Tag: skrá

Hansen Wheel Wagon shop í USA segir vefsíðueigand álit sittHansen Wheel Wagon shop í USA segir vefsíðueigand álit sitt

0 Comments

Fékk svar við fyrirspurn um hvort heimilt væri vagnsmiðana vegan að þýða og byrta efnið!

RE: Restorations, Roundups & Shop Projects
sent af:hansenwheel.com

Sæll Friðrik,

Kærar þakkir fyrir hlýleg skilaboð og fyrir að deila þýðingunni á vefsíðunni þinni.

Okkur þykir einstaklega vænt um að sjá þessari sögu deilt með öðrum og það er dásamlegt að vita að fólk á Íslandi sé líka að fræðast um hestvagna og sögu þeirra.

Bloggið þitt lítur frábærlega út og við kunnum svo sannarlega að meta þá vinnu sem þú leggur í að hjálpa til við að varðveita og miðla þessari sögu.

Við munum svo sannarlega hafa þig í huga þegar fleiri sögur sem gætu vakið áhuga lesenda þinna koma upp.

Takk aftur fyrir ígrundaða vinnu þína og fyrir að hafa samband við okkur – það er okkur mikils virði!

Með þökkum!

Bréfið á frummálinu

Hi Friðrik,

Thank you so much for your kind message and for sharing the translation on your website.

We love seeing this history being shared with others, and it’s wonderful to know that people in Iceland are also learning about horse-drawn vehicles and their stories.

Your blog looks fantastic, and we truly appreciate the effort you’re putting into helping preserve and pass along this history.

We’ll certainly keep you in mind as more stories come up that may be of interest to your readers.

Thank you again for your thoughtful work and for reaching out to us—it means a lot!


Höfundur bréfs: Hansen Wheel and Wagon Suður Dakota 40979 245th Street

Letcher, SD 57359

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Norðmaður frá Þelamörk T.G. Mandt varð vagnframleiðandi eftir borgarastyrjöldinaNorðmaður frá Þelamörk T.G. Mandt varð vagnframleiðandi eftir borgarastyrjöldina

0 Comments

Uppfært 16. April 2026.

T.G. Mandt uppalinn í vagnasmíðinni bókstaflega

T. G. Mandt og Mandt Wagon

Fjölskylda Targe G. Mandt kom til Ameríku frá Þelamörk í Noregi 1848 þegar hann var aðeins tveggja og hálfs árs gamall.

Targe G. Mandt

Þau settust að á bóndabæ í Pleasant Springs, um tíu kílómetra norðaustur af Stoughton í hinu nýstofnaða Wisconsin-ríki.

Þegar Targe óx úr grasi hjálpaði hann föður sínum á verkstæðinu við að snúa handknúnum rennibekk, fylgdist með honum vinna og lærði rétta notkun verkfæra.

Sextán ára gamall hafði hann smíðað hestvagn upp á eigin spýtur og masteraði bæði tré- og málmsmíðina.

Þegar borgarastyrjöldin braust út var Targe of ungur til að ganga í herinn og fór því til St. Joseph í Missouri þar sem hann vann í verksmiðju sem framleiddi vagna fyrir her sambandssinna.

Áður en hann varð nítján ára var hann orðinn verkstjóri.

Að stríðinu loknu sneri hann aftur til Stoughton, ákafur í að stofna sína eigin vagnaverksmiðju.

1865 átti hann hundrað dali og notaði hluta þeirra í útborgun á lóð við ána á South Street.

Hann keypti einnig gamalt vöruhús og flutti það á lóðina sína.

Fyrsta árið smíðaði hann fimm vagna og einn léttvagn (buggy).

1866 keypti hann aðra lóð og stækkaði járnsmiðjuna sína.

Það ár smíðaði hann tíu vagna, fjóra léttvagna (Buggy) og fimm sleða.

Á næstu þremur árum stækkaði hann verksmiðjuna sína tvisvar eða þrisvar sinnum.

Um 1870 hafði orðstír afurða hans borist víða og hann seldi heilan vagnfarm af vögnum til Iowa.

