirkir.
Skrallið er aðeins notað í fáeinum tilvikum; það er mjög hentugt fyrir hemla sem eru notaðir með vír.
Hemlaklossar. Þessu efni skiptist í þrennt: (1), efnin sem þeir eru gerðir úr og hemlunarkraft hvers og eins; (2), lögun klossans sem hentar best fyrir verkið; (3), staðsetning hemlaklossans til að ná sem bestum árangri.
(1) Efni. — Hemlaklossar eru gerðir úr steypujárni og bárujárni, stáli, viði, leðri og indversku gúmmíi en síðastnefnda efnið er mest notað í fyrsta flokks vagna.
Indverskt gúmmí af góðum gæðum hefur mesta hemlunarkraftinn, þar á eftir kemur leður og síðan viður.
Vélræna hemlahandfangið, sem til er í svo mörgum afbrigðum, eykur ekki vogarafl hemlsins.
Það er einfaldlega auðveldara að stilla það, yfirleitt eru skörðin á hemlatannstönginni minni.
Járn eða filtefni, en síðarnefndu efnin eru mjög hávær.
Góður og ódýr kubbur er gerður úr viði með leðri negldu á.
Núningsstuðlarnir eru:
Efni
Núningsstuðull.
Indverskt gúmmí á járni (Collinge-kubbur) 0,8 til 1,0. Leður á járni … 0,433 til 0,6.
Viður á járni … 0,435 til 0,62.
Járn á járni … 0,18 til 0,25
Upprunalega taflan/upplýsingarnar.
(c) Staðsetning kubbsins. Hún er augljóslega aðeins fyrir ofan miðju hjólsins, því það gerir ráð fyrir að hleðslan þrýsti fjöðrunum niður.
Ef kubburinn er settur lágt í upphafi mun hann lenda fyrir neðan miðju hjólsins þegar hleðsla er í vagninum, og nema hemlarekkinn sé langur mun kubburinn ekki ná í hjólið.
(d) Form. — Hvað varðar form kubbsins er aðalatriðið að velja einn sem er léttur í útliti en samt nógu stór til að þola slitið.
Sú almenna skoðun vagnstjóra að stærð kubbsins hafi áhrif á núningskraft hemlanna er ekki staðfest með tilraunum. 3 tommu kubbur og 6 tommu kubbur veita sömu mótstöðu en á hinn bóginn endist annar tvöfalt lengur en hinn.
Kubburinn ætti að vera auðveldlega færanlegur til endurnýjunar og stillanlegur, svo hann geti slitnað jafnt að ofan og neðan.
Kubbur með svöluhalstengi, sem rennur í skál af staðlaðri stærð, uppfyllir fyrri kröfuna en aðrir sem vinna á snúningspunkti með fjöður, eða með gúmmíröri, eins og Downie-kubburinn, uppfylla báðar og eru af mörgum ástæðum ákjósanlegri.
Tveggja hjóla kerfi. — Þau geta verið gerð alveg jafn auðveldlega og verið jafn öflug og aðrar hemlar, en hvort sem kubbarnir verka á fram- eða afturhluta hjólsins er virkni þeirra að færa hluta af þunga vagnsins og farmsins yfir á bak hestsins og af þeirri ástæðu ætti að fordæma þær.
Til eru nokkrar aðferðir til að vinna á móti þyngdinni sem færist fram, með því að færa sætið aftur, öxulinn fram eða með því að koma fyrir lömum á beislistöngunum, eins og í einkaleyfi Cassons, en engin þessara aðferða virðist fullnægjandi.
Ef jafnvægið er stillt fyrir fyrsta hakið á hemlarekkanum þegar klossinn snertir hjólið rétt, svo raskast það við að færa hemlahandfangið í næsta hak, þar sem minnsta hreyfing hemlaklossans tvöfaldar strax þrýstinginn og það þarf töluverða hreyfingu á vagnkassanum til að vinna á móti því á sama tíma.
Heimild: The Art And Craft Of Coachbuilding
Eftir Philipson, John útgáfuár 1897.
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Heillandi svarthvítar myndir sýna líf farandfólksins á Corke’s Meadow sem settist að í Kent á sjötta áratugnum
Heillandi myndir og raunsannar fanga líf farandfólks sem bjó í Kent á sjötta áratugnum og eru lýsandi dæmi um þann stað sem fólkinu var ætlað í samfélaginu en fáir vildu vera gestgjafar þessara sála yfirleitt og gengu Nazistar fremstir í flokki þar með nafngiftum sínum og miskunnarlausri framkomu sinni við þennan hóp samfélagsins sem og marga aðra. Nazistar héldu orðinu Síguni/Gypsies á lofti þannig að það festist í sessi.
Skrifað af Friðrik Kjartansini eigand þessa vefssvæðis.
Ljósmyndablaðamaðurinn Bert Hardy, sem fæddur var í London, tók svarthvítu myndirnar sem birtust í safni sem bar heitið The Unromantic Gypsies.
Börn að hnefaleika í sígauna-búðum í Kent, Englandi, 1. júlí 1951.
Eins og allir drengir vilja þessir Sígauna-strákar spreyta sig í hnefaleikum.
Með hvatningu frá vinum sínum berjast þeir á Corke’s Meadow.
Roman-kona og -stúlka í hjólhýsi sínu í búðum á Corke’s Meadow í Kent, júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Hulton Archive/Getty Images).
Gamall Roman-maður spreytti sig á hefðbundinni iðn Rómana, málmbraski (ruslmálmasölu), í búðunum á Corke’s Meadow í Kent 25. júlí 1951 (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Móðir þvær barn sitt í Roman-búðum í Corke’s Meadow, Kent, 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Getty Images).
Romanakona og barn í búðum á Corke’s Meadow í Kent, júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Hulton Archive/Getty Images).
Hópur Romanfólks í tjaldbúðum á Corke’s Meadow í Kent, júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Hulton Archive/Getty Images).
Hópur Roman-fólks í tjaldbúðum á Corke’s Meadow í Kent, júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Hulton Archive/Getty Images).
Hópur Roman-barna í tjaldbúðum á Corke’s Meadow í Kent, júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Hulton Archive/Getty Images)
Roman-fólk í tjaldbúðum í skugga gasklukkunnar á Corke’s Meadow í Kent þann 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Roman-börn leika sér í sóðalegum og yfirfullum tjaldbúðum á Corke’s Meadow í Kent, 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Lítil Romani-stúlka situr við hjól á hjólhýsi og heldur á dúkku, 28. júlí 1951.
Föt hennar eru skítug og andlitið óhreint.
Hún er ein af þrjú hundruð úr hópi hústökufólks á Corke’s Meadow í Kent.
Í hópnum eru sannir Sígaunar, betlarar, flækingar og farandverkamenn (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Roman-kona greiðir flókið hár sonar síns fyrir utan tjald sitt í búðum á Corke’s Meadow í Kent þann 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Tvær Roman-konur fægja silfurmuni sína á tröppum hjólhýsis síns í Corke’s Meadow-búðunum í Kent þann 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Getty Images)
Aldraður Roman-maður í útilegu á Corke’s Meadow í Kent, 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images)
Roman-fjölskylda á tröppum hjólhýsis síns í Corke’s Meadow-búðunum í Kent, 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Ung Roman-kona í búðum á Corke’s Meadow í Kent, 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Roman-kona eldar kvöldmat í járnpotti sem hangir yfir opnum eldi í Corke’s Meadow-búðunum í Kent 28. júlí 1951. (Mynd: Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Ein af 300 Roman-manneskjum sem bjó á Corke’s Meadow í Kent, 28. júlí 1951.
Hinir sönnu Sigunar óttast tvennt, yfirvöld og að búa í húsum.
Það fyrra er þegar orðið að vandamáli og þeim stendur ógn af því síðarnefnda. (Mynd eftir Bert Hardy/Picture Post/Getty Images).
Nátengt efni!
Arfleið Romanfólksins að lokinni heimstyrjöldinni seinni
Þegar 250 ára afmæli Bandaríkjanna nálgast minnumst við uppgjafar hermanna úr bandaríska frelsisstríðinu og fórnanna sem þeir færðu til að byggja upp okkar frábæru þjóð.
Margir mikilvægir atburðir áttu sér stað í frelsisstríðinu og einn merkasti sögustaðurinn er Fort Ticonderoga.
Virkið er hernaðarlega staðsett á milli Champlain-vatns og George-vatns í norðurhluta New York-fylkis og gegndi lykilhlutverki bæði í stríði Frakka og Indíána og í bandaríska frelsisstríðinu – einkum sem vettvangur fyrsta sóknarsigurs föðurlandsvinanna árið 1775, undir forystu Ethan Allen og Benedict Arnold, þar sem mikilvægum breskum fallbyssum voru herteknar.
Það var okkur heiður að fá það verkefni frá Fort Ticonderoga að endurgera nokkrar af þessum sögulegu fallbyssum, þar á meðal breska 6 punda fallbyssuvagna sem föðurlandsvinirnir hertóku.
Þetta voru meðal annars breskir ferðavagnar mjög breiðir, 11 feta langir (335.28 cm) og með 58 tommu hjólum (147.32 cm) , ásamt tveimur virkisvögnum sem smíðaðir voru til að verja virkið.
Þetta verkefni krafðist umfangsmikilla rannsókna til að tryggja sögulega nákvæmni. Það var áskorun að túlka breskar teikningar og forskriftir frá 18. öld og listaverk frá tímabilinu voru notuð ásamt varðveittum skjölum til að sannreyna smáatriði í gegnum smíðina.
Eiginleikar ferðavagnanna eru meðal annars:
Smíðaðir að öllu leyti úr hvítum aski
Handsmíðaður járnbúnaður
Hæðarfleygur
Geymslukassi fyrir smáverkfæri
Vel járnvarinn skutstykki fyrir tengingu.
Vagnarnir voru sendir ómeðhöndlaðir svo að enduruppsetningarfólk Fort Ticonderoga gæti borið á hefðbundna hörfræolíu – og þannig lokið síðasta skrefinu í að lífga þessa sögulegu gripi við.
Við hlökkum til að deila meiru frá Fort Ticonderoga þegar þeir halda áfram að segja sögu þessara fallbyssa í notkun.
Fort Ticonderoga til hliðar (on the side) Íslensk þýðing.
Í dag heitir þessi fjallvegur þjóðvegur 73 (SH 73)
Þessi upprunalegi, gamli vagn er nýkominn til Vagnasafns Nýja-Sjálands (National Carriage Museum of New Zealand) frá Canterbury-safninu.
Hann var einn af síðustu vögnunum sem notaðir voru í atvinnuskyni á Nýja-Sjálandi og gekk yfir Arthurskarð (Arthur’s Pass) til 1923.
Saga hans er einstök.
Hann er meira og minna í sama ástandi og þegar hann var síðast í notkun, með fallegri yfirbragði og breytingum frá þessum tíma.
Safnið er nýtt og sérhannað til að tryggja bestu mögulegu skilyrði til varðveislu og sýningar á upprunalegum vögnum.
Það er staðsett í Geraldine á miðri suðureyju Nýja-Sjálands og verður opnað í febrúar 2026.
Heimild: Cobb and Co. Facebook
Cobb & Co
Charles Cole kom til Dunedin frá Viktoríu í Ástralíu árið 1861, beint inn í æði gullæðisins í Otago, en hann var ekki að leita að gulli … ja, allavega ekki í eiginlegri merkingu þess orðs.
Hann kom með talsverðan farm; 1 póstvagn, 5 flutningavagna og 54 hesta.
Innan viku var hann kominn af stað með fyrstu ferðina; póstvagninn fór frá Provincial Hotel í Dunedin og hélt til Gabriel’s Gully, miðpunkts gullæðisins.
Skiptistöðvar í Tokomairiro og Waitahuna voru tilbúnar, þar sem farþegar gátu rétt úr sér og vagnstjórinn skipt um hesta.
Þetta var fyrsta ferð Cobb and Co á Nýja-Sjálandi.
Fargjaldið var 3 pund hvora leið.
Póstvagninn rúmaði sex til níu farþega inni í vagninum og fimm farþega til viðbótar í sætum á þaki og við hlið vagnstjórans.
Ég er viss um að fólk hafi alltaf krossað fingur og vonast eftir góðu veðri en ekki rigningu!
Cobb and Co. var stofnað í Melbourne í Ástralíu þegar John Peck, fyrrverandi starfsmaður bandaríska póstvagnafyrirtækisins „Wells and Fargo“, kom þangað 1854.
Hann hitti aðra Bandaríkjamenn sem þekktu til póstvagnareksturs (einn þeirra var Freeman Cobb) og þannig varð Cobb and Co. til.
Þessi þjónusta barst til Nýja-Sjálands með Charles Cole, sem hafði starfað fyrir Cobb & Co. áður en hann kom til Nýja-Sjálands.
Bókunarskrifstofa Cobb and Co. í Christchurch (á myndinni) var staðsett á Triangle Corner við Cashel og High Street.
Svæðið er nú þekkt sem Triangle Centre, Cashel Mall.
Hér eru nokkur ártöl þegar leiðir voru opnaðar:
1861 – Dunedin to Gabriel’s Gully 1863 – Timaru to Christchurch 1864 – Balcutha to Invercargill 1866 – Christchurch to Arthur’s Pass to Hokitika 1867 – Wanganui to Upokongaro 1867 – Wanganui to Turakina 1869 – Wanganui to Wellington 1870 – Auckland to Hamilton 1873 – Napier to Taupo to Rotorua to Tauranga 1875 – Whangaehu to Turakina to Marton to Bulls 1878 – Christchurch City to Riccarton 1881 – Blenheim to Clarence 1886 – Mt Cook to Cromwell to Queenstown 1887 – Kaikoura to Waiau
Á níunda og tíunda áratug 19. aldar var járnbrautin farin að ná til flestra svæða og Cobb and Co.
fór að hverfa.
Síðasta ferðin með bæði áströlsku og nýsjálensku vögnunum var árið 1924.
Að sjálfsögðu var engin ferð með Cobb and Co. fyrir viðkvæma.
Vagnarnir sem fyrst komu voru ekki byggðir með þægindi í huga, sætin voru úr tré og aðeins klædd hrossaskinni.
Fara þurfti yfir margar ár, sem var hættulegra eftir rigningu þar sem árnar bólgnuðu upp.
Dæmi voru um að farþegar féllu í ár, hröktust burt með straumnum og drukknuðu.
Einnig voru dæmi um að hestar rynnu til á ís; þessi grey féllu fram af klettum og héngu í beislum sínum á meðan vagninn hékk á móti þyngd þeirra.
Stundum hékk vagninn líka fram af og beðið var eftir merkjum um aðra ferðalanga á sjóndeildarhringnum sem gætu komið til bjargar.
Stundum, ef vagninn var of þungur, fór hann fram úr hestunum á leið niður brekku.
Í einu tilviki valt vagninn og tók með sér helminginn af hestunum á meðan hinir hlupu af stað og drógu ökumanninn með sér sem slasaðist alvarlega.
Hljómar eins og ævintýraleg ferðalög…
Þegar ég var lítil var einn af uppáhalds kvöldverðarstöðum fjölskyldunnar Cobb and Co.
Ég elskaði að panta barnamáltíðirnar sem komu í skreyttum pappakassa, oftast í laginu eins og póstvagn, stundum eins og eldflaug.
Á veggjunum héngu beisli, aktygi og allur búnaður sem þurfti fyrir hestvagnafyrirtæki.
Ég man eftir að hafa spurt pabba hvers vegna þessir hlutir væru alls staðar og hann sagði mér frá vögnunum sem áður fóru um gömlu vegi Nýja-Sjálands.
Þessir hlutir eru horfnir af Cobb and Co. veitingastöðunum í dag.
Tímabilið hverfur lengra inn í fortíðina.
Það er eiginlega synd.
Þrátt fyrir að Cobb and Co. hafi eitt sinn fagnað fyrri notkun nafnsins eru þeir alls ekki skyldir.
Veitingastaðirnir voru opnaðir árið 1973.
*Mynd af Cobb & Co vagni og mannfjölda með leyfi frá www.library.org.nz/ *
*Mynd af Cobb & Co veitingastað með leyfi frá http://www.bayleys.co.nz/*
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)
Saga langferðavagnanna
Allar myndir og miðlar í þessari sögu:
Póstvagninn
Concord-vagn
Cobb & Co auglýsing
Hópferðir með vögnum hófust á Nýja-Sjálandi á sjötta áratug 19. aldar en þróunin var hæg í byrjun.
Stór hluti landsins var án vega, eða jafnvel slóða, og fjöll, kjarri vaxin svæði og ár sem voru gjarnar á að flæða yfir bakka sína gerðu ferðalög innanlands erfið.
Það var auðveldara að sigla.
Þessi póstvagn, sem er að leggja af stað frá bænum Dunstan (nú Clyde) til Roxburgh á níunda áratug 19. aldar, flytur bæði póst og farþega. Póstflutningasamningur við stjórnvöld tryggði oft rekstrargrundvöll póstvagnaleiðarinnar.
Fyrstu hestvagnarir fluttu farþega, böggla og póst.
Afkoma þeirra var oft háð því að landa samningi við stjórnvöld um póstsendingar.
Cobb & Co
Cobb & Co, nefnt eftir áströlsku fyrirtæki, var frægasta hópferðafyrirtæki Nýja-Sjálands.
Cobb & Co notaði aðallega létta Concord-vagna eins og þennan. Þeir voru yfirleitt smíðaðir á Nýja-Sjálandi og voru eftirlíking af hinum sígilda ameríska Concord-póstvagni. Hann var þróaður í Concord í New Hampshire árið 1827 og var mikið notaður í Suður-Afríku, Ástralíu og á Nýja-Sjálandi. Vagninn hvíldi á leðurólum. Hann var með ávölum yfirvagni og hurð með glugga á miðjunni. En hvorum megin við hurðina voru engir veggir, aðeins leðurtjöld sem voru rúlluð upp eða látin síga eftir veðri. Vegna þess að veggirnir voru ekki til staðar var vagninn léttur – þess vegna heitir hann létti Concord-vagninn. Létti Concord-vagninn var hraðskreiður og auðveldur í stjórnun.
Charles Carlos Cole, Bandaríkjamaður sem hafði rekið hópferðavagna í Ástralíu, kom til Dunedin 1861, rétt eftir að gull fannst í Tuapeka, 92 kílómetrum í burtu.
Viku eftir komuna lagði Cole af stað til Tuapeka klukkan 5:30 að morgni í vagni sem dreginn var af fjórum hestum.
Hann kom á áfangastað um kvöldið, heimamönnum til mikillar undrunar, sem töldu að ekki væri hægt að ljúka ferðinni á einum degi.
Cole stofnaði Cobb & Co Telegraphic Line of Coaches og hóf fljótlega daglega þjónustu.
Cobb & Co notaði aðallega létta Concord-vagna eins og þennan. Þeir voru yfirleitt smíðaðir á Nýja-Sjálandi og voru eftirlíking af hinum sígilda ameríska Concord-póstvagni. Hann var þróaður í Concord í New Hampshire árið 1827 og var mikið notaður í Suður-Afríku, Ástralíu og á Nýja-Sjálandi. Vagninn hvíldi á leðurólum. Hann var með ávölum yfirvagni og hurð með glugga á miðjunni. En hvoru megin við hurðina voru engir veggir, aðeins leðurtjöld sem voru rúlluð upp eða látin síga eftir veðri. Vegna þess að veggirnir voru ekki til staðar var vagninn léttur – þess vegna heitir hann létti Concord-vagninn. Hann var hraðskreiður og auðveldur í stjórnun.
Frá 1863 rak bróðir Coles, Lea, L. G. Cole’s Cobb &
Co í Canterbury.
1866 varð gullfundur aftur hvati að reglulegri þjónustu frá Christchurch til vesturstrandarinnar um Arthur’s Pass.
Cole-bræðurnir yfirgáfu Nýja-Sjáland um 1870 en fyrirtækið starfaði áfram til 1923.
Vagnafyrirtæki í öðrum landshlutum fengu hið fræga nafn að láni.
Vagnar Cobb & Co voru skærrauðir með purpurarauðum flauelssætum.
Þetta voru Concord-vagnar, líkt og klassíski bandaríski póstvagninn sem var þróaður í Concord, New Hampshire, 1827.
Concord-vagnar voru léttir, sterkir, sveigjanlegir og hraðskreiðir.
Þeir hvíldu á leðurólum í stað gorma, sem gaf þeim ruggandi hreyfingu.