Viðskiptin héldu áfram að vaxa og T.G. Mandt útvíkkaði viðskiptasvæði sitt til Minnesota og stórs hluta Dakóta-svæðanna.

En 1873 skall á kreppa í landinu.

1873, 1874 og 1875 voru erfið og bændur urðu fyrir barðinu á þurrkum og engisprettuplágum sem eyddu uppskerunni.

Bændur og almenningur höfðu ekki efni á að kaupa vagna á þessum erfiðu tímum.

Lánardrottnar Mandts komu saman og samþykktu að taka við 35 sentum fyrir hvern dal sem fullnaðargreiðslu fyrir allar skuldir hans, frekar en að loka verksmiðjunni og selja hana fyrir það sem fengist.


Um tíma batnaði ástandið.

Pantanir í vagna fóru aftur að streyma inn og viðskiptin jukust þar til 1883 þegar verksmiðjan hafði 225 starfsmenn og seldi vagna fyrir yfir 350.000 dali árlega.

En á ísköldum degi, 13. janúar 1883, kviknaði í vagnaverksmiðjunni.

Logarnir breiddust hratt út um timburbyggingarnar.

Eldurinn, sem kviknaði samhliða sterkum vindi sem bar logandi þakskífur meira en mílu leið, varð að stórslysi sem ógnaði öllu þorpinu.

Engin slökkviliðsstöð var í bænum en verkamennirnir unnu hetjulega að því að halda eldinum í skefjum.

Heppileg vindáttarbreyting bjargaði þorpinu.

En þegar tekist hafði að ná tökum á eldinum var verksmiðjan rústir einar.

Flestar byggingarnar brunnu til grunna.

Á næsta fundi sínum samþykkti bæjarráðið að kaupa slökkvivél með krók- og stigabúnaði.



Um tíma leit út fyrir að vagnaiðnaðurinn væri glataður fyrir Stoughton-samfélagið en 1884 var hlutafélag stofnað og skráð, T.G. Mandt Mfg. Co. Ltd., með 250.000 dala hlutafé.

T.G. Mandt var kjörinn forseti og enn á ný fóru

Stoughton-vagnar

að streyma frá verksmiðjunni.

1889 sleit Mandt hins vegar tengslum sínum við nýja fyrirtækið og eftir að hann fór var nafninu breytt í

The Stoughton Wagon Company.


Mandt hélt öllum einkaleyfisréttindum sínum og 1896 stofnaði hann „The T.G. Mandt Vehicle Company“ og hóf aftur framleiðslu á vögnum (sem þá voru kallaðir „The Genuine T.G. Mandt Wagon“), léttvögnum (Buggy), sleðum og öðrum landbúnaðartækjum.

Bæði fyrirtækin nutu mikillar velgengni.

Vagninn þýddi það sama fyrir Stoughton, það sem bíllinn er fyrir Detroit eða stálið fyrir Pittsburgh.

Þegar Mandt lést 28. febrúar 1902 fjölmenntu bæjarbúar til að votta innflytjendadrengnum, sem hafði gert svo mikið fyrir Stoughton, sína hinstu virðingu.

Stoughton

Innan fárra mánaða frá andláti hans seldu stjórnarmenn T.G. Mandt Vehicle Company eignarhlut sinn til Moline Plow Company og verksmiðjan hélt áfram með sívaxandi framleiðslu undir nafninu

The Moline Plow Company, T.G. Mandt Wagon Branch.

Í fyrri heimsstyrjöldinni er sagt að Moline-fyrirtækið hafi átt timbur í timburlagerum sínum að verðmæti yfir milljón dala.

Texti aðlagaður úr Oak Opening, The Story of Stoughton, eftir Ferd Homme, sem fæst í safnbúðinni okkar. Fæst líka á Amazon.


Höfundur greinar: Ferd Homme og Sögufélag Stoughton

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Öxulstykki úr stríðsvagni frá járnöld er fágætt dæmi um forsögulega tækniÖxulstykki úr stríðsvagni frá járnöld er fágætt dæmi um forsögulega tækni

0 Comments

Höfundur: Gary Manners ritstjóri, rithöfundur og efnisstjóri hjá Ancient Origins.

„Sérlega sjaldgæfur“ trésás/öxulstykki úr vagni frá járnöld hefur fundist í vatnsósa-gryfju í Eastbridge í Suffolk.

Brotið fannst við undirbúning trjáplöntunar fyrir Sizewell C-kjarnorkuversverkefnið.

Aldursgreining með geislakoli á Hezel1-ásnum hefur sýnt að hann var smíðaður á bilinu 400 f.Kr. til 100 f.Kr.

Það var Cotswold Archaeology sem gerði uppgötvunina árið 2021 og bættist í hóp fárra annarra frá síðari forsögulegum tíma í Bretlandi, eins og öxullinn sem fannst í Flag Fen í Peterborough.

Teymið hafði fundið dæmi um fornleifar frá forsögulegum tíma til miðalda, þar á meðal tvær gryfjur frá járnöld sem líklegast voru notaðar sem vatnsból fyrir búfé.

Báðar gryfjurnar voru vatnsósa, sem skapaði kjöraðstæður til varðveislu á viði, og það var á botni annarrar þeirra sem öxullinn fannst.

Tréöxullinn endurnýttur sem staur. (Cotswold Archaeology)

Sönnun þess að endurvinnsla, endurnýting og endurnotkun er ekkert nýtt

Samkvæmt BBC var brotið nýlega auðkennt með greiningu eftir aldursgreiningasérfræðinginn Michael Bamforth, sem er rannsóknarfélagi við Háskólann í York.

Ásinn var brotinn og brenndur í fornöld og fannst ásamt sviðnum borðum sem gætu hafa verið úr sama farartækinu.

Hann hafði þó verið endurnýttur í stauravirki sem kom í veg fyrir að vatnsbólið félli saman í sandbornum jarðvegi svæðisins.

Þessi ás er einstaklega sjaldgæfur fundur og bætist í hóp örfárra annarra frá síðari forsögulegum tíma í Bretlandi, eins og ássins sem fannst í Flag Fen í Peterborough.

Rannsóknir standa yfir til að varpa frekara ljósi á hvaða þýðingu þessi heillandi gripur hefur fyrir skilning okkar á forsögulegum farartækjum og samgöngum.

Tréöxullinn endurnýttur sem staur (Cotswold Archaeology)

Vísbendingar um fornar samgöngur

Fundurinn á þessum tréöxli er mikilvægur fyrir fornleifafræðina þar sem hann veitir innsýn í hvernig fornar siðmenningar í Bretlandi fluttu vörur og fólk.

Sú staðreynd að hann fannst í vatnsósa gryfju, ásamt sviðnum borðum, bendir til þess að hann hafi verið hluti af stærra farartæki, hugsanlega stríðsvagni eða almennum vagni.

Varðveisla viðarins er einnig mikilvæg þar sem hún gerir vísindamönnum kleift að rannsaka smíði og hönnun þessara fornu farartækja og veitir dýrmætar upplýsingar um tækni samgangna á fornum tímum.

Þekktustu dæmin um stríðsvagnagrafir í Bretlandi eru þær frá Wetwang í Austur-Yorkshire þar sem leifar af að minnsta kosti 17 stríðsvögnum hafa fundist.

Mynd af hestum og stríðsvagni sem fannst í Pocklington, Yorkshire árið 2018. (MAP Archaeological Practice)

Breskar stríðsvagnagrafir

Þótt þetta sé ekki hluti af greftrun má skoða það í samhengi við hinar frægu stríðsvagnagrafir frá járnöld í Bretlandi, eins og þær frá Wetwang í East Riding, þótt mikill munur sé á milli fundanna, meðal annars sá að enginn viður varðveittist í gröfunum.

Breskar stríðsvagnagrafir vísa til þess siðar að grafa stríðsvagna og tengda gripi á járnöld í Bretlandi, yfirleitt frá síðari hluta forsögulegs tíma, milli 800 f.Kr. og landvinninga Rómverja árið 43 e.Kr., en þá virðist siðurinn hafa fjarað út.