Þeir rúmuðu sex manns – eða allt að níu ef vel var troðið – inni í vagninum og fimm til viðbótar gátu setið á ökumannssætinu og á þakinu.
Bögglar og farangur fóru á grind aftan á og á þakið.
Lestir og vagnar
Þegar járnbrautir komu á svæði tóku lestir við af vögnum en vagnar fluttu farþega áfram frá endastöð járnbrautarinnar til annarra áfangastaða.
Lestir voru mun ódýrari og þægilegri en vagnar.
Ferð með vagni 1870 frá Auckland til Hamilton kostaði 35 skildinga og að fara alla leið til Cambridge kostaði 5 skildinga til viðbótar.
1909 var ferð með vagni um það bil fjórum sinnum dýrari en ferð með lest.
Vélarafl hafði tekið við af hestarafli í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar.
Síðasta ferð Cobb & Co var farin 1923, þegar opnun Ōtira-ganganna gerði lestinni kleift að flytja póstinn frá Christchurch til Hokitika.
Áætlun vagnanna
Óþægileg ferðalög
Ferðalög með póstvagni voru óþægileg.
Sarah Courage lýsti áhrifum ferðar frá Kaiapoi til Leithfield:
Handleggir mínir og axlir dögum saman … voru í öllum regnbogans litum; á meðan fannst mér eins og lífsnauðsynleg líffæri mín væru að blandast saman og flækjast hvert í öðru.
Farþegar þurftu oft að fara úr vagninum til að komast yfir ár þar sem fáar brýr höfðu verið byggðar.
Á leiðinni milli Napier og Wellington í upphafi áttunda áratugar 19. aldar fóru þeir yfir Manawatū-ána í körfu, tóku svo annan vagn að mynni gljúfursins, fóru aftur yfir ána á kanó og luku svo ferðinni með vagni.
Á dögum póstvagnanna gátu vegirnir verið slæmir – ef þeir voru þá nokkrir. Eftir rigningar festust vagnarnir oft í drullunni – eins og þessi á Austurstrandarveginum milli Waipiro Bay og Gisborne, líklega á níunda áratug 19. aldar.
Hættuleg ferðalög
Það var hættulegt að ferðast með vagni.
Jafnvel þótt hestarnir væru sérvaldir og þjálfaðir gátu þeir fælst eða hlaupið af stað og velt vagninum á hliðina.
Stundum féllu vagnar fram af klettum eða fuku af þeim.
En „umferðarslysin“ á 19. öld stöfuðu aðallega af drukknun við að fara yfir ár.
Ferðalög með póstvagni voru hættuleg – sérstaklega þegar farið var yfir ár þar sem engar brýr voru. Sums staðar voru ferjur eða flatbyrnur notaðar til að flytja vagnana. Annars staðar tóku farþegar ferju eða fóru yfir hengibrú og nýr vagn tók við þeim hinum megin. Hér fer póstvagninn frá Pātea yfir Rangitīkei-ána við góðar aðstæður. En slæmt veður gat valdið því að ár uxu skyndilega og margir létu lífið við að reyna að komast yfir. Drukknun var þekkt sem „nýsjálenski dauðinn“.
Vagnstjórar
Vagnstjórar voru kallaðir „svipur“.
Margir öðluðust orðspor sem kátir ofurhugar sem höfðu dálæti á hættum.
Í riti frá fimmta áratug 20. aldar var vagnstjórinn á fyrri tíð rómantíseraður sem
yfirleitt hraustlegur maður, óttalaus og djarfur, sem lét sig engu varða um hættur, hvort sem það voru flóð, skógarþjófar eða flóknir vegir höggnir út úr skógi, þaktir stórgrýti eða trjástubbum: því meiri sem hættan var, þeim mun betur virtist honum líka hún.
Ferðalög með póstvagni voru hættuleg – sérstaklega þegar farið var yfir ár þar sem engar brýr voru. Sums staðar voru ferjur eða flatbyrnur notaðar til að flytja vagnana. Annars staðar tóku farþegar ferju eða fóru yfir hengibrú og nýr vagn tók við þeim hinum megin. Hér fer póstvagninn frá Pātea yfir Rangitīkei-ána við góðar aðstæður. En slæmt veður gat valdið því að ár uxu skyndilega og margir létu lífið við að reyna að komast yfir. Drukknun var þekkt sem „nýsjálenski dauðinn“.
„Svipurnar“ lifðu erfiðu lífi.
Hugh Craig hóf akstur fyrir Cobb & Co á táningsaldri á sjöunda áratug 19. aldar.
Dagblaðið Tuapeka Times lýsti því hvernig hann var oft „í vagninum í 16 til 18 klukkustundir á dag, keyrandi á versta vegi í heimi [milli Clyde og Lawrence] og helming þess tíma við lampaljós …“ Craig kom til Lawrence eftir klukkan 22 en lagði af stað aftur klukkan 5 að morgni, jafnvel í vondu veðri.
Vagnstjórar standa fyrir utan Perry Range Hotel, sem var í eigu J. Jackson, á vesturströndinni á tíunda áratug 19. aldar. Hótel og áningarstaðir voru oft staðsettir með dagsferðar millibili þar sem margar ferðir tóku nokkra daga. Á 19. öld tók 250 kílómetra ferð með póstvagni yfir aðalvatnaskilin frá Christchurch til Greymouth þrjá daga, með 11 viðkomustöðum til að skipta um hesta. Áningarstaðir voru oft með hesthús og járnsmiði á staðnum eða í nágrenninu til að sinna hestunum.
Áfangastaðir fyrir póstvagna
Gistihús voru staðsett meðfram póstvagnaleiðum, jafn mikið til að þjóna hestum og farþegum.
Skipta þurfti um hesta á nokkurra klukkustunda fresti og þeir þurftu hesthús og járnsmiði.
Mörg gistihús voru mjög einföld, oft með þröngum börum í stað rúma, þétt saman í litlum herbergjum.
Þegar póstvagnaþjónusta hófst meðfram ströndinni milli Wellington og Whanganui 1858 byggðu Hector McDonald og eiginkona hans Agnes gistihús og skiptistöð fyrir hesta við ósa Hōkio-árinnar.
Þjónustubílar
Leigubílar voru stórir bílar sem notaðir voru til farþegaflutninga.
Þeir komu fram á Nýja-Sjálandi um 1905, þegar mjög fáir áttu einkabíla.
Bílstjóri frá Mount Cook Motor Company flytur þrjár konur í einum af fyrstu Cadillac-bílum fyrirtækisins, nálægt Queenstown. Á stigbrettinu er asetýlen-gasrafall fyrir ljós, olíudós og nýtt dekk, enn í umbúðum. Fyrirtækið hóf rekstur leigubíla árið 1906 en hafði rekið póstvagnaþjónustu í 20 ár þar á undan. Fyrstu bílarnir voru af gerðinni De Dion og Darracq. Þeir höfðu meðferðis bréfdúfur í kössum, svo hægt væri að kalla eftir hjálp með loftpósti ef bílarnir yrðu strandaglópar.
Þjónustubílar Newman Brothers stilla sér upp í Murchison í heimsókn hertogans og hertogaynjunnar af York árið 1927. Fremst til vinstri er fyrsti stóri þjónustubíll Newmans, Cadillac 314 með V8-vél, þekktur sem „Glerhúsið“. Ungi maðurinn sem stendur í miðjunni er Jack (síðar Sir Jack) Newman. Faðir hans, Tom, og frændi hans, Harry, hófu rekstur hestvagna árið 1879 og keyptu sinn fyrsta þjónustubíl árið 1911. Skiptin yfir í bíla urðu hraðari vegna sölu á 50 hestum Newmans til hersins fyrir herförina í Sínaí og Palestínu í fyrri heimsstyrjöldinni.
Sum hestvagnafyrirtæki færðu sig yfir í leigubílaakstur.
Rodolph Wigley, sem hafði flutt farþega með hestvögnum frá Timaru til Aoraki/Cook-fjalls frá 1886, hóf leigubílaferðir að fjallinu 1906.
Hann sótti farþega við endastöð járnbrautarinnar í Fairlie og stofnaði Mount Cook Motor Company.
Newman Brothers, sem hafði rekið hestvagna síðan 1879, hóf rekstur leigubíla árið 1911.
Síðar færðu þeir sig yfir í rútur.
Fyrirtækið var með aðsetur í Nelson, þar sem engin járnbraut var.
Samkeppni í leigubílaakstri
Mörg lítil leigubílafyrirtæki voru stofnuð á þriðja áratugnum. 1930 voru 597 leigubílar á Nýja-Sjálandi.
Ekkert leyfi þurfti til að hefja rekstur og bílasölur auðvelduðu verðandi fyrirtækjaeigendum aðgang að lánsfé.
Vegirnir voru að batna og loftfylltir hjólbarðar gerðu bílferðir þægilegri.
Hörð samkeppni leiddi til þess að fargjöld lækkuðu og rekstraraðilar fóru oft á hausinn.
1927 höfðu tugur fyrirtækja komið og farið á leiðinni milli Napier og Gisborne og 1930 börðust 20 rekstraraðilar um viðskiptavini milli Auckland og Hamilton.
Fjöldi leigubíla náði hámarki árið 1934, þegar þeir voru 815.
Þjónustubíll frá Newmans stoppar á lóð dómkirkjunnar í Nelson með nokkrum meðlimum Newman-fjölskyldunnar innanborðs, líklega seint á fjórða áratugnum. Þessi Cadillac 353FF var smíðaður árið 1935 og rúmaði 13 farþega. Yfirbyggingin var unnin af Crawley Ridley, yfirbyggingasmiðum á Tory Street í Wellington. Þeir smíðuðu margar yfirbyggingar fyrir Newmans frá fjórða áratugnum til miðs sjötta áratugarins. Fyrirtækið „lengdi“ og „endurbyggði“ þjónustubíla til að koma fyrir auka sætaröð.
Tegundir bíla
Fyrstu bílarnir voru opnir „túristabílar“, oft með strigatoppi sem hægt var að fella niður.
Cadillac var langvinsælastir og frá því um 1930 var Cadillac 353 V8 algengasta gerðin.
Þeir voru keyptir, oft notaðir, í Bandaríkjunum og síðan „lengdir“ og „endurbyggðir“ á Nýja-Sjálandi, margir hverjir af Wellington-fyrirtækinu Crawley Ridley.
Grindin var lengd og lengri og breiðari yfirbygging smíðuð til að rúma fleiri farþega.
Margir þessara bíla voru enn í notkun eftir seinni heimsstyrjöldina.
Fyrstu langferðabílarnir
Langferðabílar – einnig þekktir sem hópbifreiðar – komu fram á sjónarsviðið á þriðja áratug 20. aldar.
Fjöldi þeirra jókst á fjórða og fimmta áratugnum þegar vegir höfðu batnað nægilega til að bera stærri ökutæki.
Samkvæmt flutningareglugerð frá 1931 þurfti rútufyrirtæki að fá leyfi fyrir ferðir utan hefðbundinna leiða – þær voru kallaðar „sérferðir“. Þessar tvær rútur frá Newman Brothers, greinilega merktar „Sérferð“, hafa flutt hóp að rótum Franz Josef-jökuls, líklega seint á fjórða áratugnum. Sérferðir fluttu fólk á íþróttaleiki, veðreiðar, landbúnaðarsýningar, veislur og aðra viðburði. Sérleyfum lauk með lögum um breytingu á flutningalögum (nr. 2) 1983. Nýja kerfið veitti leyfi fyrir ökutæki frekar en þjónustu.
Reglugerð um hópferðabíla
Lög um flutningaleyfi frá 1931 settu reglur um flutningaþjónustu á Nýja-Sjálandi. Rútufyrirtæki þurftu að hafa leyfi og ökutæki þeirra, tímaáætlanir og fargjöld þurftu samþykki stjórnvalda.
Fyrirtækin voru ánægð með kerfið því leyfið veitti þeim verndaða stöðu á markaðnum.
Hver sá sem vildi hefja samkeppni þurfti að sanna að það myndi ekki skaða rekstur fyrirtækis sem þegar var starfandi.
Ríkisrekna fyrirtækið New Zealand Railways Road Services var stærsti rekstraraðili langferðabíla frá miðjum fjórða áratugnum til 1991, þegar fyrirtækið var einkavætt. Á sjöunda áratugnum rak fyrirtækið fjölda Bedford SB3-vagna með yfirbyggingu af gerðinni Omnicoach frá New Zealand Motor Bodies – eins og þennan hér.
En reglugerðin var ströng.
Ef fyrirtæki vildi setja upp rútuferð til að flytja fólk á sýningu, íþróttaviðburð eða á ströndina yfir daginn þurfti það að sækja um sérstakt leyfi.
Ekki var víst að það fengist eða því fylgdu takmarkanir – eins og að mega ekki taka upp farþega á leiðinni.
Þar sem „sérferðir“ voru eftirsóttar og góð tekjulind kvörtuðu fyrirtækin yfir því að þeim væri haldið aftur af því að veita þjónustu og afla hagnaðar.
Járnbrautir og vegaþjónusta þeirra
Reglugerðir vernduðu ríkisreknar járnbrautir fyrir samkeppni frá langferðabifreiðum.
Í viðaukalögum um samgöngur frá 1933 var kveðið á um að engin ný leyfi yrðu veitt fyrir rútuþjónustu sem starfrækt væri á járnbrautarleiðum og að vörur mættu ekki vera fluttar lengra en 50 kílómetra á vegum eftir leið sem þjónustað var af járnbrautum.
New Zealand Railways Road Services published this brochure for the Wellington–Rotorua route as in the 1950s.
Ríkisstjórnin kom á fót eigin langferðabílaþjónustu, New Zealand Railways Road Services (NZRRS), sem hóf starfsemi á leiðinni milli Wellington og Whanganui 1934.
Fyrirtækið fór inn í ferðaþjónustuna sama ár og bauð upp á fjögurra daga ferðir frá Dunedin til Suðurvatnanna.
NZRRS óx gríðarlega undir fyrstu ríkisstjórn Verkamannaflokksins og keypti upp 27 einkafyrirtæki á árunum 1936 til 1939. 1940 átti það 138 langferðabíla; 1950 tvöfalt fleiri. 1980 var það þrisvar sinnum stærra en næststærsta langferðabílafyrirtækið, Newman’s Coachlines.
Einkaaðilar voru óánægðir með umsvif stjórnvalda á markaðnum – sérstaklega vegna þess að þau gátu varið eigin flutningastarfsemi.
Í sumum tilfellum var umsókn fyrirtækis um endurnýjun leyfis fyrir ákveðna leið hafnað og í kjölfarið komst það að því að NZRRS hafði tekið yfir þá leið.
Stundum keypti NZRRS þá rútur fyrirtækisins eða jafnvel fyrirtækið sjálft.
Langferðabílar: Frá 1940 og áfram
Niðurskurður á stríðstímum
Í seinni heimsstyrjöldinni var dregið úr langferðaakstri með sjálfviljugum og skyldubundnum takmörkunum – um 40% af því sem var fyrir stríð 1943.
Á sama tíma hækkaði verð á bensíni, dekkjum og varahlutum um þriðjung.
Kvenkyns bílstjórar
Fyrsti kvenkyns langferðabílstjórinn á fjórða áratugnum gæti hafa verið Jean Hunter hjá Hunter’s DOT (Dunedin–Ōamaru–Timaru) Motor Services, eða Amy Newby hjá Newby’s Motors í Hamilton.
Vagnstjórinn Joan Hamilton stillir sér upp við hópferðabílinn sinn í Skippers Saddle, norður af Queenstown, snemma á sjöunda áratugnum. Konur hófu að aka langferðabílum á fjórða áratugnum en sumar mættu andstöðu frá karlkyns bílstjórum.
Margir karlkyns rútubílstjórar börðust í seinni heimsstyrjöldinni.
Konur tóku yfir skrifstofustörf og akstur hjá mörgum fjölskyldufyrirtækjum en flestar hættu akstri eftir stríðið.
Sumar þeirra sem héldu áfram mættu fjandskap frá karlkyns bílstjórum.
Hilda Jamieson hjá Jamieson Motors í Stratford minntist þess:
Maður sá þá búa sig undir að veifa, [svo] sneru þeir höfðinu undan.
Þeir vildu ekki kannast við konu!
Fólk í bílum leit upp og Guð minn góður!
Það er kona sem keyrir rútuna!
Þau störðu öll út um gluggana hjá sér.
Ferðamálaskrifstofa nýsjálenska ríkisins setti saman ódýrar rútuferðir árið 1946 og kallaði þær Tiki Tours. Í fyrstu einbeittu þær sér að hótelum í eigu ríkisrekna ferðaþjónustufyrirtækisins Tourist Hotel Corporation. En árið 1966, þegar þessi bæklingur var gefinn út, náði ferðanetið þeirra yfir allt landið.
Versta umferðarslys Nýja-Sjálands
Rútufloti Nýja-Sjálands var í slæmu ástandi á tveimur áratugum eftir seinni heimsstyrjöldina.
Versta umferðarslys landsins varpaði ljósi á þetta. 1963 biluðu bremsurnar í rútu sem ók yfir Brynderwyn-hæðirnar og 15 af 35 farþegum létust.
Lúxusrúturnar Landliner
Vinsæl nýjung í efri gæðaflokki voru 24 sæta lúxusrúturnar Landliner með veitingaþjónustu á leiðinni milli Auckland og Wellington frá 1948 (daglega frá 1952).
Leið þeirra var útreiknuð þannig að hún skaraðist ekki við aðaljárnbrautarlínuna – en þeim var ekki heimilt að taka upp eða skila af sér farþegum á leiðinni milli borganna tveggja.
Ferðaþjónusta
Hópferðabílafyrirtæki settu saman pakkaferðir til að laða að ferðamenn – bæði Nýsjálendinga og erlenda ferðamenn.
Fjöldi erlendra ferðamanna jókst úr um 25.000 árið 1960 í 48.000 árið 1964.
Samkeppni frá bílum og flugvélum
Á sjötta áratugnum tvöfaldaðist bílaeign og hópferðabílum fækkaði verulega – úr um 700 1956 í 466 áratug síðar.
Flugferðir urðu mun samkeppnishæfari á sjöunda áratugnum og frá níunda áratugnum voru ódýrir notaðir bílar fluttir inn frá Japan.
Fleiri notuðu eigin bíla í langferðir.
Á þessum áratugum, þegar farþegum fækkaði og þjónusta var skorin niður, treystu hópferðabílafyrirtæki meira á samninga um vöruflutninga, póst- og blaðadreifingu og skólaakstur.
Margir hópferðabílar fluttu farþega í fremri hlutanum og pakka, póst og dagblöð í þeim aftari.
Þessir „samsettu“ bílar eða „flutningabílar“ voru algengir frá sjötta áratugnum til þess níunda – áður en samkeppni frá hraðsendingafyrirtækjum hófst.
Hópferðabílar eftir afnám reglugerða
Reglur felldar niður
Með breytingalögum um samgöngur frá 1983 var leyfisveitingakerfinu breytt og ríkisafskiptum af fargjaldasetningu hætt.
Hópferðabílafyrirtæki þurftu ekki lengur að sýna fram á þörf fyrir þjónustu, heldur aðeins að þau gætu veitt hana á öruggan og áreiðanlegan hátt. 2009 var eftirlitsaðilinn Samgöngustofa Nýja-Sjálands (NZ Transport Agency).
Milli borga
Árið 1991 var hópferðaþjónusta nýsjálensku ríkisjárnbrautanna (New Zealand Railways Road Services) einkavædd.
Langferðaþjónusta fyrirtækisins var keypt af InterCity Group, sem samanstóð af stærstu einkareknu hópferðabílafyrirtækjum landsins.
Í upphafi 21. aldar var InterCity Group langstærsta hópferðabílafyrirtækið og flutti 1,5 milljónir farþega á ári – um 1,1 milljón Nýsjálendinga og afgangurinn voru erlendir ferðamenn.
Fjölskyldufyrirtæki
Ritchies Coachlines og Tranzit Group, sem bæði eru eigendur InterCity Group, eru fjölskyldufyrirtæki sem hafa blómstrað á tímum afnáms hafta og einkavæðingar.
Ritchies Coachlines, í eigu Ritchie-fjölskyldunnar, er stærsta einkarekna rútu- og hópferðabílafyrirtæki í Ástralíu.
Það var stofnað í Temuka 1937 og sinnti aðallega skólaakstri fyrstu 30 árin.
Í upphafi 21. aldarinnar var fyrirtækið með starfsemi um allt Nýja-Sjáland með langferðabíla, leiguferðir, skoðunarferðir og almenningssamgöngur í þéttbýli.