Ásamt stríðsvagninum gátu gripirnir verið beisli, hjól og annar búnaður, auk leifa af hestum og öðrum dýrum sem notuð voru til að draga vagninn.

Þessar grafir eru taldar hafa verið fyrir fólk af hárri stöðu og voru líklega aðeins ætlaðar yfirstéttarfólki á járnöld.

Önnur athyglisverð dæmi eru grafirnar í Barrow Clump í Wiltshire og Flag Fen í Peterborough.

Fundur stríðsvagnagrafarinnar í Ferrybridge og stríðsvagnsins frá Newbridge í Edinborg eru sérstakar þar sem vagnarnir voru grafnir í heilu lagi.

Dæmið frá Pocklington í Yorkshire á myndinni hér að ofan er annað glæsilegt og vel varðveitt dæmi, sem innihélt einnig leifar hestanna sem notaðir voru til að draga farartækið.

Nýlega fundust málmbrot úr stríðsvagnahjóli sem hluti af stríðsvagnagröf í Pembrokeshire í Wales 2018.

Keltar: Endurgerð á stríðsvagni frá járnöld


Fundur á broti úr tréöxli í Eastbridge í Suffolk árið 2021 er talinn einstaklega sjaldgæfur fundur sem eykur við núverandi skilning á forsögulegum farartækjum og samgöngum í Bretlandi.

Efri mynd: Stríðsvagnsöxullinn og járnaldargryfjan sem hann fannst í.


Frumheimild: Cotswold Archaeology – Archaeological and heritage services

Höfundur: Gary Manners

Þýtt upp úr Ancient Origins

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

  1. Trjátegund ↩︎

Vagnaför fornsöguleg á Möltu umlukt leyndardómVagnaför fornsöguleg á Möltu umlukt leyndardóm

0 Comments

Eru þessar línur í raun vagnahjólför?

Höfundur: Liz Leafloor. Fyrrverandi listrænn stjórnandi Ancient Origins Magazine


Eyjar Möltu og Gozo í maltneska eyjaklasanum eru markaðar hundruðum, ef ekki þúsundum, samsíða lína sem virðast skornar djúpt í steininn.

Þessar fornu rásir hafa valdið sérfræðingum heilabrotum um aldir.

Sumar af þessum undarlegu slóðum steypast vísvitandi fram af klettum eða halda áfram út af landi og í sjóinn.

Hver gerði þessar dularfullu vagnaför og hvers vegna?

Dularfullur uppruni vagnafaranna. Ráðgátan rannsökuð

Förin eru skorin í klettinn og liggja þvers og kruss um eyjarnar, einkum á Misrah Ghar il-Kbir, forsögulegum klettastað á Möltu.

Líkt og hinar tilkomumiklu Nazca-línur í Perú eða risastórir steinhringir í Mið-Austurlöndum hefur dularfullt eðli faranna valdið vísindamönnum heilabrotum um árabil.

Hins vegar, ólíkt eyðimerkurmerkjunum sem gerðar voru í helgiathafnaskyni eða að guðlegri fyrirmynd, eru hin svokölluðu „vagnaför“ á Möltu talin vera merki um flutninga eða iðnað – járnbrautir fornaldar.

Hinar dularfullu vagnaför á Möltu, við Misrah Ghar il-Kbir eða „Clapham Junction“. (Ronny Siegel/Flickr)

Þessi för eru kölluð vagnaför vegna þess hve lík þau eru förum eftir vagna en það er ekki vitað með vissu hvernig eða hvers vegna þau voru gerð.

Þessi augljóslega manngerðu för eru tvöföld, samsíða spor sem eru greypt í kalksteinsklöpp eyjanna.

Sporin eru um átta til 15 sentímetra (5,90 tommur) djúp, en geta verið allt að 60 sentímetra (23,62 tommur) djúp.

Breiddin milli faranna er um 140 sentímetrar (55,11 tommur) en ekki í öllum tilvikum.