Snelgrove-fjölskyldan á og rekur Tranzit Group.
Albert Snelgrove stofnaði Grey Bus Service (síðar Blue Bus Company) með 19 sæta Dodge-rútu í Carterton 1924 en flutti síðar til Masterton.
Erlendir ferðamenn
Á árunum 2007–8 ferðuðust 1,27 milljónir ferðamanna sem heimsóttu Nýja-Sjáland (56% erlendra gesta) með hópferðabílum.
Í efsta gæðaflokki voru lúxusrútur með leðursætum, sjónvarpsskjá fyrir hvern farþega og nettengingu.
Í hinum enda litrófsins var „hoppaðu upp í og úr“-þjónusta þar sem bakpokaferðalangar keyptu passa sem hægt var að nota í marga mánuði.
Framleiðsla
Kiwi Bus Builders í Tauranga er aðalframleiðandi langferðabifreiða á Nýja-Sjálandi.
New Zealand Motor Bodies, sem lokaði árið 1993, var áður stórt nafn í framleiðslu og útflutningi langferðabifreiða á Nýja-Sjálandi.
Hagsmunasamtök
The Bus and Coach Association New Zealand eru hagsmunasamtök fyrir rekstraraðila bæði langferða- og borgarrútubifreiða en þessir hópar höfðu hvor sín samtök fram til ársins 1965.
Wigley, Harry. The Mount Cook way: the first fifty years of the Mount Cook Company. Auckland: Collins, 1979.
Carter, Graeme. Travelling with Newmans. Whanganui: GT Carter Transport Books, 2006.
Laugesen, Keith. A driving force: the Laugesen family and the Midland group of companies. Christchurch: J. K. Laugesen, 2001.
Lovell-Smith, E. M. Old coaching days in Otago and Southland. Christchurch: Capper Press, 1976 (originally published 1931).
McCrystal, John. On the buses in New Zealand: from charabancs to the coaches of today. Wellington: Grantham House in association with the Bus and Coach Association of New Zealand, 2007.
Oliver, Juliet. Tranzit through time: the story of Tranzit Group, 1924–2000. Masterton: Tranzit Group, 2001.
Heimilt er að birta stutta kafla með heimildarvernd.
Inngangur
Oliver no. 23-B veltiplógurinn er hestdreginn plógur sem hægt er að stilla til að snúa jarðveginum til beggja hliða og gerir þannig kleift að nota mjög skilvirk plægingarmunstur.
Plógurinn var framleiddur af Oliver Chilled Plow Works í South Bend, Indiana, á tímabilinu frá 1917 til 1934.
Hann er með mjög sniðugan búnað þar sem útsjónarsöm rúmfræðin skyggir á virkni hans.
Margir sérfræðingar telja þennan plóg vera hápunkt hönnunar fyrir plóga af þessari gerð.
Í þessari grein lýsi ég Oliver 23-B og útskýri búnað hans og hvernig hann styður við marga sérstaka eiginleika plógsins.
Fyrst er gefinn nokkur bakgrunnur um hugtök plægingar.
Oliver no. 23-B vendiplóg sem er í eigu og hefur verið endurgerður af höfundi.
Hann er til sýnis á heimili höfundar, Dos Palmas, í Alamogordo, Nýju-Mexíkó, „þar sem eyðimörkin mætir fjöllunum“.
Við vitum ekki framleiðsluár hans.
Mynd 1. Ollie
Orðið „vendanlegur“ í lýsingunni vísar til þess að hægt er að velja hvort plógurinn snúi jarðveginum til hægri eða vinstri eftir þörfum til að vinna verkið á skilvirkan hátt.
„Sulky“ vísar til þess að plógmaður situr á plógnum sem er í þessu tilliti tvíhjóla vagn sem minnir á léttu „sulkies“-vagnanna sem notaðar eru í tveggja hjóla vagnakeppni en þessi kerra vegur um 250 kg.
Um plægingu
Kynning
Plæging er algeng hefðbundin aðferð við að framkvæma grunnjarðvinnslu, fyrsta stig undirbúnings jarðvegs fyrir sáningu.
Hér munum við sérstaklega fjalla um moldborðsplægingu, sem dregur nafn sitt af lykilhluta plægingartækisins (eins og við munum sjá innan skamms).
Grunnferlið Við moldborðsplægingu sker plægingartækið (kallað plógfar eða stundum grunnur) stöðugt láréttan skurð sem er 30–40 cm breiður og um 15–20 cm undir yfirborði óhreyfðs lands og losar þannig „sneið“ af jarðveginum.
Það sveigir síðan þessa sneið frá undirliggjandi jörðu og veltir henni að lokum yfir þannig að hún lendir við hliðina á upprunalegri stöðu sinni.
Ein afleiðing þessa í hverri umferð er að skilja eftir sig skurð (venjulega kallaðan díki) þaðan sem jarðvegssneiðin var tekin.
Reyndar fellur jarðvegurinn sem er lyft og honum „snúið“ alveg eða að hluta til ofan í díkið sem myndaðist í fyrri umferð.
Mynd 2 sýnir þetta ferli á einfaldaðan hátt; afrakstur tveggja fyrri umferða er til hægri.
Mynd 2. plógför
Oft er útlína plógfararins mjög nálægt því að vera hluti af yfirborði keilu.
Punktalínan á myndinni sýnir þversnið þeirrar keilu á því plani þar sem við sjáum veltiferlið.
Mynd 3. Snúningur jarðefnanna.
Tilgangur æfingarinnar
Þetta ferli hefur tvo megintilganga:
• Þegar jarðvegssneiðinni er velt, klofna hin ýmsu lög hennar, sem losar um jarðveginn, og einnig festist nokkuð af „dauðu lofti“ undir hverri veltri sneið, sem í heild sinni „loftar“ jarðveginn.
Þetta gerist:
o Gerir jarðveginn móttækilegan fyrir fræjunum sem verður sáð.
o Gerir jarðveginn móttækilegan fyrir útbreiðslu róta einstakra plantna.
o Auðveldar vatni að berast um jarðveginn.
• Hálmurinn frá uppskeru síðasta árs og illgresið sem kann að vaxa á meðal hans er grafið niður, þar sem það getur rotnað í friði og skilað næringarefnum aftur í jarðveginn, um leið og það er ekki fyrir nýrri uppskeru (og kemur í veg fyrir að illgresið dafni á kostnað uppskerunnar).
Stefna
Einfaldur plógur er þannig gerður að hann veltir jarðveginum alltaf annaðhvort til hægri eða vinstri.
Í Norður-Ameríku er algengast að nota „hægrihandar“ plóga en nánast alla tegund var hægt að panta fyrir hvora hönd.
Oft notaði bóndi hægrihandar plóga fyrir mestalla vinnuna en gæti einnig átt vinstrihandar plóg til að nota þegar þörf krafðist í sérstökum aðstæðum.
Að sjálfsögðu þýðir sú regla að velta jarðveginum stöðugt ofan í plógfarið sem myndaðist í fyrri umferð að á ákveðnum hluta akursins verður alltaf að velta jarðveginum í sömu átt, segjum „til austurs“. Þannig verðum við, með hægrihandar plóg, að plægja í norður.
Í einfaldasta (og ekki mjög hagkvæma) fyrirkomulaginu, eftir eina „umferð“, væri plógurinn síðan keyrður (með „verkfærið“ uppi svo hann plægir ekki) aftur að suðurenda akursins til að hefja næstu umferð.
Þetta felur í sér mikið af óafkastamikilli göngu fyrir hestana (og plógmanninn, ef notaður er gönguplógur).
Auðvitað eru til margar aðferðir til að lágmarka þessa sóun á ferðum en þær hafa allar sín takmörk.
Veltiplógurinn
Með veltiplóg, eins og Oliver 23-B, getur plógmaðurinn, með plóginn stilltan fyrir „hægrihandar notkun“, farið eina umferð til norðurs (velt jarðveginum til austurs), snúið plógnum við, skipt plógnum yfir í „vinstrihandar notkun“ og farið næstu umferð til suðurs (og velt jarðveginum aftur til austurs, eins og krafist er).
Búnaðurinn sem sér um þessa einföldu aðgerð felur í sér fjölmarga hreyfanlega hluta sem vinna saman á mjög snjallan hátt.
Plógfarið
Í umræðum um plægingu eða plægða akra heyrum við oft talað um plógför.
Hvað er plógfarið?
Í sumum tilvikum er það skurðurinn sem jarðvegurinn er tekinn úr til að velta.
Í öðrum tilvikum vísar það til jarðvegssneiðarinnar sem er velt og skurðurinn er kallaður plógfararbotninn.
Eða stundum er botn hans kallaður plógfararbotninn.
Stundum vísar plógfar til alls þess sem verður til eftir eina umferð með plógnum.
Í bókmenntum er „plógför“ oft notað sem samlíking fyrir ræktað land.
Þess vegna mun ég ekki nota þetta orð mjög oft.
Um orðið „land“
Við ættum ekki að vera hissa á að finna orðið „land“ notað í tengslum við plægingu.
Enda eru býli og akrar gerð úr „landi“ (eins og í „Harry á góða landspildu í miðri Virginíu“), og við ræktum landið og við plægjum landið.
En orðið fær sérstaka merkingu í tengslum við formlega umræðu um plægingu og fjöldi annarra hugtaka leiðir af því.
Í þessu samhengi er „land“ eining lands þar sem komið hefur verið á föstu plægingarmynstri.
Þannig getur bóndi átt 40 ekra akur en skipt honum í þrjú „lönd“, þar sem hvert og eitt hefur sitt eigið plægingarmynstur og er plægt sem „verkefni“.
Ef við tökum næsta skref, ef við stöndum fyrir aftan hægrihandar plóg í umferð, er vinstra megin við hann „óplægt land“; hægra megin eru plógförin sem mynduðust í fyrri umferðum og næst honum hægra megin er skurðurinn frá fyrri umferð.
Þannig er vinstri hlið plógsins í þessu tilfelli „landhliðin“ og hægri hliðin er „skurðarhliðin“ eða „plógfararhliðin“.
(Og já, þetta víxlast á veltiplóg þegar stefnu hans er snúið við.)
Þessi hugtök eru oft notuð til að auðkenna hestana tvo í tveggja hesta plógteymi (þótt við gætum oft notað almennari hestafræðileg hugtök þar sem vinstri hesturinn er sagður vera á „fráhlið“ (og er því „fráhesturinn“) og hægri hesturinn er sagður vera á „aðhlið“ (og er því „aðhesturinn“).
Bráðum munum við taka næsta skref í orðakeðjunni frá „landi“.
Dulspekileg þýðing skurðarins
Skurðurinn sem ein umferð plógsins skilur eftir sig er skammvinnur.
Eins fljótt og auðið er eyðum við honum með því að velta jarðvegi ofan í hann.
Samt er hann á vissan hátt samlíking fyrir plægingarferlið, og hann stýrir ferlinu jafnvel þótt hann sé skapaður — og síðan eyðilagður — af því.
Með tveggja eða þriggja hesta teymi gengur „skurðarhliðarhesturinn“ (hægra megin, fyrir hægrihandarplóg) í skurðinum.
Með gönguplóg mun plógmaðurinn oftast ganga í skurðinum.
Mynd 4 sýnir fallegt dæmi. Mynd 4.
Mynd 4. Landstúlka – Nýliðunarplakat fyrir Landher kvenna (Bretland, 1917)
Landstúlka — Nýliðunarplakat fyrir Landher kvenna (Bretland, 1917) er svokölluð vegna þess að það er hliðin sem maður fer á bak í mörgum löndum og í raun hliðin sem hefð er fyrir að mynda hest frá (hestasnyrtar taka tillit til þess þegar þeir undirbúa makka fyrir myndatöku).
Með setplóg, eins og Oliver 23-B, keyrir skurðarhliðarhjólið í skurðinum.
(Þannig að þegar við breytum um „hönd“ á veltiplóg þurfa hjólin að fara upp og niður?
Já, heldur betur!
Það er hluti af því sem allur þessi undraverði búnaður gerir!)
Í föstum teymum sem eru vön einföldum plógum er einn hestur venjulega alltaf landhliðarhesturinn og annar skurðhliðarhesturinn.
Ef bóndinn kaupir síðan, til dæmis, Oliver 23-B, vill hesturinn sem áður gekk alltaf í skurðinum halda því áfram um stund.
Plægingarmynstur
Einfaldasta mynstrið til að plægja rétthyrnt land með veltiplóg eins og Oliver 23-B er að fara fyrstu umferðina við annan jaðar landsins og fara síðan samfelldar umferðir í gagnstæðar áttir (með víxlplógum í notkun) þar til búið er að fara yfir alla breidd landsins.
Eins og stærðfræðingar myndu orða það, þá er þessi áætlun með frábært jafnvægisástand en jaðarskilyrðin eru vandasöm.
Þegar fyrsta umferðin er tekin er moldinni snúið til hliðar yfir á óplægðan akur, ekki ofan í skurð úr fyrri umferð, og myndar þannig haug (eða „hrygg“) sem er hærri en annars staðar (stundum kallað „bakfar“).
Þá fyllist skurðurinn sem skorinn var í síðustu umferð ekki í næstu umferð og er kallaður „dautt far“.
Til eru margar aðferðir til að yfirstíga þessi jaðarfrávik.
Sumar eru nokkuð flóknar og fela oft í sér aukaumferðir á mismunandi dýpt til að fínstilla akurinn svo hann verði jafnhár alls staðar.
Aðgerðirnar í upphafi eru sameiginlega kallaðar „að opna akurinn“ og þær í lokin „að loka akrinum“.
Þetta mjög svo flókna mál er utan gildissviðs þessarar greinar.
Hestar, múlasnar og jafnvel uxar
Ég tala hér stöðugt (eins og algengt er) um hesta sem dráttardýr fyrir plógana okkar.
Oft eru múlasnar notaðir í staðinn.
Einföldun mín á hugtökum er á engan hátt ætluð til að gera lítið úr múlösnum eða þeirra stjórnendum.
Í sumum tilfellum eru uxar notaðir og margir telja þá best til verksins fallna.
Breyttir tímar
Þróun brunahreyfilsins leiddi til þróunar á dráttarvélum.
Þær leystu hestinn smám saman af hólmi sem dráttarafl fyrir plóga (og almennt komu allt öðruvísi plógar til sögunnar í því samhengi).
Á síðari tímum hefur hlutverk aðaljarðvinnslu, sem framkvæmd er með plægingu, í landbúnaði minnkað með þróun umhverfisvænni aðferða við sáningu og ræktunarstjórnun.
En Oliver 23-B var rétta verkfærið á sínum tíma.
Furðu margar af þessum vélum (og auðvitað margar aðrar tegundir plóga) eru enn í notkun.
Sumar eru notaðar á sérstökum býlum og búgörðum sem helga sig viðurkenningu og varðveislu hefðbundinna landbúnaðaraðferða og á mörgum þeirra er hægt að fara á námskeið og læra að verða fær plógmaður (mikið af kennslunni kemur reyndar frá hestunum, að því er virðist).
Sumar eru notaðar í plógkeppnum sem haldnar eru um allt land.
Einn hvílir auðvitað í tignarlegri ró „þar sem eyðimörkin mætir fjöllunum“.
Álagshluti plógsins
Plógbotninn Í plógi er sá hluti sem snertir jörðina – og myndi á fjölnota gröfu kallast „verkfærið“ – og er yfirleitt kallaður botn (þótt hann sé stundum kallaður grunnur, sérstaklega á plógum sem dregnir eru af hestum og gengið er á eftir).
Mynd 5. Slit/álagsflötur plógsins
Neðsti partur plógsins samanstendur af þremur meginhlutum sem eru merktir á myndinni.
Plógjárnið
Þetta er að mestu lárétt blað sem hefur það hlutverk að skera nokkurn veginn lárétt til að aðskilja jarðvegssneiðina.
Tveir hlutar þess, oddurinn og vængurinn, eru einnig merktir.
Moldfjalirnar
Þetta er fallega sveigt blað sem hefur það hlutverk að lyfta sneiðinni frá jörðinni á veltandi hátt og snúa henni síðan við (yfirleitt ofan í plógfarið úr fyrri umferð).
Landsíðan
Þetta er hluti sem liggur samsíða akstursstefnu plógfarsins, yfirleitt með þversnið eins og vinkiljárn.
Hún er staðsett þannig að hún rennur meðfram botni plógfarsins og, í dæminu um hægrihandar plóg, upp að vinstri vegg plógfarsins (landsíðuveggnum, skilurðu?).
Tilgangur hennar er að skila til jarðar hliðarkraftinum sem verkar á moldfjalirnar þegar þær þrýsta sneiðinni til hliðar í plógfarið.
Oft er plógfarinn aukinn með öðru verkfæri, ristlinum.
Þetta er í raun lóðréttur hnífur, festur rétt framan við plógfarinn, sem hefur það hlutverk að gera lóðréttan skurð (sem verður landsíðuveggur plógfarsins) og auðveldar þannig plógfarnum að komast niður.
Stundum er notaður hjólaristill.
Málmfræðin
Við þróun nútímaplógsins voru málmfræðileg atriði meðal þeirra erfiðustu.
Sérstakt áhyggjuefni var yfirborð plógfjaðrarinnar.
Ef plógfjöðrin væri steypt úr málmblöndu sem væri „hörð“ myndi hún brotna auðveldlega.
En ef yfirborðið væri ekki hart myndi það fljótt eyðast þegar jarðvegurinn færi yfir það, sem ylli því að plógfjöðrin slitnaði fljótt og jafnvel áður en það gerðist yrði yfirborðið hrjúft svo jarðvegurinn rynni ekki auðveldlega yfir það heldur loðaði við það og truflaði allt ferlið.
James Oliver, sem stofnaði fyrirtækið sem ber nafn hans, fullkomnaði snjalla aðferð til að framleiða plógfjaðrir með æskilegum eiginleikum.
Málmstykkjum var komið fyrir rétt undir yfirborði sandmótsins á „yfirborðs“-hliðinni.
Þau „kældu“ járnið á yfirborðinu hratt sem olli kristalmyndun sem gerði yfirborðið mjög hart, á meðan megnið af plógfjöðrinni kólnaði hægar og hélt „seigum“ eiginleikum sínum.
Ferlið er hugmyndafræðilega skylt yfirborðsherðingu.
Það var í raun þessi tækni sem leiddi til þess að plógar með slíkum plógfjöðrum voru kallaðir „kældir plógar“ og fyrirtæki Oliver tók sér nafnið „Oliver Chilled Plow Works“ árið 1901.
Í töluverðan tíma var það stærsta plógaverksmiðja í heimi.
Oliver 23-B
Grindin
Ólíkt nútímabifreiðum nær grindin á Oliver 23-B ekki frá framenda til afturenda.
Meginhluti hennar er bogi úr steypujárni, aðeins um tommu þykkur á flestum stöðum, sem liggur þvert yfir plóginn rétt framan við sæti plógmannsins, líkt og þil.
Grindin er fullgerð með U-laga stálhluta sem nær frá grindarboganum að framenda plógsins.
Mynd 6 sýnir þetta fyrirkomulag á Ollie.
Mynd 6. Grindin
Plógbotninn og plógbitarnir
Vélin er með tvo plógbotna, einn hægri og einn vinstri – sem er kjarninn í „tvíhliða“ eiginleika hennar. Hvor þeirra er festur neðst aftan á bogadregnum plógás úr steypujárni.
Mynd 7 sýnir ásana tvo og plógbotnana sem þeim fylgja.
Mynd 7. Plógbitarnir og neðsti hlutinn.
Hækkunarferlið – formáli
Flóknasta verkefni vélbúnaðarins felst í því að stilla hæð plógbotnanna tveggja og hjólanna við hliðina á þeim.
Hugmyndin að baki kerfinu er einföld en útfærslan, og þá sérstaklega rúmfræðin sem henni fylgir, gerir það að verkum að erfitt er að átta sig á því hvað er í gangi.
Þess vegna mun ég leggja töluverða vinnu í að útskýra virkni þessa undirkerfis.
Hækkunarstöngin
Miðpunktur hækkunarbúnaðarins er par af stöngum, ein hvorum megin.
Mynd 8 sýnir vinstri hækkunarstöngina á Ollie.
Mynd 8. Liftigrírinn/haldfangið
Hver stöng hefur eftirfarandi hlutverk:
• Að hækka og lækka plógásinn (og þar með tengdan plóg) þeim megin.
• Að hækka og lækka hjólásinn (og þar með hjólið) þeim megin.
Það síðarnefnda er auðvitað æskilegt því þegar hægri plógurinn er lækkaður ofan í jörðina (vélin virkar eins og hægrihandar plógur) mun hægra hjólið aka í farinu sem myndaðist í fyrri umferð.
Til að halda vélinni láréttri á veltiásnum þarf því að lækka hjólið sem er í farinu.
Í hvorri stöng er læsingarstöng sem liggur eftir henni endilangri.
Gormur heldur þessari stöng uppi og tappi á henni grípur í tennur á neðanverðum boga til að halda stönginni í æskilegri stöðu.
Við sjáum þetta á mynd 9 (búnaður vinstra megin, séð út á við).
Mynd 9. Hálfmánapallið/sektor til stillingar á dýpt/hæð plógsins
Ekki hafa áhyggjur af útsláttartappanum að svo stöddu, sem einnig er sýndur á þessari mynd.
Við munum vísa í hann síðar.) Þegar stönginni er ýtt fram (til hægri á þessari mynd) lyfta plógásinn og hjólöxullinn en þegar henni er ýtt aftur lækka þeir.
Hjólið lækkar ekki jafn mikið og plógurinn, því plógurinn sem áður var óvirkur þarf að lækka töluvert úr „fríhangandi“ stöðu áður en hann byrjar að fara ofan í jörðina, en hjólið ætti aðeins að lækka sem nemur áætlaðri dýpt skurðarins sem plægt verður.
Jöfnunin fyrir þetta er þó ekki fullkomin.
Sveifin
Hvorum megin á vélinni er mikilvægur hluti sem ég mun kalla sveifina.
Hún snýst við hreyfingu hæðarstillingarstangarinnar.
Hún er lykillinn að stjórnun lóðréttrar stöðu plógásanna og hjólanna.
Á mynd 10 sjáum við hana á sínum stað (restin af vélinni er daufari til skýringar).
Meginhlutinn er stálstöng af umtalsverðu þvermáli sem er beygð í sveifarform.
Framlengingin er klemmd fast á einn hluta sveifarinnar og verður í raun hluti af henni.
Mynd 10. Vinstri sveifin
Innri endi sveifarinnar sjálfrar og fremri endi sveifarframlengingarinnar snúast á tveimur festingum sem eru hluti af grindarboganum.
Lína A-A sýnir snúningsás sveifarinnar sjálfrar.
Tveir aðrir hlutar sveifarinnar eru miðskakkir miðað við þennan ás.
Á öðrum þeirra (lína B-B er ás hans) snýst sæti plógássins.
Við sjáum skyggnimynd af þeim hluta sveifarinnar sem er í raun falinn af sætinu.
Plógásinn er tryggilega festur við sætið með vinkiljárnsstól.
Ysti miðskakki hluti sveifarinnar er hjólásinn.
Ás hans, og þar með snúningsás hjólsins, er sýndur með línu C-C.
Mynd 11 sýnir sveifina frá hlið í gegnum lýsingu.
Hæðarstöngin er í miðstöðu (tengill sem er hluti af afllyftikerfinu sem stjórnað er með fótstigi) og hefur verið fjarlægður til að mikilvægur eiginleiki sjáist – við munum sjá tengilinn aðeins síðar.
Mynd 11. Snúningsásar sveifar
Hringur A táknar snúningsás sveifarinnar í heild (krossinn minnir okkur á það).
Hringur B táknar sérvitringshluta sveifarinnar sem sæti plógássins snýst á.
Hringur C táknar sérvitringshluta öxuls sveifarinnar.
Mundu að A, B og C eru á einum stífum hluta (sveifinni).
Þegar sveifinni er snúið um snúningsás sinn (A) hækkar eða lækkar sérvitringshlutinn B því sæti plógássins (og þar með ásinn og plóginn) og sérvitringshlutinn C (hjólöxullinn) hækkar eða lækkar hjólið sjálft.
Stöngin snýst á snúningspinna sem er einnig staðsettur meðfram snúningsási sveifarinnar (það er það sem við sjáum í raun á punkti A á myndinni), en stöngin er ekki fest við ás sveifarinnar sem er á þeim ás, eins og við gætum búist við.
Langás stangarinnar fer heldur ekki í gegnum þann ás – stöngin er með „flipa“ til hliðar til að ná að snúningspinnanum.
(Línan „L“ táknar langás stangarinnar.) Reyndar tengist neðri endi stangarinnar sveifinni mjög tryggilega við hjólöxulinn (á ás C) af ástæðu sem við munum sjá innan skamms.
Hún getur snúið sveifinni þaðan án vandræða.
Bogi læsingargeirans verður að vera miðjaður á raunverulegum snúningsási sveifarinnar og stangarinnar (A).
Þegar við horfum á vélina veltum við því fyrir okkur hvers vegna bogi læsingargeirans virðist ekki vera miðjaður á því sem virðist eins og það ætti að vera snúningspunktur vogarstangarinnar (við ásinn, þar sem vogarstöngin endar), eins og við sjáum á mynd 12. En nú vitum við betur.
Mynd 12. Miðja geirabogans/hálfmánapallið
Þar sem læsistöngin liggur eftir endilangri lyftistönginni (að mestu leyti inni í henni) er hreyfing læsitappsins eftir endilangri stönginni, sem er ekki í radíus við snúningsás sveifar og lyftistangar, punktur A á myndinni.
Þess vegna virðist stefna tannanna á læsigeiranum undarleg (sjá myndir 9 og 12).
Nálægt efri enda hverrar lyftistangar er handfang (sjá mynd 8) og þegar því er þrýst að lyftistönginni sjálfri færist læsistöngin niður í átt að öxlinum, á móti gorminum, nógu langt til að losa læsitappann úr tönnum geirans (en ekki lengra – við munum brátt sjá hvers vegna það er mikilvægt).
Við sjáum hvernig þetta virkar á mynd 9. Vélknúin lyfta Þegar plógurinn nálgast enda farvegarins þarf að lyfta plógjárninu sem er í jörðinni upp svo hægt sé að undirbúa plóginn fyrir næstu ferð.
Plógmaðurinn getur auðvitað bara ýtt viðeigandi lyftistöng fram, en það krefst töluverðrar fyrirhafnar og á sama tíma þarf hann að einbeita sér að komandi beygju.
Þess vegna er 23-B plógurinn með vélknúnu lyftikerfi sem ýtir lyftistönginni fram með orku frá snúningi hjólsins á þeirri hlið.
Þessi aðgerð er yfirleitt virkjuð með því að ýta fram á annan af tveimur fótstigum, sem virkjar vélknúnu lyftuna á samsvarandi hlið.
Við sjáum þau á mynd 13.
Mynd 13. Kraftliftu pedalar og annað dót
Þegar stigið er á fótstig snýst fótstigsöxullinn sem honum fylgir og armur á enda hans togar fótstigstengilinn fram.
Næsta stig sést á mynd 14.
Mynd 14. Fótstýring kraftlyftu
Fótstigið snýr sveifararminum (réttsælis í þessu tilfelli).
Tengistöngin, sem liggur að pinna sem stendur út úr læsistönginni, togar læsistöngina niður (gegn gorminum).
Í fyrri hluta hreyfingar stangarinnar niður á við losnar læsitappinn frá tönnunum á tanngeiranum svo að stöngin getur hreyfst.
En þegar stöngin færist lengra niður grípur neðri endi hennar í lítið tannhjól sem er tengt við
miðju aðalhjólsins þeim megin.
(Munið að neðri endi lyftistangarinnar er við hjólásinn – þess vegna er hann þar.) Mynd 15.
Kraftliftudrif (vinstri hlið) Við sjáum tannhjólið og læsingarstöngina sem grípur í það á mynd 15.
Mynd 15. Kraftlyftibúnaður (vinstri hlið)
Endinn er ekki alveg fastur (mistök hjá mér þegar ég var að stilla upp fyrir myndatökuna!).
Bogin hlíf heldur rusli frá svæðinu.
Hreyfing tannhjólsins (rangsælis í þessu tilfelli) þrýstir lyftistönginni til vinstri (áfram), í „lyftu“-áttina.
Núningskrafturinn milli yfirborðs tannar hjólsins og enda læsingarstangarinnar heldur stönginni fastri jafnvel þótt plógmaðurinn sleppi litlu stönginni (sem hann ætti að gera strax).
Þegar stöngin nálgast fremstu mörk ferils síns (og plógásinn og hjólásinn nálgast efstu stöðu) fer útsláttarhnokki á læsistönginni yfir kambhæð utan á læsigeiranum sem lyftir læsistönginni og losar odd hennar úr tannhjólinu.
Við sjáum kambhæðina á mynd 16. Við sjáum útsláttarkryppuna á mynd 9.
Mynd 16. Útsláttur/aftenging (vinstri hlið)
Gormurinn á læsistönginni veldur því að um leið og hún losnar úr tannhjólinu heldur hún áfram eins fljótt og auðið er í efstu stöðu, þar sem læsihnokkinn á henni fellur í hak á geiranum (líklega það sem sýnt er) og læsir stönginni í nýrri stöðu.
Þegar stöngin færist fram (til vinstri hjá okkur) kemur breytt rúmfræði í veg fyrir að fótstigsstöngin geti snúið bjöllusveifinni.
Þannig reynir bjöllusveifin ekki að halda læsistönginni niðri (og í gripi við tannhjólið) þegar stöngin nálgast fremri enda ferils síns (þar sem kambhæðin reynir að losa læsistöngina úr tannhjólinu), jafnvel þótt plógmaðurinn haldi fætinum á fótstiginu.
Eins og við sjáum á mynd 15 eru tennurnar á tannhjólunum ósamhverfar og þríhyrndar, líkt og á skrallhjóli.
Þannig mun læsistöngin, ef hún skyldi óvart, vera í gripi við hjólið á meðan plógurinn er á bakkgír, losna úr gripi vegna hallandi hliðar tönnarinnar sem kemur á móti.
Annars yrði stönginni þrýst af krafti í „niður“-átt og þegar hún kæmist á enda ferils síns myndi oddurinn á læsistönginni brotna af.
Handstýring á kraftlyftunni Stundum vill plógmaðurinn frekar ganga við hliðina á vélinni.
Til að hægt sé að virkja afllyftuna úr þeirri stöðu er lítil stjórnstöng fyrir afllyftuna á hvorri handstöng sem auðvelt er að ná til frá jörðu (sjá mynd 8).
Þegar ýtt er á þær þrýsta þær læsistönginni niður, án þeirra takmarkana á hreyfingu hennar sem eru í gildi þegar handfangið þrýstir stönginni niður.
Þannig verður stönginni þrýst til að grípa í tannhjólið og kraftlyftan virkar eins og áður.
Stöðvun fyrir plógás Þegar handstöng er færð fram til að lyfta plógjárninu þeim megin hækkar sæti plógássins að sjálfsögðu þegar sveifarhluti þess hækkar og lyftir plógásnum þar sem hann er festur við sætið.
Það gæti virst sem plógásinn gæti einfaldlega hallað aftur (sæti plógássins getur auðveldlega hallað og snúist á sveifarhlutanum og plógjárnið er nokkuð þungt), frekar en að plógjárnið sjálft lyftist í raun.
Reyndar byrjar það að gerast en uppávið hreyfing fremri enda plógássins stöðvast þegar hann rekst í stopparann.
Í raun rekst hann í fótstigsskaft kraftlyftunnar, sem gegnir tvöföldu hlutverki sem plóg-geislastopp.
(Þeir eru góðir og feitir.) Þannig rís afturendi plóggeislans og með honum botninn.
Dráttarbúnaðurinn
Dráttarkraftur hestanna þarf að lokum að berast í þann botn sem er í jörðu (þar sem álagið verður).
Í stað þess að krafturinn berist í grindina og þaðan í plóggeislann, og svo í botninn, eru hestarnir í raun beislaðir fyrir plóggeislana.
Grindin og restin af vélinni fylgja bara með.
Dráttarkrafturinn frá hestunum fer þó ekki beint í fremri enda plóggeislanna tveggja.
Hann fer í raun í tvær dráttarstangir en afturendar þeirra krækjast í stórar dráttarlykkjur á plóggeislunum nokkuð aftan við fremri enda þeirra.
Þetta gerir kleift að stilla búnaðinn, sem við munum ræða síðar.
Dráttarstangirnar eru studdar við fremri enda plóggeislanna með tveimur festingum (mynd 17).
Annars gætu þær færst til hliðar eða jafnvel dottið í jörðina þegar engin spenna væri á dráttarbúnaðinum.
Og munum að hestarnir þurfa að geta bakkað með tækið ef þörf krefur til að snúa við í lok farar, svo þeir verða að geta ýtt á dráttarbúnaðinn án þess að hann „gefi sig“.
Mynd 17. Dráttarstangafestingar og snúanlegt dráttarkrókur klofinn.
Við viljum ekki að lóðréttur hluti dráttarkraftsins þrýsti framendum virka plógássins upp eða niður, sem gæti valdið því að plógurinn haldi ekki réttu vinnsludýpi (plógurinn er í raun kafbátur sem siglir í gegnum jörðina!)
Til að forðast þetta getum við stillt hæðina á festingum dráttarstanganna þannig að dráttarstangirnar haldist í stöðu meðfram kraftlínu frá dráttarbeisli hestanna (hæð þeirrar línu fer eftir smáatriðum í beislabúnaði, stærð hestanna og svo framvegis).
Veltibeisli/dráttarbeisli
Ég nefndi áður að dráttarkrafturinn frá hestunum færist um dráttarstöng beint yfir á plógásana.
Skiptist hann jafnt?
Jú, við viljum að hann fari að mestu leyti yfir á þann ás þar sem plógurinn er niðri, í jörðinni.
Þetta er gert með rúlluklafabúnaði (sjá mynd 17).
Vegna virkni sveifarhluta B, þegar einn plógur er lækkaður, færist ás hans örlítið fram.
Þannig er skurðarmegin á klafapinnanum nær hestunum en landmegin (á þessari mynd er það vinstra megin).
Fyrir vikið „rúllar“ rúlluklafinn út eftir pinnanum yfir á skurðarmegin og beinir þannig meirihluta dráttarkraftsins beint á dráttarstöngina þeim megin og þaðan á þann plógás og plóg.
Tungan og stýringin
Dráttarbeislið tekur ekki þátt í „stýringu“ plógsins á neinn raunverulegan hátt.
Þess í stað gengur trétunga frá framenda plógsins á milli hestanna tveggja (eða, ef um þriggja hesta teymi er að ræða, á milli miðjuhestsins og hægri hestsins).
Hún nær að miðju á slá („hálsoki“) sem er tengd við brjóstól hestanna tveggja.
Hún „dregur“ ekki plóginn.
Hlutverk hennar er einungis að stýra plógnum og stjórna „hallastöðu“ hans (halla fram og aftur).
Í síðarnefnda verkefninu þjóna hestarnir sem kjölfesta.
Stefna tungunnar/dráttarbitinn
Venjulega gengur hesturinn skurðarmegin í skurðinum.
Við viljum að hjólið gangi skurðarmegin í skurðinum, kannski nokkrum tommum frá landmeginvegg hans.
Við þurfum að geta stillt stefnu tungunnar til að ná nákvæmlega þessu sambandi, fyrir hvora plægingarstefnu sem er í gildi, og til að henta þeirri sérstöku fjarlægð sem er á milli plógfara.
Afturendi tungunnar er festur við um þriggja feta langan tungustúf (af ástæðu sem við munum sjá bráðlega).
Tungustúfurinn er boltaður við skó sem er festur í festingu á grindinni á snúningsbolta svo hann geti sveiflast frá vinstri til hægri (sjá myndir 13 og 18).
Afturendi skósins er með skoru og hvílir á boga á grindarboganum sem gefur þannig traustan grunn fyrir lóðrétta stöðu tungustúfsins.
Stöng vinstra megin við plógmanninn hreyfir, með þrýstistöng, enda stýriarms sem gengur hornrétt út frá dráttarbeislinu, nálægt snúningspunkti þess, og breytir þannig stefnu þess.
Stöngin er með læsingarstöng með pinna sem gengur í tenntan geira til að halda dráttarbeislinu í þeirri stefnu sem hefur verið stillt.
Hliðarstaða dráttarbeislis Þegar við erum með tveggja hesta teymi liggur dráttarbeislið á milli hestanna tveggja, í takt við festinguna.
En með þriggja hesta teymi liggur dráttarbeislið á milli miðjuhestsins og hestsins hægra megin.
Þess vegna verður hliðarstaða dráttarbeislisins við vélina að vera önnur (um það bil 14 tommur) í þessum tveimur tilvikum.
Til að koma til móts við þetta er hliðarstaða stutta dráttarbeislisins mitt á milli þeirrar hliðarstöðu sem krafist er fyrir tveggja og þriggja hesta teymi.
Við sjáum fyrirkomulagið á mynd 18 (þessi mynd sýnir 23-A en fyrirkomulagið er nánast eins á 23-B).
Myndir 18. Útfærsla dráttarbeisla á Oliver 23-A. Endurunnin mynd úr bókinni Horsedrawn Plows and Plowing eftir Lynn R. Miller, sem aftur er fengin frá framleiðanda.
Dráttarbeislið sjálft er boltað við hliðina á stutta beislinu öðrum megin eða hinum (með nokkrum málmbilum á milli til að gefa um 7 tommu hliðrun).
Þetta gefur tvær aðskildar hliðarstöður sem þörf er á.
Við sjáum það hér fyrst í vinstri stöðu, eins og hentar fyrir tveggja hesta teymi, og síðan í hægri stöðu, eins og hentar fyrir þriggja hesta teymi.
Þetta er ekki fljótleg breyting (þrátt fyrir það sem segir í bæklingnum).
Almennt séð verður notkun á tilteknum bæ stöðugt með tveggja eða þriggja hesta teymi.
Hliðarstilling
Eins og ég nefndi, þegar við „stillum“ einn af plógföngunum (látum hann síga ofan í jörðina) lækkar hjólið þeim megin einnig því við gerum ráð fyrir að það muni aka í fyrri skurði.
En fyrirkomulag hlutfallslegrar lækkunar hjóls og plógjárns er ekki fullkomið og gerir vélina ekki alltaf sjálfkrafa lárétta frá hlið til hliðar.
Til að jafna hana má færa hæðarstöngina landmegin, sem hækkar eða lækkar það hjól.
Auðvitað færir þetta einnig „óvirka“ plógjárnið upp og niður, en yfirleitt veldur það engum vandræðum – það hefur nóg lóðrétt pláss til að hanga í.
Sæti plógmannsins
Sæti plógmannsins er hefðbundið mótað málmsæti, svokallað „dráttarvélasæti“.
Það er fest á blaðfjöður (sjá myndir 1 og 13), sem er álíka stíf og steypukubbur.
Oft er plægt í hlíðum (þar sem plógfarið fylgir hæðarlínu, þannig að halli hlíðarinnar er til hliðar).
Til að veita plógmanninum ögn af jafnvægi (varla hægt að tala um þægindi) við þessar aðstæður er hægt að halla sætinu til annarrar hvorrar hliðar (þó aðeins ein staða hvorum megin við miðju).
Þar er læsingarstöng sem gengur í tenntan geira (sjá mynd 13).
Farið um borð
Þegar plógmaðurinn fer á bak 23-B (sætið er í um 100 cm hæð frá jörðu) er þá þar stigi eða þrep eða eitthvað slíkt? Nei.
Það er fullt af sniðugum hlutum sem þú getur stigið á.
Ó, nei, ekki þarna! Nei, ekki halda þér í þetta!
Mynd 19. Ollie/Oliver byrjaður að plægja.
Plógurinn á heima í jörðinni
Frá því að flestar myndirnar í þessari grein voru teknar hefur sýningarstæði Ollie verið fullgert.
Hann stendur nú með hægra hjólið í snyrtilegum „fyrri yfirferð skurðar“ (handgrafinn af gömlum símvirkja) og hægra plógskerið í jörðu (grafið niður með höndunum).
Við sjáum útkomuna á mynd 19.
Fyrir aftan plógskerann sjáum við stuttan kafla af „nýja skurðinum“.
Vinstra (óvirka) plógskerinu er lyft upp að þeim punkti sem vökvakerfið myndi sjálfkrafa fara með það (þar sem „aftengingarhöggið“ verður).
Venjulega er hallastöðu („hreyfing fram eða aftur“) vélarinnar stjórnað af beislistönginni, sem venjulega tengist um tveimur tonnum af hestafli.
Við höfum enga hesta.