Förin sem mæld voru á San Gwann-svæðinu á Möltu eru sögð vera hálfur metri á dýpt og eru þau dýpstu sem fundist hafa.

„Ef það er rétt virðist ómögulegt að nokkurt farartæki – sleði eða á hjólum – hafi verið dregið eftir þeim þar sem pallurinn/ásinn hefði þurft að vera yfir 1 eða 2 metra (3,2–6,5 fet) hár,“ segir í grein á CartRutsMalta.com (Vefsíðan ekki virk)

Sum förin eru mjó og djúp, ferköntuð eins og þau hafi verið skorin með verkfærum, á meðan önnur eru breið, V-laga og grunn, eins og þau hafi slitnað með tíma og notkun.

Bendir þetta til mismunandi farartækja fyrir mismunandi notkun, eða þýðir það einfaldlega að veðrun hafi haft mismunandi áhrif á förin?

Clapham vegamótin: Hin dularfulla umferðarteppa í Misrah Ghar il-Kbir

Tilgangur faranna virðist vera óútskýranlegur, þar sem sum förin liggja furðu beint fram af klettum eða upp og niður mjög bratta hryggi, og sum liggja jafnvel út af eyjunni og í sjóinn og halda áfram neðansjávar.

Förin eru svo áberandi í Misrah Ghar il-Kbir að staðurinn hefur fengið gælunafnið „Clapham Junction“ frá Englendingi að nafni David Trump.

Förin þar eru svo mörg og virðast valda slíkri umferðarteppu að þau líkjast flóknu neti teina sem finnast á hinni fjölförnu skiptistöð í London á Englandi.

Flækja teina á Clapham-brautarstöðinni í London, Englandi. (Tadie88/Flickr)

Svipaðar tegundir spora má finna á Ítalíu, í Grikklandi, Tyrklandi, á Spáni, í Frakklandi og Þýskalandi, en þau eru ekki af sama uppruna og voru gerð í ólíkum og þekktum tilgangi.

Sum þessara spora voru sérstaklega byggð með múrverki og sum mynstur urðu til vegna náttúrulegs rofs á vagnslóðum.

Þessi munur gerir sporin á Möltu einstök í heiminum.

Fornleifafræðingar gera ráð fyrir að förin á Möltu hafi myndast við endurtekna notkun vagna, sleða eða sleðavagna (á hjólum eða meiðum) sem fóru sömu leið í áratugi eða aldir.

Talið er að vörur kunni að hafa verið fluttar með þessu kerfi.

Aðrir velta því fyrir sér hvort þessar markvissu rásir hafi verið forsögulegt áveitukerfi sem teygði sig yfir eyjarnar.

Minna viðurkennd kenning bendir til þess að línurnar hafi þjónað stjarnfræðilegum tilgangi.

Vagnför í Misrah Ghar il-Kbir á Möltu. (Lysy/CC BY-SA 3.0)

Það sem flækir málið enn frekar er hvernig vagnarnir voru færðar úr stað.

Ef dýr hefðu verið notuð til að draga vagnanna gætu fótspor þeirra sést á milli eða utan við samsíða rásirnar, en engar vísbendingar eru um slíkt.

Sumir fræðimenn ímynda sér því að menn hafi dregið eða ýtt vögnum.

Talið er að línurnar hafi verið skildar eftir af nýjum landnemum sem komu til Möltu frá Sikiley í upphafi bronsaldar, um 2000 f.Kr.

Hins vegar telur maltneski fornleifafræðingurinn Anthony Bonanno að hjólförin séu fönikískar mannvistarleifar, sem myndi tímasetja þær til sjöundu aldar f.Kr.

Vagnför á Misraћ Gћar il-Kbir, Möltu. (Maximilian99/CC BY-SA 3.0)

Sumir rannsakendur tengja þessar dularfullu línur við hin mögnuðu hof á Möltu.

Talið er að hjólförin gætu verið leifar sem sýna hvernig hofin voru byggð.

Gæti verið að sleðar hafi verið notaðir til að flytja þungt grjót úr námum langar vegalengdir að hofunum?

Val á steintegundum: Notuðu musterisbyggjendur sérhæfð efni?