Þannig að til að halda hallastöðu vélarinnar viðeigandi og stöðugri höfum við sett hlaða af litlum steypukubbum undir vinstri plógskerann.
Önnur framför sem sést á myndinni er smíði á nýrri beislistöng.
Við notum millistykki úr tré í stað málmbitanna sem notaðir voru í upprunalegu hönnuninni.
Uppstilling til notkunar með tveggja hesta teymi.
Velgerðarmaður Ollie
Hér sjáum við Cöru, velgjörðarmann Ollie, um borð.
Carla er alltaf „í gírnum“ og hér sjáum við hana í smekkbuxum, fjólubláum að sjálfsögðu, og kúrekastelpuhatti, rauðum að sjálfsögðu.
Mynd 20. Clara um borð
Þakkarorð
Þakkir fær Lynn R. Miler fyrir stórvirki sitt (og nýlegt – frá árinu 2000!), Horsedrawn Plows and Plowing, sem er sannkallaður fjársjóður upplýsinga um efnið.
Þakkir til Ben Corson, eiganda tveggja Oliver 23-B plóga (annar þeirra með upprunalegri málningu óskemmdri!), fyrir hvatningu hans þegar við tókumst á við þetta flókna efni.
Þakkir til Jim Brown („Farmer Brown“), sérfræðings í viðgerðum og notkun fornra plóga, fyrir stuðninginn.
Frábær heimild af netinu er langt myndband af Jim að plægja rétthyrndan akur með Oliver 23-A (eldri en mjög svipaðri vél).
Myndbandið með Jim að sýna okkur hvernig plægingin fer fram með Oliver Sulky
Þar má meðal annars sjá frábært dæmi um hvernig fært tveggja hesta teymi undir stjórn færs plógmanns getur snúið plógnum fram og til baka á þröngum akrinum.
Samt er besti hluturinn líklega að sjá Jim fara á bak vélinni – sýn sem veitti innblástur að kaflanum hér að ofan um að „fara á bak“.
Mestu þakkir fær þó Carla, sem sagði: „Ég held við ættum að kaupa gamlan plóg eða eitthvað til að hafa í bakgarðinum.“ Auðvitað var Oliver 23-B ekki það sem hún hafði í huga.
Hún kom auga á Ollie fyrir utan fornmunaverslun við þjóðveginn sem er lokaður í augnablikinu, varð ástfangin af honum, hafði uppi á eigandanum og samdi um kaupin.
Hún hefur einnig gegnt lykilhlutverki í viðgerðarvinnunni.
Þar að auki er það færum og nákvæmum yfirlestri hennar að þakka að þessi grein er vonandi læsileg fyrir almenning.
Blessun.
Guð gefi plógnum byr, og konunni sem honum stýrir. – Landher kvenna (sjá mynd 4)
Þar má meðal annars sjá frábært dæmi um hvernig fært tveggja hesta teymi undir stjórn færs plógmanns getur snúið plógnum fram og til baka á þröngum akrinum.
Samt er besti hluturinn líklega að sjá Jim fara á bak vélinni – sýn sem veitti innblástur að kaflanum hér að ofan um að „fara á bak“.
Mestu þakkir fær þó Carla, sem sagði: „Ég held við ættum að kaupa gamlan plóg eða eitthvað til að hafa í bakgarðinum.“ Auðvitað var Oliver 23-B ekki það sem hún hafði í huga.
Hún kom auga á Ollie fyrir utan fornmunaverslun við þjóðveginn sem er lokaður í augnablikinu, varð ástfangin af honum, hafði uppi á eigandanum og samdi um kaupin.
Hún hefur einnig gegnt lykilhlutverki í viðgerðarvinnunni.
Þar að auki er það færum og nákvæmum yfirlestri hennar að þakka að þessi grein er vonandi læsileg fyrir almenning.
Blessun.
Guð gefi plógnum byr, og konunni sem honum stýrir. – Landher kvenna (sjá mynd 4)
Þessi ljósmynd frá því snemma á 20. öld sýnir langa múlasnalest draga þungt hlaðna vagna eftir ójöfnum slóðum í nágrenni Rawhide í Nevada.
Um stutta stund árið 1907 fylltist Rawhide af von og miklum væntingum og laðaði að sér þúsundir manna sem voru sannfærðir um að eyðimerkurhæðirnar væru nógu auðugar til að breyta lífi þeirra.
Spenningurinn entist ekki lengi.
Um miðjan annan áratug 20. aldar gáfu námurnar minna af sér en lofað var og mannfjöldinn í bænum þynntist jafn hratt og hann hafði komið.
Það sem eftir stendur í dag eru dreifðar leifar, kirkjugarður á kyrrlátri hæð og opna náman.
Mynd fengin með leyfi frá UNLV Special Collections.
Breytingar og lagfæringar gerðar af Nevada Ghost Towns and Historic Sites.
Bærinn Rawhide í Nevada var einn af þessum bæjum sem spruttu upp í miðri auðninni.
Stutt myndband um sögu Rawhide (Hráhúðar)
Texti með myndbandi
Ólíkt mörgum bæjum á þeim tíma hafði Rawhide aldrei neina stóra námu sem bærinn sjálfur byggðist í kringum.
Þess í stað var Rawhide bær sem byggðist upp í kringum nokkrar smærri námur og ef hann hefði ekki verið kynntur sérstaklega hefði hann líklegast aldrei orðið til.
Þess má geta að kvikmyndaiðnaðurinn fjallaði um Rawhide og meðal leikara í því samhengi var Clint Eastwood.
Anne Rachelle var talin sannur íbúi Rawhide í Nevada.
Hún átti og rak nokkrar námur og veitingastað.
Heimild: Nevada Ghost Towns and Historic Sites Facebook
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Framkvæmdir við stærsta vegabótaverkefni Bretlands stöðvuðust skyndilega þegar verkfræðingar rákust á eitthvað óvænt í jörðinni.
Undir þungavinnuvélum við A1-hraðbrautina í Vestur-Yorkshire lá grafreitur sem hafði verið ósnertur í meira en tvö árþúsund.
Þetta var ekki bara venjuleg gröf heldur sjaldgæf stríðsvagnagröf frá járnöld sem innihélt vel varðveitta beinagrind og vagn sem var grafinn í heilu lagi.
Stríðsvagn af sömu gerð og fannst í gröfinni.
Þessi einstaki eiginleiki aðgreinir fundinn frá nær öllum öðrum sögulegum fundum í Bretlandi og veitir sjaldgæfa innsýn í líf manns sem augljóslega hafði háa samfélagsstöðu.
Sérfræðingar komu saman til að greina líkamsleifarnar og voru furðu lostnir yfir réttarmeinafræðilegum sönnunargögnum.
Maðurinn var hraustur og auðugur en samt grafinn án þeirra vopna sem venjulega fylgdu stríðsmönnum á hans tíma.
Enn undarlegri var uppgötvun á yfir tvö hundruð nautgripabeinagrindum í skurðinum í kring.
Þessi gríðarlega slátrun táknar fórn af ótrúlegu verðmæti og vekur spurningar um hver þessi maður var til að njóta slíkrar virðingar.
Kolefnisaldursgreining gaf að lokum óvænt svar sem sneri rannsókninni á hvolf.
Niðurstöðurnar sýndu að nautgripunum var slátrað fimm öldum eftir að maðurinn var grafinn, sem bendir til þess að þessi tiltekni landskiki hafi verið heilagur tilbeiðslustaður löngu eftir dauða hans.
Heimild: Documentary Vault You Toube
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Það er ekkert leyndarmál að einn af mínum uppáhaldsstöðum í heiminum er Toskana.
Það eru margar ástæður fyrir því, þar á meðal lífshraðinn, vínið, maturinn, fólkið og auðvitað hin fagra sveit.
Svo er það líka sagan og fornleifafræðin.
Í gegnum árin hef ég saknað Toskana sárt, sérstaklega á dimmum dögum langs, kanadísks vetrar.
Ég hef oft fundið fyrir söknuði eftir hæðunum og kýpresstrjánum sem teygja sig til himins í heimi fullum af litum og ljósi.
Þetta land hefur verið stór hluti af lífi mínu og sögusvið margra bóka minna.
Nýlega var ég svo lánsamur að geta snúið aftur til Toskana eftir tuttugu ára fjarveru og var enn og aftur minntur á hvers vegna ég elska það svona mikið.
Í þessari bloggfærslu vil ég deila með ykkur smávegis frá endurkomu minni á einn ákveðinn stað: Etrúsku gröfina í Montecalvario.
Einn af fjórum inngöngum að grafhýsi Montecalvario
Fyrir aðdáendur sögulegu fantasíubókanna Eagles and Dragons var þessi tiltekna grafhvelfing innblásturinn að grafhvelfingu Metellus-ættarinnar sem gegnir svo mikilvægu og dularfullu hlutverki í bókunum.
Þegar ég heimsótti þennan fornleifastað fyrst, falinn við afskekktan veg fyrir utan Castellina in Chianti, vissi ég strax að ég vildi nota hann í skáldsögunum.
Lítið vissi ég þá hversu mikill innblástur hann yrði!
Adam að fara inn í etrúsku gröfina í Castellina í Chianti fyrir 20 árum!
Áður en ég segi frá endurkomu minni skulum við ræða stuttlega um staðinn.
Eins og mörg ykkar vita dregur Toskana, eða öllu heldur Etrúría, nafn sitt af Etrúrum, fornþjóðinni sem bjó og ríkti þar löngu áður en Rómverjar náðu yfirráðum á Ítalíuskaganum.
Ég ætla ekki að fara nánar út í sögu Etrúra hér, en þið getið lesið alla bloggfærsluna sem ber heitið Hinir torskildu Etrúrar til að fá stutta yfirsýn yfir sögu þessarar heillandi þjóðar.
Í Toskana er fullt af fornleifasvæðum Etrúra sem hægt er að skoða, þar á meðal óteljandi grafhýsi, stór og smá.
Grafhýsið í Montecalvario er eitt þeirra.
Það er staðsett í Siena-héraði, í útjaðri Castellina in Chianti, sem er einn af helstu bæjunum á Chianti Classico-vínsvæðinu, við veginn milli Poggibonsi og Radda, en sá síðarnefndi er hjarta Chianti Classico.
Chianti Classico-svæðið með Castellina in Chianti og Montecalvario í efra vinstra horninu (samkvæmt túlkun á staðnum)
Hæðin Montecalvario er í raun nefnd eftir kristinni kapellu sem hafði verið byggð ofan á hæðinni á miðöldum og var síðasti viðkomustaðurinn á Via Crucis, eða „Krossgöngunni“, en „Hauskúpuhæðin“ var staðurinn þar sem Kristur var krossfestur, en einnig síðasti viðkomustaður pílagríma á þessari tilteknu slóð.
Kapellan er horfin núna og leifar þessarar tignarlegu grafar eru aftur sýnilegar.
Hæðin sem gröfin er undir er meira en fimmtíu metrar á breidd og fannst í raun fyrir slysni í byrjun 19. aldar.
Söguleg ljósmynd af fundi grafhýsisins í Montecalvario (úr túlkun á staðnum)
Það sem kom í ljós var glæsileg etrúsk grafhvelfing sem samanstóð af fjórum hólfum sem vísuðu í höfuðáttirnar.
Að hverju aðalgrafhólfi lá sérstakur gangur eða dromos (gríska fyrir „vegur“) og meðfram honum voru önnur, minni herbergi.
Grafirnar í suðri og vestri voru með flóknara, þriggja hólfa skipulagi.
Skipulag grafhýsisins í Montecalvario (samkvæmt túlkun á staðnum)
Fornleifafræðingar töldu að gröfin hefði þegar verið rænd þegar hún fannst, en ræningjarnir höfðu ekki tekið allt.
Þar voru dreifðir um mola úr gulli, bronsi, járni, beini og fílabeini, sem taldir eru vera úr skrínkistum eða duftkerum sem höfðu verið grafnir þar.
Auk þess fundust leifar af málmhlutum, þar á meðal hlutar úr tveimur stríðsvögnum og plötur með skreyttum lágmyndum á viðarplötum, sem einnig eru taldar vera úr vögnunum.
Endurgerður stríðsvagn með munum úr gröfinni (samkvæmt túlkun á staðnum)
Vegna gríðarlegrar stærðar grafhýsisins og vísbendinga um grafargjafir sem fornleifafundir gefa til kynna er talið að þetta kunni að hafa verið höfðingjagröf fyrir meðlimi valdaætta á þessu svæði í kringum sjöundu og sjöttu öld f.Kr.
Hvernig var það þá að snúa aftur til þessa lands, þessa staðar, eftir tuttugu ár, eftir að hafa skrifað um það og ímyndað sér það svo oft að það öðlaðist sitt eigið líf í skáldskap mínum?
Það var eins og að ganga í gegnum draum.
Við lögðum snemma af stað þennan morgun frá agriturismo-gistingunni okkar suður af Siena (þar sem fannst etrúsk gröf!) til að aka yfir skógi vaxnar hæðirnar að hinum tignarlega etrúska virkisbæ Volterra, suðvestur af San Gimignano.
Þetta var löng og falleg ökuferð um hlykkjótta vegi í gegnum toskanska landslagið, en útsýnið frá hæðum Volterra var svo sannarlega þess virði.
Ef þú ferð einhvern tímann til Toskana skaltu gera það á vorin þegar veðrið er ekki of heitt og landslagið er einstaklega grænt og alsett óteljandi skærum valmúum sem vagga fíngerðum höfðum sínum.
Útsýni frá hæðum etrúríska virkisins í Volterra
Það er heimur fullur af lífi þegar vorið lætur til sín taka í nokkrar vikur áður en allt verður þurrt og brúnt.
Frá Volterra lögðum við af stað á hlykkjóttum vegi um Chianti-héraðið, þetta ríka og frjósama land sem Flórens og Siena börðust svo hatrammlega um á miðöldum.
Þegar maður hugsar um Toskana er erfitt að hugsa ekki um öldóttar, grösugar hæðir, stíga og vegi alsetta kýprusum sem standa vörð, en þegar komið er að Chianti Classico-svæðinu mætir manni oft bratt og fjöllótt landslag þakið skógum þar sem villisvín og dádýr ráfa um, og milli hæðanna eru smærri dalir þar sem aldagamlar vínviðartegundir eru ræktaðar við hlið ólífutrjálunda.
Útsýni yfir Chianti-hæðirnar
Ég var búinn að gleyma hversu þéttskógi vaxin Toskana gat verið og gladdist við að rifja það upp þegar við ókum fram hjá hinni turnríku byggð San Gimignano í leit að Castellina in Chianti og grafhýsinu sem hafði veitt mér svo mikinn innblástur árum áður.
Þegar við ókum inn á Chianti Classico-svæðið í leit að grafhýsinu myrkvuðust himnarnir og stormur ógnaði okkur með svörtum skýjum og reiðilegum eldingum í allar áttir.
Þetta var heilmikil breyting frá heitum og sólríkum hæðum Volterra.
Frá virkisbænum Monteriggioni héldum við í norðvestur gegnum storminn til Castellina in Chianti og ókum fram hjá höfuðstöðvum víngerða sem báru nöfn sem voru okkur hlýleg og kunnugleg, jafnvel í Kanada.
Loksins, þegar stytti upp, komum við til Castellina in Chianti og leituðum að skiltum að grafhýsinu sem virtist fara fram hjá jafnvel GPS-tæki bílsins og Siri sjálfri.
Castellina in Chianti með miðaldaturninn til hægri.
Eftir að hafa farið á rangan veg og þurft að snúa við komum við loksins að litla bílastæðinu við Montecalvario-grafhýsið, sem er staðsett á hæð á móti litlum 14. aldar kastala sem bærinn dregur nafn sitt af.
Það var enginn annar á ferli þegar við lögðum bílnum og hófum stutta göngu upp veginn að inngangi grafhýsisins.
Himininn var enn dökkur á köflum og þrumukór hélt áfram að drynja í bakgrunni.
Mér fannst undarlegt að ganga upp stíginn að grafhýsinu, næstum eins og persónunni minni, Lucius Metellus Anguis, þegar hann snýr aftur til ættaróðalsins eftir margra ára fjarveru.
Gættu þín á snákum! Adam er á leið inn í grafhýsið…
Enginn skyldi þó halda að þessi upplifun í Toskana sé í líkingu við endurreisnarglæsiborgina Flórens.
Úti í sveitinni stígur maður aftur í tímann.
Fyrir utan einstakan bíl sem ók um veginn fyrir neðan heyrði ég aðeins í fjarlægum þrumum, marrinu í skónum mínum á stígnum, fuglasöng og hjartslætti.
Eins og fyrir mörgum árum velti ég aftur fyrir mér fólkinu sem byggði þessa gröf hátt uppi á hæð, um helgisiðina sem það gæti hafa framkvæmt fyrir hina látnu.
Ef maður útilokar bílahljóðin má næstum heyra grát eða bænir til guðanna berast með vindinum.
Í þetta sinn varði ég meiri tíma í að skoða og skrásetja gröfina í Montecalvario.
Ég gekk lengra inn í gröfina en ég hafði þorað áður og reyndi að hunsa þá staðreynd að þar hefðu getað leynst snákar (sem betur fer sá ég enga!).
Eitt af innri herberginu.
Þegar ég var í grafhýsinu rifjaðist upp fyrir mér skáldskapurinn sem ég hef skapað í kringum þennan stað og hann lifnaði við í huga mér eins og allt hefði raunverulega gerst þar.
Það var, að vísu, mjög undarleg tilfinning og olli mér nokkurri depurð.
En svona er það nú þegar maður heimsækir ríki hinna dauðu.
Það er sorg, þykk fortíðarþrá í loftinu og ég fann fyrir hvoru tveggja ákaft þegar ég ráfaði um grafhýsi Metellus-fjölskyldunnar úr bókunum mínum.
Stærsta innra herbergið
Eftir að hafa drukkið í mig staðinn og tekið allar þær myndir og myndskeið sem ég hafði ætlað mér var kominn tími til að yfirgefa þessa kýpresk-krýndu grafhaug.
Ég gekk til baka eftir langa stígnum og leit öðru hvoru um öxl eins og til að kveðja vin sem ég vissi ekki hvort ég myndi hitta aftur.
Þá hvarf hann sjónum og himininn létti aðeins yfir hæðum Toskana þegar við settumst aftur upp í nútímastríðsvagninn okkar til að hlykkjast í gegnum þetta forna land til Radda, næsta áfangastaðar okkar á leiðinni.
Það var gott að heimsækja gröfina í Montecalvario aftur eftir svo mörg ár og þrátt fyrir óteljandi gleðistundir í okkar dásamlegu, tíu daga dvöl í Toskana var það vissulega einn af hápunktunum að endurnýja kynnin við þennan vekjandi stað.
Þakka þér fyrir lesturinn.
Stendur efst á grafhýsinu.
Ef þér líkaði þessi færsla mælum við eindregið með að þú skoðir stuttu heimildarmyndina sem ég tók upp á fornleifasvæðinu Montecalvario.
Smelltu bara á YouTube-myndbandið hér að neðan á YouTube-rás Eagles and Dragons Publishing til að horfa á hana.
Förin eru skorin í klettinn og liggja þvers og kruss um eyjarnar, einkum á Misrah Ghar il-Kbir, forsögulegum klettastað á Möltu.
Líkt og hinar tilkomumiklu Nazca-línur í Perú eða risastórir steinhringir í Mið-Austurlöndum hefur dularfullt eðli faranna valdið vísindamönnum heilabrotum um árabil.
Hins vegar, ólíkt eyðimerkurmerkjunum sem gerðar voru í helgiathafnaskyni eða að guðlegri fyrirmynd, eru hin svokölluðu „vagnaför“ á Möltu talin vera merki um flutninga eða iðnað – járnbrautir fornaldar.
Hinar dularfullu vagnaför á Möltu, við Misrah Ghar il-Kbir eða „Clapham Junction“. (Ronny Siegel/Flickr)
Þessi för eru kölluð vagnaför vegna þess hve lík þau eru förum eftir vagna en það er ekki vitað með vissu hvernig eða hvers vegna þau voru gerð.
Þessi augljóslega manngerðu för eru tvöföld, samsíða spor sem eru greypt í kalksteinsklöpp eyjanna.
Sporin eru um átta til 15 sentímetra (5,90 tommur) djúp, en geta verið allt að 60 sentímetra (23,62 tommur) djúp.
Breiddin milli faranna er um 140 sentímetrar (55,11 tommur) en ekki í öllum tilvikum.
Förin sem mæld voru á San Gwann-svæðinu á Möltu eru sögð vera hálfur metri á dýpt og eru þau dýpstu sem fundist hafa.
„Ef það er rétt virðist ómögulegt að nokkurt farartæki – sleði eða á hjólum – hafi verið dregið eftir þeim þar sem pallurinn/ásinn hefði þurft að vera yfir 1 eða 2 metra (3,2–6,5 fet) hár,“ segir í grein á CartRutsMalta.com (Vefsíðan ekki virk)
Sum förin eru mjó og djúp, ferköntuð eins og þau hafi verið skorin með verkfærum, á meðan önnur eru breið, V-laga og grunn, eins og þau hafi slitnað með tíma og notkun.
Bendir þetta til mismunandi farartækja fyrir mismunandi notkun, eða þýðir það einfaldlega að veðrun hafi haft mismunandi áhrif á förin?
Clapham vegamótin: Hin dularfulla umferðarteppa í Misrah Ghar il-Kbir
Tilgangur faranna virðist vera óútskýranlegur, þar sem sum förin liggja furðu beint fram af klettum eða upp og niður mjög bratta hryggi, og sum liggja jafnvel út af eyjunni og í sjóinn og halda áfram neðansjávar.
Förin eru svo áberandi í Misrah Ghar il-Kbir að staðurinn hefur fengið gælunafnið „Clapham Junction“ frá Englendingi að nafni David Trump.
Förin þar eru svo mörg og virðast valda slíkri umferðarteppu að þau líkjast flóknu neti teina sem finnast á hinni fjölförnu skiptistöð í London á Englandi.
Flækja teina á Clapham-brautarstöðinni í London, Englandi. (Tadie88/Flickr)
Svipaðar tegundir spora má finna á Ítalíu, í Grikklandi, Tyrklandi, á Spáni, í Frakklandi og Þýskalandi, en þau eru ekki af sama uppruna og voru gerð í ólíkum og þekktum tilgangi.
Sum þessara spora voru sérstaklega byggð með múrverki og sum mynstur urðu til vegna náttúrulegs rofs á vagnslóðum.
Þessi munur gerir sporin á Möltu einstök í heiminum.
Fornleifafræðingar gera ráð fyrir að förin á Möltu hafi myndast við endurtekna notkun vagna, sleða eða sleðavagna (á hjólum eða meiðum) sem fóru sömu leið í áratugi eða aldir.
Talið er að vörur kunni að hafa verið fluttar með þessu kerfi.
Aðrir velta því fyrir sér hvort þessar markvissu rásir hafi verið forsögulegt áveitukerfi sem teygði sig yfir eyjarnar.
Minna viðurkennd kenning bendir til þess að línurnar hafi þjónað stjarnfræðilegum tilgangi.
Vagnför í Misrah Ghar il-Kbir á Möltu. (Lysy/CC BY-SA 3.0)
Það sem flækir málið enn frekar er hvernig vagnarnir voru færðar úr stað.
Ef dýr hefðu verið notuð til að draga vagnanna gætu fótspor þeirra sést á milli eða utan við samsíða rásirnar, en engar vísbendingar eru um slíkt.
Sumir fræðimenn ímynda sér því að menn hafi dregið eða ýtt vögnum.
Talið er að línurnar hafi verið skildar eftir af nýjum landnemum sem komu til Möltu frá Sikiley í upphafi bronsaldar, um 2000 f.Kr.
Hins vegar telur maltneski fornleifafræðingurinn Anthony Bonanno að hjólförin séu fönikískar mannvistarleifar, sem myndi tímasetja þær til sjöundu aldar f.Kr.
Vagnför á Misraћ Gћar il-Kbir, Möltu. (Maximilian99/CC BY-SA 3.0)
Sumir rannsakendur tengja þessar dularfullu línur við hin mögnuðu hof á Möltu.
Talið er að hjólförin gætu verið leifar sem sýna hvernig hofin voru byggð.
Gæti verið að sleðar hafi verið notaðir til að flytja þungt grjót úr námum langar vegalengdir að hofunum?
Val á steintegundum: Notuðu musterisbyggjendur sérhæfð efni?
Musterin á Möltu og Gozo eru heimsfræg.
Þessar yfir 30 musterisbyggingar og mannvirki eru frá 5500 til 2500 f.Kr.
Þau eru sögð vera elstu þekktu frístandandi minnismerki í heimi, eldri en Stonehenge og pýramídarnir í Egyptalandi.
Steinaldarhofið Hagar Qim á Möltu. Steinaldarhofssamstæða. (Jaroslav Moravcik/Adobe Stock)
Ein af kenningunum er sú að hjólförin hafi myndast á musteristímabilinu þegar jarðvegur var fluttur til og frá stöðum til að búa til akra í nágrenninu til ræktunar.
Fornleifafræðingurinn Anthony Bonanno telur að förin tengist musterinu án efa. Hann vísar til hjólfaranna á Buskett-svæðinu, sem liggja við hlið stærstu og mikilvægustu grjótnámu Möltu.
Bonanno telur að þau hafi verið ætluð til að flytja risastóra byggingarsteina úr námunni að vegi í fornöld.
Líkt og við byggingu Stonehenge, þar sem sumir af þungu steinunum voru fluttir allt að 225 kílómetra (140 mílur), gæti verið að musterisbyggjendur Möltu hafi kosið ákveðnar tegundir steina og því notað allar nauðsynlegar leiðir til að koma þeim á byggingarstað?
Ekki virðist vera augljóst hvar hjólförin byrja eða enda við steinaldamusterin á Möltu og því er þetta aðeins kenning enn sem komið er.
Týnd í tíma: Ráðgátan um vagnahjólförin og svörin sem fást ekki
Það hefur ekki verið sannað að öll förin hafi jafnvel orsakast af þungum hleðslum.
Fjöldi spora virðist vera svo fullkominn að þau gætu hafa verið höggvin með höndunum.
Höfundurinn og blaðamaðurinn Graham Hancock skrifar í bók sinni „Underworld: The Mysterious Origins of Civilization“
„Það er líka víst að þau slitnuðu ekki einfaldlega í harðan kalksteininn við umferð vagnhjóla í margar aldir, eins og margir hafa ranglega haldið fram; þvert á móti eru engar sannanir fyrir því að vagnhjól hafi nokkurn tíma farið í þessum sporum – sem voru upphaflega höggvin út úr klöppinni með verkfærum.“
Rannsóknir halda áfram að varpa ljósi á aldur, myndun og mögulega notkun vagnafaranna.
Í rannsókn frá 2022 um formfræðilegan breytileika maltneskra „vagnafara“ og afleiðingar hans var form vagnafaranna metið til að hjálpa okkur að skilja þau betur.
Ef þau eru frá mismunandi tímum eða hafa mismunandi notkun gæti það komið fram í lögun þeirra.
Rannsóknin leiddi í ljós að vagnaförin eru nokkuð svipuð að breidd og dýpt, sem bendir til þess að þau séu á sama aldri og hafi verið notuð á sama hátt.
En þar kom fram að við þurfum skýrari skilgreiningar, sérstaklega fyrir mælingar, þar sem þær eru ekki teknar á sama hátt og með járnbrautum.
Breytingar á lögun faranna benda til mikillar notkunar eða ferla eins og upplausnar kalksteins, sem gefur okkur vísbendingar um hvernig þau mynduðust.
Frekari dæmi um vagnför sem sýna fleiri þætti í formgerð og landslagssamhengi.
A: För í tiltölulega brattri brekku við San Pawl tat-Tarġa, Naxxar.
Takið eftir að hægra farið fer ítrekað ofan í upplausnarholur.
B: gatnamót tveggja djúpra fara með flötum botni við Misraħ Għar il-Kbir (mynd 1 A er tekin úr gagnstæðri átt nokkrum metrum meðfram hægri förunum).
C: Grunn samhliða för á flatlendi við Misraħ Għar il-Kbir. (Litmynd). (Huw S. Groucut/Sciencedirect)
Enn er mörgum spurningum ósvarað varðandi hina dularfullu vagnaförin á Möltu.
Ljóst er að rásirnar gegndu mikilvægu hlutverki í lífi fólksins sem þar bjó til forna, en merking þeirra og hlutverk mun ef til vill aldrei verða að fullu vitað – svörin eru orðin að leyndarmáli sem glatast hefur í tímans rás.
Hestvagn í Fíladelfíu, PA (um það bil seint á 19. öld til snemma á 20. öld): Innsýn í fortíðina
Seint á 19. öld og snemma á 20. öld iðuðu götur Fíladelfíu í Pennsylvaníu af lífi. Innan um hófaskelli og iðandi mannfjölda stóð einn samgöngumáti upp úr – „hestvagninn“.
Áður en bílar og rafknúnir sporvagnar gjörbyltu samgöngum í borgum gegndu þessir hestvagnar mikilvægu hlutverki við að tengja saman fólk og staði í vaxandi borg.
Ominibus. Mynd fengin að láni frá Wikipedia.
Hestvagninn: Undur síns tíma
Hestvagnar voru merkilegt dæmi um hugvit 19. aldar.
Vagnarnir voru hannaðir til að flytja marga farþega og voru með löngum, lokuðum klefa með tveimur röðum af trébekkjum meðfram hliðunum.
Farþegar sátu andspænis hver öðrum á meðan vagninn skrölti eftir steinlögðum götum, dreginn af einum eða tveimur sterkbyggðum hestum.
Hnykkir á ferðinni voru örlítið mildari vegna gorma sem voru festir undir vagninn.
Að framan var upphækkað sæti fyrir vagnstjórann sem gerði honum kleift að stjórna hestunum á meðan farþegar nutu ferðarinnar í tiltölulegum þægindum.
Þrátt fyrir einfalda hönnun var hestvagninn mikil framför í almenningssamgöngum og gerði íbúum og gestum kleift að kanna borgina með auðveldum hætti.
Ominibus tveggja hæða í London. Mynd fengin að láni af Wikipedia.
Tveggja hæða hestvagnar: Næsta skref
Eftir því sem íbúum Fíladelfíu fjölgaði jókst þörfin fyrir stærri farartæki.
Þá komu tveggja hæða hestvagnarnir til sögunnar – nýjung sem bauð upp á sæti fyrir enn fleiri farþega.
Þessir tveggja hæða vagnar voru með opna efri hæð með bekkjaröðum sem buðu farþegum upp á víðáttumikið útsýni yfir borgina.
Til að komast upp á efri hæðina þurfti oft að ganga upp þröngan hringstiga aftan á vagninum.
Þótt sæti á efri hæðinni væru ódýrari þurftu farþegar að þola veður og vind – hvort sem var sólskin, rigning eða snjór.
Þrátt fyrir þessar áskoranir gerði nýjabrumið og hagkvæmnin tveggja hæða hestvagna að algengri sjón á fjölförnum götum Fíladelfíu.
Minni útgáfur: Einkavagnar og stöðvarvagnar
Þótt stóru borgarvagnarnir væru ráðandi í borgarsamgöngum voru minni útgáfur af þessum farartækjum – oft kallaðar „einkavagnar“ eða „stöðvarvagnar“ – notaðar í dreifbýli og á fínni hótelum.
Þessi litlu farartæki fluttu yfirleitt fjóra til sex farþega og voru hönnuð til að flytja gesti milli lestarstöðva, setra og hótela.
Þau voru búin geymsluplássi fyrir farangur og þjónuðu sem tenging milli járnbrauta og áfangastaða, sem gerði ferðalög þægilegri.
Wagonett í Argentínu í eigu sama eigand alla ævi hans.
Wagonette: Sveigjanlegur og hagkvæmur
Önnur útgáfa af hestvagninum var „wagonette“.
Hann var minni og fjölhæfari en borgarútgáfan, bauð upp á sveigjanlegt sætafyrirkomulag og hentaði vel fyrir stuttar ferðir eða einkaferðir.
Wagonette-vagnar voru fáanlegir bæði opnir og yfirbyggðir og voru vinsælir meðal fjölskyldna og stofnana vegna hagkvæmni og þæginda.
Hvort sem þeir voru notaðir til að sinna erindum, í skoðunarferðir eða til að flytja hópa á viðburði, buðu wagonette-vagnar upp á persónulega samgönguupplifun.
Hnignun hestvagna
Snemma á 20. öld leiddu tækniframfarir til tilkomu rafknúinna sporvagna og bensínknúinna farartækja, sem smám saman leystu hestvagna af hólmi.
Þægindi og hraði vélknúinna farartækja gerðu hestvagna fljótt úrelta.
Um miðja 20. öld heyrði hestvagninn sögunni til – lifði aðeins áfram á ljósmyndum, safnsýningum og í sögulegum heimildum.
Samt sem áður lifir arfleifð þeirra áfram sem tákn um tíma þegar samgöngur voru hægari, hljóðlátari og nátengdar takti borgarlífsins.
Varanleg arfleifð
Hestvagnar Fíladelfíu voru meira en bara leið til að komast frá A til B – þeir táknuðu nýsköpun og aðlögun á tímum hraðrar borgarþróunar.
Þeir lögðu grunninn að nútíma almenningssamgöngum og ruddu brautina fyrir strætisvagna, sporvagna og neðanjarðarlestir sem fylgdu í kjölfarið.
Í dag vekur myndin af hestvögnum upp fortíðarþrá eftir einfaldari tíma, þegar götur borgarinnar ómuðu af hófaskellum og vagnhjólum.
Þessi merkilegu farartæki minna okkur á hversu langt við höfum komist – og hvernig samgöngur hafa alltaf gegnt hlutverki í að móta borgirnar sem við köllum heimili okkar.
Með síðustu tveggja hæða Ominibus vögnunum í London.
Hestvagn, London, 1914
Áður en vélarhljóð og bensínlykt tóku yfir endurómuðu borgargötur af hófataki.
Hestvagninn var lausn 19. aldarinnar á almenningssamgöngum, stór, yfirbyggður vagn sem var hannaður til að flytja farþega á þægilegan hátt um iðandi bæi og borgir.
Þessi glæsilegu farartæki voru vinsæl víðs vegar um Evrópu, Bandaríkin og víðar og voru burðarásinn í borgarsamgöngum löngu áður en vélknúnir strætisvagnar tóku við.
1860 átti London General Omnibus Company (LGOC) 75% af strætisvögnum Lundúna og 1860 fluttu þeir 40 milljónir manna árlega.
Síðasti skrásetti hestvagninn í Lundúnum var Tilling-vagn sem ók síðast á milli Peckham og Honor Oak Tavern þann 4. ágúst 1914.
Sönn áminning um þann tíma þegar ferðast var á brokkhraða!
Heimild: Great British Tea Party Facebook
Ljósmyndari: Unbekannt
Heimild: Historical Memories Facebook (fyrir ofan London 1914)
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Stríðsvagninn er oft tengdur við hina fornu egypsku siðmenningu.
Hann varð áberandi vopn í stríði á tímum Nýja konungsríkisins.
Í raun er hann oft talinn ofurvopn hins forna heims.
E Lawrenceásamt Leonard Woolley, fornleifafræðingnum sem stýrði uppgreftrinum, með hittíska steinplötu á uppgraftarsvæðinu í Carchemish nálægt Aleppo fyrir fyrri heimsstyrjöld. Á plötunni má sjá bogmann á stríðsvagni.
Sumir hafa velt því fyrir sér hvort stríðsvagninn hafi verið kynntur til sögunnar af innrásarliði Hyksos (þó að engar staðreyndir styðji þá fullyrðingu).
Saga stríðsvagnsins nær þó meira en þúsund árum aftur í tímann áður en hann var kynntur til sögunnar í Forn-Egyptalandi.
Að auki þarf að ferðast vestur fyrir landamæri Egyptalands til að uppgötva fornar rætur hans.
1927/8 var breski fornleifafræðingurinn Sir Leonard Woolley að grafa upp konunglega grafreitinn í Úr í nútíma Írak þegar hann uppgötvaði grip sem í dag er þekktur sem Konunglegi staðallinn frá Úr (frá þriðja árþúsundi f.Kr.).
Á annarri hlið þessa grips er sýnd stríðsvél Mesópótamíu, sem samanstóð af fjórhjóla, vagnlíkum farartækjum sem voru dregin af fjórum ösnum.
Listamaðurinn sýnir jafnvel notkun þessa vopns með því að sýna það í mismunandi stellingum/hreyfingum.
Staðall frá Úr, 26. öld f.Kr. Neðsta myndaröðin sýnir stríðsvagna í notkun.
Þannig eru asnar fyrst sýndir gangandi, fara svo í brokk og loks á stökk.
Til að undirstrika að þetta var stríðsvopn bætir listamaðurinn við einum eða tveimur troðnum óvinum undir því til öryggis.
Þetta er ein elsta þekkta myndin af stríðsvagni, þó hann sé mjög ólíkur þeim sem Egyptar notuðu.
Fyrir utan þá staðreynd að það voru fjögur hjól í stað tveggja var önnur stór munur sá að hjól þessara mesópótamísku stríðsvagna voru gegnheil frekar en með teinum.
Að vissu leyti má líta á þessa sem „frumstríðsvagna“.
Almennt hefur verið gert ráð fyrir að hjólið hafi verið þróað frekar í Mið-Austurlöndum og stuðlað að þróun stríðsvagnsins í þá gerð sem við þekkjum betur í dag.
Til dæmis má finna myndir af stríðsvögnum á anatólskum innsiglisþrykki frá öðru árþúsundi fyrir Krist.
Ólíkt mesópótamískum forverum sínum hafa þessir stríðsvagnar hjól með fjórum pílárum.
Fornleifarannsóknir hafa hins vegar bent til þess að þetta stig í þróun stríðsvagna hafi átt sér stað fyrr á Evrasíusteppunni.
Uppgröftur á kurgönum (fornum gröfum yfirstéttarfólks sem þaktar eru jarðhaugum) frá Sintasha-Petrovka-menningunni hefur leitt í ljós hluti sem taldir eru vera stríðsvagnar.
Þótt stríðsvagnarnir sjálfir hafi molnað í dufti, skildu neðri hlutar hjólanna eftir sig för af lögun sinni og hönnun í raufar sem skornar voru fyrir þau í moldargólf grafhýsisins.
Sumir hlutar stríðsvagnabyggingarinnar varðveittust einnig á þennan hátt.
Einnig hefur verið bent á að þeir hafi ef til vill ekki verið notaðir í hernaðarlegum tilgangi, heldur í helgiathöfnum kappaksturs til að leysa deilur eða vinna verðlaun, sem var siður Arýa.
Kýbeledregin í vagni sínum af ljónum í átt að fórnarathöfn (hægra megin). Fyrir ofan eru sólguðinn og himinhnettir. Plata frá Ai Khanoum, Baktríu (Afganistan), 2. öld f.Kr.
Vissulega var stríðsvagninn meira en bara áhrifarík drápsvél.
Á níundu öld fyrir Krist notuðu Assýríumenn til dæmis stríðsvagna sem skyndiáhlaupsvél.
Á öldunum sem fylgdu var hlutverk stríðsvagnsins á vígvellinum þó leyst af hólmi af skilvirkari riddaraliðum.
Engu að síður héldu Assýríumenn áfram að nota stríðsvagna.
Í stað þess að nota þá í herferðum voru stríðsvagnar notaðir sem virðingar- eða athafnafarartæki.
Atriði úr herferð Ashurbanipals (668-627 f.Kr.) gegn elamísku borginni Hamaru, sýnir assýrískan stríðsvagn með vagnstjóra og bogamanni sem eru verndaðir gegn árás óvina af skjaldbera. Assýrískt upphleypt verk frá Níníve. Alabastur upphleypt verk, gert um 650 f.Kr.
Til dæmis sýnir skrautmynd sem prýðir herbergi í höll Ashurbanipals í Níníve konung í skrautlegum stríðsvagni sínum (með sólhlíf að ofan) sem stýrir brottflutningi hinna sigruðu Elamíta.
Önnur skrautmynd úr höllinni sýnir að Assýríumenn notuðu einnig stríðsvagna við ljónaveiðar sínar.
Það voru ekki einungis Assýríumenn sem litu á stríðsvagna sem munaðarvöru.
Um hálfri öld fyrir valdatíð Ashurbanipals innihalda egypsk grafhýsi í Amarna skrautmyndir sem sýna faraóinn Akhenaten (sem var ekki þekktur sem stríðskonungur) og eiginkonu hans, Nefertiti, aka á stríðsvögnum.
Ramses II í orrustunni við Kades ekur vagni (myndríst í Abu Simbel).
Aðrir faraóar notuðu hins vegar stríðsvagna í hernaði og sá frægasti var líklega Ramses II í orrustunni við Kades, þar sem bæði Egyptar og óvinir þeirra, Hettítar, höfðu stríðsvagna í herum sínum.
Stríðsvagnar Egypta voru þó mjög ólíkir þeim sem Hettítar notuðu.
Ólíkt vögnum Hettíta voru egypsku vagnarnir léttari og hraðskreiðari.
Orthostatískt upphleypt verk í basalti; stríðsvagn, Karchemish, 9. öld f.Kr.; síðhettískt listform með assýrískum áhrifum.
Meðal ástæðna fyrir þessum breytingum er að egypsku stríðsvagnarnir voru aðallega notaðir til að vernda fótgönguliðið og að landslag Egyptalands og Kanaans hentaði ekki fyrir notkun þungra stríðsvagna.
Í stað þess að nota þá til að steypa sér á óvinina voru egypsku stríðsvagnarnir notaðir sem færanlegir skotpallar.
Stríðsmaðurinn í vagninum var vopnaður boga og örvum ásamt nokkrum stuttum spjótum.
Auk þess að geta skilvirkt látið örvaregnið dynja á óvininum áður en þeir flytja sig hratt í burtu hentaði egypski stríðsvagninn einnig fullkomlega til að elta uppi flýjandi óvini.
Þó að flestir viti af notkun stríðsvagna í Forn-Austurlöndum nær er kannski tiltölulega minna þekkt að stríðsvagnar voru einnig notaðir í öðrum fornum samfélögum.
Í næsta hluta munum við skoða notkun stríðsvagna lengra austur í Asíu.
Aðalmynd: Smáatriði, Faraóinn Tutankhamun að aka stríðsvagni og tortíma óvinum sínum. Málverk á við, Egyptalandssafnið í Kaíró.
Uppfært af Wu Mingren (‘Dhwty’)
Heimild: Superweapon of the Ancient World: A History of Chariots – Part I | Ancient Origins
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Þykkt og bragðmikla sírópið var búið til af John Stith Pemberton í Atlanta, upphaflega ætlað sem lækningatónik sem létti ekki aðeins sársauka veitti aukandi orku og bætti skap.
Upprunalega formúlan innihélt tvö lykilinnihaldsefni: kókalauf, sem notuð voru til að framleiða kókaín, og koffín tekið úr hitabeltiskolahnetunni.
Heimild: World Ancient History and Mystery á Facebook
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og Þýðing á Facebook
Eina eintak sinnar tegundar frá víkingatímabilinu!
Skrifað af Nina Kristiansen fréttamanni. Útg. 18. mars 2004. – 04:30
Vagninn fannst í víkingagröf eftir 1.000 ár í leir og mold. (Mynd: Kirsten Jensen Helgeland / Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)
Síðan 1904 hefur allt verið skráð með bestu fáanlegu tækni!
Sænski fornleifafræðingurinn Gabriel Gustafson leiddi uppgröftinn á Oseberg-skipinu.
Hann hélt dagbók um skipið og hlutina.
Þar hefur hann áhyggjur af þeirri ábyrgð sem hann hefur tekið á sig og af því að rífast við landeigandann.
Gústafson og aðstoðarmaður hans skráðu og teiknuðu það sem þeir fundu: tréstykki, prik, bein, reipi og málm.
Allt var hulið drullu. Mest af því var í þúsund stykkjum. Viðurinn var mjúkur og brothættur.
Mikilvægt var að skrá hlutina nákvæmlega hvar þeir fundust.
Fornleifafræðingarnir voru ekki vissir um að allt myndi lifa af ferðina til höfuðborgar Noregs, Ósló.
Þeir skráðu hvaða hlutar þeir töldu tilheyra hvaða hlutum, stærðir, skreytingar og viðartegund. Þeir gerðu líka skissur.
4. september 1904 fundu þeir hjól, stokka og hluta sem þeir gerðu sér ljóst að tilheyrðu vagni.
Einhver teiknaði með hraða skissu af undirvagninum. Þetta gæti verið fyrsta skjalið um Oseberg-vagninn.
Frá 2. september 1904 uppgröftur. Gustafson teiknaði einnig mun nákvæmari skissur af vagninum. (Mynd: Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)
Hvað er Osberg-fundurinn?
Oseberg-fundurinn er ef til vill stórkostlegasta víkingaskipsuppgötvunin sem nokkurn tíma verður grafin upp, sagði Hanne Lovise Aannestad fornleifafræðingur í þessari grein.
Það var grafið upp árið 1904 fyrir utan Tønsberg
fundurinn voru flutt til höfuðborgar Noregs, Osló.
Í víkingagröfinni voru beinagrindur af tveimur konum, rúm, verðmæti og vefnaðarvara. ÞessiBúddafata fannst í frábæru ástandi.
Upplýsingar um grunnmynd fyrir stefni Osebergskipsins, þar sem vagninn fannst. (Myndskreyting úr Oseberg-fundnum, bindi 1 / Menningarsögusafnið / Háskólinn í Ósló)
Sá eini sinnar tegundar
Oseberg-vagninn er eini vagninn frá víkingaöld sem fundist hefur í Noregi.
Hann var ekki nýr þegar hann var settur í gröfina árið 834 en var gerður fyrir árið 800.
Vagninn er úr beyk og eik og er um tveir metrar á lengd og einn metri á breidd.
Vagninn, sem situr lauslega á undirvagninum, er skreyttur með hausum manna og fólki sem berst við snáka og furðudýr.
Teikningar úr uppgreftrinum voru endurunnar og birtar í tveimur stórum bindum um Oseberg-fundinn.
Tveir listamenn voru einnig fengnir til uppgraftarins þar sem enn voru leifar af málningu á sumum hlutunum.
Þeir bjuggu til teikningar og vatnslitamyndir af skreyttum rúmstokkum, kerum og fígúrum.
Þetta reyndist skynsamleg ákvörðun. Reynt var að bjarga gömlu málningunni en hún lifði ekki við að varðveita viðinn.
En það var dýrt að ráða listamenn,
segir Bjarte Aarseth, yfirverkfræðingur við Menningarsögusafnið við háskólann í Ósló.
Það var jafn dýrt að taka myndir árið 1904.
Allur Oseberg-vagninn hefur nú verið skannaður en skránum hefur verið lýst og afritað á margan annan hátt frá 1904 til dagsins í dag. Hér eru nokkrar þeirra:
Yfirbygging vagnsins hvílir á bekkur sem enda í höfði karlmanna. Fornleifafræðingarnir telja að þeir séu skrautlegir, eða kunni að hafa varið gegn illum öflum. (Mynd: Kirsten Jensen Helgeland / Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)
Á rúmstaurunum voru málaðar skreytingar þegar þær fundust, hér eftirmyndaðar af listamanninum á staðnum. (Vatnslitamynd eftir Ola Geelmuyden / Menningarsögusafnið / Háskólinn í Ósló)
Gerði það beinna og flottara
Þegar búið var að grafa upp öll stykki skipsins, vagna, sleða, ker, rúm, fötur og allt annað, enduðu þeir að lokum í söfnun norskra forngripa í Ósló.
Þá var hafist handa við að leysa þá stóru þraut að koma réttum hlutum á réttan stað.
Og gamli viðurinn var endurnýjaður.
Það tók nokkur ár en á endanum var vagninum púslað saman aftur.
Teiknari á safninu bjó til teikningu sem sýnir hlutana bæði í sitthvoru lagi og þegar þeir eru settir saman.
Þessi teikning táknar hugsjónamynd. Búið er að leiðrétta villur og galla á vagninum,
segir Aarseth.
Sem dæmi má nefna að hluti af grindinni er eldri en restin af vagninum.
Það passaði ekki alveg inn á meðan hitt passaði fullkomlega.
Á teikningunni eru bolirnir nákvæmlega eins.
„Kvarðinn sem notaður er er líka mjög grófur,“ segir hann.
Þetta hefur verið vandamál fyrir fólk sem hefur reynt að endurskapa vagninn.
„Margir hafa búið til afrit af vagninum, þar á
meðal fólk í Wisconsin, Minnesota og Washington.
Þeir hafa notað vagninn í skrúðgöngur en líta oft undarlega út,
segir Aarseth.
Margir hafa búið til afrit af vagninum, þar á meðal fólk í Wisconsin, Minnesota og Washington. Þeir hafa notað vagninn í skrúðgöngur en líta oft undarlega út,
segir Aarseth.
Að lokum var vagninn skjalfestur í gegnum svart-hvítar ljósmyndir.
Myndirnar sýna smáatriði og hvernig vagninn er settur saman.
Hins vegar kemur ríkur ljómi viðarins ekki í gegn, né öll smáatriðin.
Maðurinn í miðjunni er tilbúinn að slá manninn á hestbak en er stöðvaður af konunni til vinstri. Brjóstið á manninum er með skrauti sem ekki hefur fundist áður. (Mynd: Kirsten Jensen Helgeland / Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)
Búið til afrit
Til að draga fram tákn, mynstur og fígúrur notaði safnið einnig aðra aðferð:
Þeir tóku litla pappírsbúta, eins og gamaldags kalkpappír, sem þeir vættu og settu yfir ýmsa hluti. Þeir fjarlægðu þá pappírinn og teiknuðu mynstrið sem var eftir.
Vandamálið var að pappírinn festist við viðinn,
segir Aarseth.
Strax árið 1906 voru tréskurðarmenn fengnir til að gera afrit af hlutunum í gröfinni.
Þær voru eins konar öryggisráðstöfun ef ske kynni að frumritunum yrðu eytt.
Bjarte Aarseth var ráðinn lærlingur á tréskurðarverkstæðið árið 1983.
Hann var meðal annars í þrjú ár við útskera eintak af Oseberg-vagninum.
Þeir eru afrit
,segir hann. Og nú hafa ljósmyndir sífellt betri upplausn. Fyrir neðan er hornið á vagninum.
Þetta er hluti af mynd í hárri upplausn. Hægt er að sjá og stækka myndina sjálfa hér.
Eins brothætt og hrökkbrauð
Að lokum kom í ljós að aðferðirnar sem notaðar voru til að varðveita viðinn 80 árum áður höfðu alvarlegar aukaverkanir.
Skipið og hlutirnir höfðu legið í blautum bláleir í 1.000 ár.
Þegar blautur viðurinn leit dagsins ljós árið 1904 varð Gabriel Gustafson að koma í veg fyrir að hann þornaði.
Hann geymdi hlutina í vatni á meðan hann ráðfærði sig við önnur söfn og gerði tilraunir sjálfur.
Gústafsson kaus að baða viðinn í efnasambandi sem kallast alum.
Það var kannski besti kosturinn árið 1904, en það varð til þess að gömlu hlutirnir voru látnir draga í sig fituniðurbrjótandi sýru1. Innan fárra áratuga varð viðurinn stökkur eins og hrökkbrauð.
2013 byrjaði Bjarne Aarseth að mæla hlutina með þrívíddarskanna, sértækri myndavél og tölvu.
Á þeim tíma varð enn mikilvægara að skrásetja hvern einasta sentímetra af greftrunarfundinum mikla, ef til þess kæmi að þeir myndu molna í burtu og glatast að eilífu.
Þessi tegund af skönnun gengur ekki hratt. Litlir límmiðar, stikur og krossar eru settir utan um eða á hlutinn til að gefa nákvæmar mælingar. Myndavélin tekur myndir með upplausn niður í hundraðasta úr millimetra.
Ef þú ýmyndar þér fermetra af millimetrum, þá mun það fá 1.900 punkta. Oft jafnvel meira,
segir hann.
Nákvæmar mælingar
Vísindamenn hafa nú fengið nákvæmar mælingar sem gera þeim kleift að fylgjast með breytingum á viðnum.
Myndavélin og skanninn skemma ekki viðkvæma hluti.
Nákvæmar mælingar eru líka mjög mikilvægar fyrir þá sem búa til nýju sýningarnar,
segir Aarseth.
Hann hefur lokið við að skanna Oseberg-vagninn. Hægt er að stækka allar upplýsingar svo áhorfendur geti skoðað minnstu smáatriði.
Myndbandið hér að neðan sýnir undirvagn vagnsins sem er settur saman stykki fyrir stykki – alveg eins og upprunalega.
Kveikt og slökkt er á litunum til að sýna ferlið.
Myndband eftir Bjarte Aarseth, Menningarsögusafnið, Oslóarháskóla
Aarseth er mjög hrifinn af tækni Víkinga.
Hver hluti hjólsins er gerður úr hentugustu viðartegundinni.
Beykið í félögunum2 var bleytt í vatni áður en eikarpílárum, sem voru þurrir, var bætt við. Þetta minnkar brúnina í kringum píláranna.
Félagarnir, pílárarnir og nafið eru læst saman sem
Eitt stykki, sem er ótrúlega sterkt,
segir Aarseth.
Þeir völdu besta viðinn og meðhöndluðu hann þannig að hlutarnir passuðu óaðfinnanlega saman án þess að þurfa hnoð eða nagla.
Þetta er hátækni. Það er greinilegt að þeir kunnu þetta handverk,
segirAarseth.
Skraut eða til nota?
Fornleifafræðingar komust fljótt að því að vagninn var eingöngu til skrauts.
Í þriggja binda bókinni um Oseberg-fundinn segir að vagninn henti ekki til að ferðast langar leiðir.
Enn fremur voru engir vegir á þeim tíma.
Það var annaðhvort helgivagn til að bera guðamyndir eða vagn sem drottningin notaði til að sýna sig fyrir fólki á trúarhátíðum, samkvæmt bókinni.
Ein af þeim rökum sem notuð eru til að styðja þá hugmynd að vagninn hafi ekki verið til daglegra nota er að hann geti ekki beygt.
En Aarseth er ekki sammála.
Hann hefur sett hlutina saman stafrænt og telur að hann hafi örugglega verið bæði ökufær og gæti beygt.
Hann er ekki sá eini. Svipaður vagn fannst í sænskri gröf og telja fornleifafræðingar að hann hafi verið í notkun þar.
Auðvelt var að færa vagninn um borð í bát.
Í bókinni På hjul i Norge (Á hjólum í Noregi) frá 1971 er Oseberg-vagninn talinn elsti farartæki Noregs. Höfundarnir, einn þeirra er byggingarverkfræðingur og forstöðumaður Vísinda- og tæknisafns Noregs, töldu að vagninn gæti farið margar leiðir í Noregi.
Bjarte Aarseth var snemma að tileinka sér aðferð þrívíddarskönnunar með skipulögðu ljósi og er nú leitað til hennar þegar aðrir í menningarsögugeiranum eru að fara að vinna með brothætta hluti og erfiða fleti. (Mynd: Nina Kristiansen)
Óþekkt tákn
Skannaði Oseberg-vagninn gerir okkur kleift að ákvarða hver hefur rétt fyrir sér.
Við getum endurbyggt með því að nota nákvæmar mælingar eða einfaldlega þrívíddarprentað litla eftirmynd.
Fólk getur prentað út hlutana og sett þá saman í heilan vagn,
segir Aarseth.
Skannanir í mjög mikilli upplausn sýna einnig ný smáatriði í skreytingunum.
Nýlega fann Aarseth skraut á bringu útskorins manns á vagnyfirbyggingunni.
Ég hringdi í húsvörð og spurði hvort hann hefði séð að maðurinn væri með tákn á brjósti sér.
En hann hafði aldrei tekið eftir því áður
,segir hann.
Þrívíddarskönnun býður upp á ný tækifæri fyrir vísindamenn og almenning.
Nýja víkingaaldarsafnið verður opnað eftir tvö ár; það er nú lokað vegna endurbóta.
Fyrir þá sem búa of langt í burtu eða vilja kafa ofan í öll smáatriði hefur skönnun gert skipið og hlutina aðgengilegri.
Aarseth sjálfur hefur búið til andlitsgrímu.
Hann þrívíddarprentaði eitt af mörgum andlitum úr Oseberg-fundnum og skar út stóra útgáfu úr tré.
Bjarne Aarseth notaði neðsta andlitið á viðarbútnum til vinstri til að skera út andlitsstærð grímu. (Mynd: Nina Kristiansen)
Heimildir: Was the Oseberg Viking wagon drivable? New methods are constantly uncovering new details about Norway’s oldest vehicle
Skráði: Friðrik Kjartansson
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Miðeind)
Yfirlestur: malfridur.is (Miðeind)
litlaust beiskt efnasamband sem er vökvað tvöfalt súlfat úr áli og kalíum, notað í lausn til lækninga og í litun og sútun. Niðurbrot fitusýra er ferlið þar sem fitusýrur eru brotnar niður í umbrotsefni þeirra og mynda á endanum asetýl-CoA, inngangssameindina fyrir sítrónusýruhringinn, aðalorkugjafa lifandi lífvera, þar á meðal baktería og dýra. Þegar það er notað sem bræðsluefni (bindiefni) í litun, festir það litarefni við bómull og önnur efni, sem gerir litarefnið óleysanlegt. Alum er einnig notað í súrsun, í lyftiduft, í slökkvitæki og sem astringent efni í læknisfræði ↩︎
Ysta hring hjólsins (hjólbarðanum) er skipt niður í nokkra hluta sem heita hver fyrir sig: „Félagi.“. ↩︎
Með því að kynna þessa hönnun á Rockaway gef ég mér ekki þann hégóma að uppfylla væntingar allra, en ég segi mér trúi því sjálfur að hver og einn muni taka eftir einhverjum nýjum eiginleikum sem hann tileinkar sér að verðleikum.
Fremri hluti yfirbyggingarinnar, með kúsksæti, er í nútímalegum stíl kranahálsframhuta; hálsinn er leiddur yfir á toppinn og sætið er gert aðskilið frá yfirbyggingunni,
í stíl langferðavagns að venju, nema með járntein á enda sætisins, sem er skrúfaður við framstólpann og hægt er að taka af hvenær sem er.
Neðri afturfjórðungurinn nær upp undir efsta fjórðunginn og yfir það kemur opnun á toppnum.
Hönnun yfirbyggingarinnar verður að fullu skilin með því að skoða teikninguna.
Mótun þessa verks er endurgerð á gamla stílnum, með endurbótum eins og sést á plötunni1
Plata = Í USA er alltaf talað um ,,plötu” í stað teikningar! ↩︎
Heimild: The Coach Makers Magazine á Internet Archive 1857.
Vagn Þýska bakarísins í Ballarat, Virginíu sirka 1895. Maður í bakaravagni sem tilheyrir búð Robert N. Nicholls & Company sem líklega er regnhlífarfyrirtæki fyrir nokkur fyrirtæki og eitt bakarí.
Nicholls and Co Seedsmen, sem átti áhugaverða ævi.
Robert Uriah Nicholls fæddist í Devonshire á Englandi, kom til Victoria árið 1853 og til Ballarat árið 1854.
Hann var meðlimur í Garðyrkjufélagi Ballarat í 51 ár og var forseti Félags gömlu landnemanna árið 1907.
Robert Nicholls lést árið 1910 og er grafinn í Nýja kirkjugarðinum í Ballaarat.
Arfleifð
R.U. Nicholls hannaði garðinn í kringum Dómkirkju heilags Patreks í Ballarat.
Frumkvöðull í Ballarat er látinn.
MINNST EUREKA-VIRKISINS.
(Símskeyti frá fréttaritara okkar.)
MELBOURNE, mánudagur.
Hr. R.U. Nicholls er látinn í Ballarat.
Hann settist þar að árið 1854.
Hann var hvattur til að berjast í Eureka-virkinu en neitaði og gróf byssur sínar og skotfæri.
Hann var þó viðstaddur bardagann.
Í dag verða jarðneskar leifar herra Roberts U. Nicholls lagðar til hinstu hvílu í Nýja kirkjugarðinum.
Hinn látni, sem fæddist í Slapton, Devonshire (Englandi), árið 1834 og fór frá Liverpool með skipinu Banker’s Daughter, var landnemi í 57 ár en hann kom til Geelong í september 1853.
Hann heimsótti Tasmaníu og settist að lokum að í Ballarat í febrúar 1854, þar sem hann stundaði gullgröft í tvö ár.
Á þeim dögum var flutningsgjald frá Geelong fyrir venjulegar vörur 80 pund á tonnið og 5 skildingar voru greiddir fyrir 4 punda brauðhleif.
Hinn látni gekk í hóp á Eureka, fann gull, kláraði námuna og skipti gullinu með eldspýtustokki úr þvottaskál sem hinn látni herra Thos.
Bath lánaði á Bath’s (nú Craig’s Royal Hotel).
Þann 1. desember 1854 komu tveir menn í tjaldið hans og báðu um byssur og skotfæri og báðu hann einnig að ganga til liðs við hópinn í virkinu.
Herra Nicholls og félagar hans höfðu heyrt af fyrirhugaðri heimsókn og grófu byssur sínar og skotfæri.
Þeir neituðu að ganga til liðs við hópinn sem fór eftir að hafa hótað ýmsu.
Herra Nicholls hafði á tilfinningunni að hópurinn í virkinu hefði slæman málstað og klukkan 4 að morgni 3. desember 1854 var hann vakinn við skothvelli og síðan kúlur sem fóru í gegnum þak tjaldsins.
Eftir bardagann fóru þeir inn í virkið án mótmæla og á eftir þeim fylgdu nokkrir læknar, þar á meðal Dr. King.
Herra Nicholls hélt áfram gullgreftri með misjöfnum árangri á Eureka, Red Hill, Little Bendigo og Gum-Tree Flat til ágúst 1856, þegar hann hóf rekstur í Bridge Street í samstarfi við William Rossiter sem fræsalar og gróðrarstöðvareigendur.
Hann tók land í eigu krúnunnar í Peel Street North, gegnt núverandi Eastern Oval, og stofnaði gróðrarstöð.
Eitt af fyrstu verkefnum hans var að skipuleggja og gróðursetja lóð Ballarat-spítalans.
1858 var samstarfinu slitið og herra Nicholls rak fyrirtækið sjálfur undir núverandi nafni R. U. Nicholls and Co.
1859 sótti hann stofnfund Garðyrkjufélags Ballarat og var einn af fyrstu nefndarmönnum og var síðar kosinn gjaldkeri.
1862 var hann kosinn ritari Dúfnaskotfélags Ballarat og var skipaður forseti félagsins árið 1880.
Hann var farsæll skytta og vann fjölmarga bikara og var einnig ákafur veiðimaður.
1885 lenti hann í skotveiðislysi og missti sjón á öðru auga, sem átti þátt í að brjóta niður stórbrotna líkamsbyggingu hans.
Í samvinnu við herra G. Clegg, arkitekt, vann herra Nicholls fyrstu verðlaun fyrir bestu hönnun að skipulagi Victoria Park í Ballarat.
Hinn látni var einnig meðlimur í Landbúnaðar- og búfjárræktarfélagi Ballarat og 1898 gegndi hann embætti gjaldkera en sagði af sér vegna heilsubrests.
Hann gegndi einnig forsetaembætti Félags gömlu landnemanna.
Hinn látni herra Robert U. Nicholls frá Clarendon Street, Ballarat, fræsali og gróðrarstöðvareigandi, lét eftir sig 6.970 pund til ekkju sinnar og barna.
Heimild: Fed Uni.
Heimild: Ormond Butler á Facebook og Scott Gallop, hópur á Facebook Loving Ballarat & Districts
Járnbrautir voru opnar fyrir glæpagengjum í Oklahoma og víðar!
Síðasti sagnfræðingur landamærasögu Oklahoma, lögreglumenn og útlaga, Glenn Shirley.
Hann sagði að það væru fleiri rán á póstvögnum og lestum á tvíburasvæðunum1 en nokkurs staðar á vesturlandamærunum.
Fyrsta járnbrautin sem fór inn í Oklahoma fylki árið 1871, var Missouri, Kansas og Texas járnbrautin, þekkt af frumkvöðlum og heimamönnum sem „The Katy“.
Fyrsta Katy-lestarránið á skrá var framið af sveit innfæddra Cherokee.
Það átti sér stað um 10 mílur norður af nýju Red River-borginni Denison, Texas, í Choctaw-þjóðlendunni, sumarið 1873.
Sagt var að ræningjarnir hefðu tekið inn 2.000 dollara í reiðufé auk töluverðs magns hringja og úra frá farþegum.
Lestarrán á Oklahoma- og frumbyggjasvæðunum versnuðu eftir 1890, þegar Oklahoma-svæðið var stofnað. Á þeim tíma voru fleiri járnbrautir sem fóru um svæðin.
Í maí 1891 rændi Dalton-gengið AT&SF (Santa Fe) járnbrautarlest í Wharton, Oklahoma Territory, nú Perry, Oklahoma.
Bob Dalton og George Newcomb biðu í geymslunni eftir að hraðlestin kæmi.
Restin af klíkunni beið við birgðagarðana. Þegar lestin kom inn á stöðina, hoppuðu Dalton og Newcomb inn í stýrishúsið á gufuvélinni með brugðnar byssur og sögðu vélstjóranum að aka lestinni í geymslurnar og stoppa þar.
Vélstjórinn gerði eins og honum var sagt. Í birgðastöðvunum voru vélstjóri og slökkviliðsmaður leiddir að lestarvagni og skipuðu lestarstarfsmanni að opna hurðina.
Skotum var hleypt inn um dyrnar og lestarstarfsmaður opnaði hana.
Félagar gengisins sögðust skjóta þá sem settu höfuð sitt út um glugga.
Dalton-genginu tókst að ná í tvo poka af peningum.
Emmett Dalton fullyrti síðar að klíkan hefði fengið 14.000 dollara fyrir ránið.
Daltonarnir!
Í júní 1892 rændi Dalton-gengið Santa Fe-járnbrautinni við Rauðklett.
Gerðist þetta 15 mílur norður af Wharton á Oklahoma-svæðinu.
Dalton -gengið komst að því að það yrðu 75.000 dalir af indjánaeftirlaunasjóði flutt um Santa Fe þann 1. júní.
Dalton-gengið hafði með sér þekktan útlaga að nafni Bill Doolin þegar þeir rændu þessari lest. Gengið gat aðeins opnað annað af tveimur öryggishólfum í lestarvagninum og fékk ekki meira en 11.000 dollara.
Eftir þetta rán var mikill hópur lögreglumanna settur á vettvang til að finna Dalton -gengið en án árangurs.
Santa Fe Railroad bauð 500 dollara fyrir handtöku hvers félaga gengisins.
Á þessum tíma, á tvíburasvæðum, var greint frá því að það væru 11 menn í Dalton-genginu, þar á meðal bræðurnir: Bob, Grat og Emmett Dalton. Fimmtudagskvöldið 14. júlí 1892 var Katy-lestin númer 2 norður á leið þegar hún stoppaði í Adair í Cherokee-þjóðinni, um 20 mílur suður af Vinita, frumbyggjaverndarsvæðinu, um klukkan 21:42. Umboðsmanni stöðvarinnar var skipað undir byssuógn að flagga lestinni til stöðvunar.
Tveir vopnaðir menn tóku fljótt við stjórn gufuvélarinnar en hinir tóku við af stjórnanda og lestarstarfsmönnum.
Án þess að útlagarnir vissu, voru skipaðir lögregluþjónar með leynd um borð í lestinni til að verja hana gegn ræningjum.
Meðal þeirra var járnbrautarlöggan John J. Kinney. Undirforingi Kinney Sid Johnson og þrír meðlimir indiana lögreglunnar í Bandaríkjunum, Charles LeFlore lögregluforingi, Alf McKay og Bud Kell. Leynilöggan steig út úr lestinni til að takast á við ræningjana og næstum samstundis særðust Kinney, LeFlore og Johnson.
Lögreglumennirnir sóttu skjól í kolahúsinu. Útlagarnir notuðu lestarmennina sem mannlega skyldi í skotbardaganum.
Lögreglumennirnir hættu að skjóta af ótta við að skjóta einn af saklausu lestarstarfsmönnunum.
Á meðan voru aðrir meðlimir gengisins að ausa stöðugri skothríð inn í hraðlestina.
Flugumaður 2 opnaði hurðina og veitti ræningjunum aðgang að vagni.
Ræningjarnir rændu peningaskápnum í hraðlestinni fyrir 17.000 dollara en tókst ekki að fá umboðsmann stöðvarinnar til að opna peningaskápinn á stöðinni.
Á leið út úr bænum skaut klíkan tvo óvopnaða lækna sem sátu fyrir utan lyfjabúðina. D. L. Goff læknir lést af byssuskoti sínu og læknir T.S. Youngblood missti fót af byssusári sínu.
Eftir þetta rán setti Katy Railroad 5.000 dollara verðlaun fyrir hvern meðlim gengisins, sem innihélt Dalton-bræður, Dick Broadwell, Charlie Pierce, Bill Doolin og William Power.
Átta útlagar stefna til Adair, Oklahoma. Til viðbótar við skelfilega hegðun þeirra deila þeir sameiginlegum örlögum: Allir munu þeir stöðva byssukúlu en aðeins einn mun lifa til frásagnar. Talið er að ræningjarnir hafi verið Bob Grat, (nýsloppinn úr fangelsi í Kaliforníu) og Emmett Dalton, Bill Doolin, Bill Power, Dick Broadwell, Charley Pierce og Bitter Creek Newcomb. List eftir Bob Boze Bell/Dagblaðaklipping með leyfi Newspapers.com
Opið rántímabil á lestum
Annað lestarrán gerðist í Wharton 8. september 1892. Fimm menn héldu lestinni, náðu hraðlestinni, opnuðu peningaskápinn og fundu ekkert sem var þess virði að ræna.
Þeir rændu tveimur körfum af vínberjum.
Þriðja lestarránið var í Wharton 8. nóvember 1892. Þrír hvítir menn tóku með byssuvaldi Santa Fe farþegalest á suðurleið.
Ræningjarnir náðu aðeins nokkrum litlum pökkum og tóku Winchester-riffil og byssur lestarstarfsmannanna.
Í janúar 1893 voru tveir ræningjanna, Jesse Jackson og Scott Bruner, handteknir eftir mikinn byssubardaga með lestarleynilögreglu undir forystu Black bandaríska marskálkanna Rufus Cannon og Ike Rogers.
Á stuttu færi skaut Cannon í annan handlegg Jacksons í skotbardaganum.
Útlagarnir voru afhentir Heck Thomas aðstoðarforingja Bandaríkjanna í Bartlesville.
Annar maður í gæsluvarðhaldi að nafni Ernest Lewis snerist og vitnaði í þágu ríkisins um ránið til yfirvalda.
Þann 20. október 1894 var farþegalest frá Missouri Pacific Railroad rænd í Coretta, Creek Nation, nú Okay, Oklahoma, fimm mílur suður af bænum Wagoner.
Þann 8. nóvember 1892 rændu útlagamennirnir Scott Bruner og Jesse Jackson farþegalest suður af Wharton, Oklahoma Territory. Seint í janúar 1893 náðu lögreglumennirnir Isaac Rogers (fyrir ofan) og Rufus Cannon (neðar) tveimur ræningjum. Í byssubardaga sem fylgdi tók Cannon af hönd Jacksons með haglabyssu, þegar þeir voru handteknir. Myndir með leyfi True West Archives
Glæpagengisfélagi tengdi hliðarspor á meðan lestin var á um 25 mílna hraða.
Lestin fór á hliðarsporið og rakst á nokkra lestarkassavagna á brautinni. Ræningjarnir gátu rænt peningaskáp um borð í hraðlestinni í sömu aðgerð.
Ræningjarnir gátu ekki opnað öryggishólfið í skápnum.
Farþegarnir voru rændir peningum sínum og verðmætum þegar ræningjarnir fóru í gegnum lestarvagnana.
Ræningjarnir skutu út um hvern glugga í lestinni og stálu meira að segja gufu- og dælumælinum í eimreiðinni.
Black Creek Freedman útilokar Buss Luckey og allt blökkumannagengi hans sem samanstendur af Bob Elzey og bræðrunum Frank, Henry og Will Smith.
Texas Jack
Fyrsta farþegalest Katy, Katy Flyer á norðurleið, var rænd aðfaranótt 13. nóvember 1894. Glæpaforinginn var hvítur maður að nafni Nathaniel „Texas Jack“ Reed ásamt þremur hörku blökkumönnum sem áttu sér engan morgundag: Buss Luckey, Tom Root og Will Smith.
Ránið átti sér stað í Blackstone Switch, nálægt Wybark, átta mílur norður af Muskogee á indiana yfirráðasvæðinu.
Skiptu útlagarnir lestinni á hliðarspor við meginsporið. Lögreglumennirnir Bud Ledbetter og Paden Tolbert.
Goðsagnakenndir lögreglumenn frá indjánayfirráðasvæðinu fóru sem verðir í hraðlestinni.
Í lestinni voru 60.000 dollarar í gulli og silfri. Mikill skotbardagi hófst og útlagarnir náðu ekki hraðlestinni.
Texas Jack fór rænandi og ruplandi meðal farþeganna meðan byssubardaginn stóð.
Rændi hann 460 dollurum, átta úrum og þremur skammbyssum.
LestarræninginnTexas Jack Reed fór í alríkisfangelsi fyrir glæpi sína en eftir að hann var látinn laus lifði hann umbótalífi sem sýningarmaður og prédikari. True West Archives
Þegar Ledbetter fór af vettvangi skaut hann Texas Jack með Winchester sínum og særði hann alvarlega.
Buss Luckey sótti Jack og útlagarnir komust í skyndi á hestbaki.
Luckey var síðar handtekinn af yfirvöldum og dæmdur með vitnisburði frá Root, sem sneri sönnunargögnum ríkisins.
Root var síðar drepinn í skotbardaga; Smith var aldrei handtekinn.
Í Arkansas gaf Reed sig fram og dómarinn Isaac C. Parker dæmdi hann í fimm ára dóm.
Þegar Reed kom út gerðist hann guðspjallamaður og ferðaðist í villta vestrinu.
Farþegalest Rock Island Railroad á suðurleið var rænd 3. apríl 1895 á Oklahoma-svæðinu.
Hópur fimm manna undir forystu William „Tulsa Jack“ Blake og Red Buck Weightman ruddist um borð og rændu hraðlestina fyrir 400 dali.
Þeir stálu einnig skartgripum og verðmætum úrum frá skelfingu lostnum farþegum sem þeir hótuðu að skjóta ef þeir veittu mótspyrnu.
Útlagarnir gátu komist í burtu en Blake og Weightman voru báðir drepnir síðar af leynilöggu bandarískra lögregluþjóna á Oklahoma-svæðinu.
LestarránsdögumTexas Jack Reed lauk fljótlega eftir að hann og gengi hans Buss Luckey, Tom Root og Will Smith rændu Katy Flyer í nóvember 1894. Paden Tolbert aðstoðarlögregluforingi elti Reed í hægri, aftari röð.
Al Jennings
16. ágúst 1897 setti lögfræðingurinn og útlaginn Al Jennings saman hóp sem innihélt tvo harðhausa, frá Bill Doolin-genginu: Little Dick West og Dynamite Dick Clifton.
Þeir ákváðu að ræna Santa Fe farþegalestina í Edmond, Oklahoma-svæðinu.
Útlögunum tókst að komast um borð í eimreiðina og neyddu vélstjórann til að stöðva lestina.
Gengið reyndi árangurslaust að sprengja peningaskápinn í farangursvagninum og rændu þeir farþega verðmætum sínum.
Gengið reið austur í átt að Indjánasvæðinu og sáust af þeldökkum bændum nálægt bænum Arcadia. Bud Ledbetter, aðstoðarlögregluforingi, náði síðar Al Jennings í Creek Nation.
Jennings var sakfelldur og sendur í fangelsi.
Síðar voru West og Clifton báðir drepnir af alríkislögreglumönnum á svæðunum.
Lögregluforinginn Bud Ledbetter. Sá sami og elti uppi útlagann Al Jennings eftir að gengi Jennings rændi Santa Fe lest nálægt Edmund, Oklahoma-svæðinu, þann 16. ágúst 1897. Eftir að hafa afplánað fangelsisdóminn gerðist Jennings ráðgjafi og lék í þöglum myndum sem sýndu hann daga sem útlagi.
Til er saga um orustu af Muye árið 1046 f.Kr., á milli 50.000 hermanna fornu kínversku Zhou-ættarinnar og 700.000 frá Shang-ættinni.
Sagan segir að Shang-hermennirnir hafi verið svo óánægðir með leiðtoga sína að margir hlýddu og börðust en aðrir yfirgáfu Zhou, sem vann orrustuna og sannaði styrk þeirra í norðurhluta Kína.
Fornleifar frá Zhou-ættveldinu sem var langlífasta ætt Kína.
Vandaður vagn var losaður úr gröf sinni, skreyttur með dreka, koparbjöllum og jaðri, vagn af konunglegum gæðum.
Leifar af tveimur hestum með bronshjálma ásamt leirmunum og steináhöldum.
Hver veit nema hermaðurinn, sem var þar, hafi tekið þátt í orrustunni um Muye?
Hvort sem hann gerði það eða ekki, var hann greinilega sérstaklega heiðraður af fólki sínu eins og sést af auðlegð grafargripanna.
Fornleifafræðingar eru að grafa upp Chongpingyuan kirkjugarðinn í Yichuan sýslu í Shaanxi héraði. Sumum grafanna hefur verið rænt, en fornleifafræðingar eru enn að finna verðmæta grafarhluti.
Bloggvefurinn Archaeology News Network lýsir gröfinni og gripum hennar
Mikilvægasta uppgötvunin í þessum uppgreftri var K1-vagninn og hestagryfjan.
Gryfjan er rétthyrnd skaftgryfja, 7,1 m löng frá austri til vesturs, 3 m á breidd frá norðri til suðurs og 2,7 m djúp, með veggjum sem eru næstum bein.
Í gryfjunni voru tveir vagnar og bein tveggja hesta hvers vagns.
Vagnarnir tveir snéru endum saman, með höfuð hestanna beint í austur.
Vagn númer eitt … er hágæða með fallegum skreytingum. Vagninn og hestarnir tveir eru í tiltölulega góðu ástandi.
Yfirbygging vagnsins er þakin rauðbrúnu lakki, með íhlutum eins og trébita undir vagninum og hliðarplankarnir skreyttir með rauðlakkaðri afmyndaðri drekahönnun.
Krosstré á dráttarskaftinu eru skreytt með klingjandi bronsbjöllum.
Bæði nöf öxulsins eru skreyttar með bronshettum.
Framan á vagninum og á hvorri hlið yfirbyggingarinnar eru næstum ferköntuð jaðarstykki.
Fyrir utan mikið af skreytingum á andlitum hestanna, ásamt mörgum leður- eða línhestakviðbúnaði skreyttum með bronsi, voru líka tveir bronshjálmar á höfði þeirra.
Fornleifafræðingar fundu mörg ummerki um daglegt líf í grafreitnum, þar á meðal leirmuni, steináhöld, matreiðslupott og öskuholur.
Þetta sýnir að á þessu grafarsvæði var samtímabúseta.
Að grafreiturinn og búsetusvæðið hafi annaðhvort verið á sama stað eða í nálægð hvort við annað er kannski afleiðing þess að íbúar hafa aðlagast hásléttunni í langan tíma.
Greinin hjá Archaeology News Network gaf ekki til kynna hvaða ár grafreiturinn var virkur nema til að segja að hann væri af Zhou-ættveldistímabilinu.
Ótengd mynd frá Zhou ættveldis-tímabilinu
Eftir orrustuna af Muye framdi konungur Shang-fólksins sjálfsmorð með því að loka sig inni í höll og brenna hana umhverfis sig.
Leiðtogar Zhou-ættarinnar, sem stóð frá 1046 f.Kr. til 256 f.Kr., réttlættu landvinninga sína með því að segja að Shang hefði brotið gegn umboði himnaríkis eða brotið af sér með þeim guðum sem ráðandi voru.
Alfræðiorðabókin Ancient History á netinu segir að hvert síðari kínverska ættarveldi sem tæki við af gömlu myndi réttlæta nýjar reglur með sömu skýringum.
Grafaruppstilling frá miðju tímabili Zhou-ættarveldisins um 900 f.Kr. (Photo by Daderot/ Wikimedia Commons )
Sumir af mikilvægustu persónum Kína til forna lifðu undir síðari hluta Zhou-ættarinnar, sem var talið tímabil listrænnar og vitsmunalegrar uppljómunar.
Margar af hugmyndunum sem þróaðar voru af persónum eins og Laozi eða Lao-Tsu, Confucius, Mencius og Mozi, sem allir bjuggu á Austur-Zhou tímabilinu, myndu móta eðli kínversks samfélags til dagsins í dag.
Segir í alfræðiorðabókinni.
Málverk sem sýnir fæðingu fornkínverska heimspekingsins Laozi, sem sagði: „Sá sem þjónar höfðingja manna í sátt við Tao mun ekki leggja heimsveldið undir sig með vopnavaldi.
Slík hugsjón er vön að hafa hefnd í lestinni.“ (Málverk eftir Nyo/ Wikimedia Commons)