Musterin á Möltu og Gozo eru heimsfræg.

Þessar yfir 30 musterisbyggingar og mannvirki eru frá 5500 til 2500 f.Kr.

Þau eru sögð vera elstu þekktu frístandandi minnismerki í heimi, eldri en Stonehenge og pýramídarnir í Egyptalandi.

Steinaldarhofið Hagar Qim á Möltu. Steinaldarhofssamstæða. (Jaroslav Moravcik/Adobe Stock)

Ein af kenningunum er sú að hjólförin hafi myndast á musteristímabilinu þegar jarðvegur var fluttur til og frá stöðum til að búa til akra í nágrenninu til ræktunar.

Fornleifafræðingurinn Anthony Bonanno telur að förin tengist musterinu án efa. Hann vísar til hjólfaranna á Buskett-svæðinu, sem liggja við hlið stærstu og mikilvægustu grjótnámu Möltu.

Bonanno telur að þau hafi verið ætluð til að flytja risastóra byggingarsteina úr námunni að vegi í fornöld.

Líkt og við byggingu Stonehenge, þar sem sumir af þungu steinunum voru fluttir allt að 225 kílómetra (140 mílur), gæti verið að musterisbyggjendur Möltu hafi kosið ákveðnar tegundir steina og því notað allar nauðsynlegar leiðir til að koma þeim á byggingarstað?

Ekki virðist vera augljóst hvar hjólförin byrja eða enda við steinaldamusterin á Möltu og því er þetta aðeins kenning enn sem komið er.

Týnd í tíma: Ráðgátan um vagnahjólförin og svörin sem fást ekki

Það hefur ekki verið sannað að öll förin hafi jafnvel orsakast af þungum hleðslum.

Fjöldi spora virðist vera svo fullkominn að þau gætu hafa verið höggvin með höndunum.

Höfundurinn og blaðamaðurinn Graham Hancock skrifar í bók sinni „Underworld: The Mysterious Origins of Civilization“

(Undirheimar: Hinar dularfullu uppsprettur siðmenningar):

„Það er líka víst að þau slitnuðu ekki einfaldlega í harðan kalksteininn við umferð vagnhjóla í margar aldir, eins og margir hafa ranglega haldið fram; þvert á móti eru engar sannanir fyrir því að vagnhjól hafi nokkurn tíma farið í þessum sporum – sem voru upphaflega höggvin út úr klöppinni með verkfærum.“

Rannsóknir halda áfram að varpa ljósi á aldur, myndun og mögulega notkun vagnafaranna.

Í rannsókn frá 2022 um formfræðilegan breytileika maltneskra „vagnafara“ og afleiðingar hans var form vagnafaranna metið til að hjálpa okkur að skilja þau betur.

Ef þau eru frá mismunandi tímum eða hafa mismunandi notkun gæti það komið fram í lögun þeirra.

Rannsóknin leiddi í ljós að vagnaförin eru nokkuð svipuð að breidd og dýpt, sem bendir til þess að þau séu á sama aldri og hafi verið notuð á sama hátt.

En þar kom fram að við þurfum skýrari skilgreiningar, sérstaklega fyrir mælingar, þar sem þær eru ekki teknar á sama hátt og með járnbrautum.

Breytingar á lögun faranna benda til mikillar notkunar eða ferla eins og upplausnar kalksteins, sem gefur okkur vísbendingar um hvernig þau mynduðust.

Frekari dæmi um vagnför sem sýna fleiri þætti í formgerð og landslagssamhengi.

A: För í tiltölulega brattri brekku við San Pawl tat-Tarġa, Naxxar.

Takið eftir að hægra farið fer ítrekað ofan í upplausnarholur.

B: gatnamót tveggja djúpra fara með flötum botni við Misraħ Għar il-Kbir (mynd 1 A er tekin úr gagnstæðri átt nokkrum metrum meðfram hægri förunum).

C: Grunn samhliða för á flatlendi við Misraħ Għar il-Kbir. (Litmynd). (Huw S. Groucut/Sciencedirect)

Enn er mörgum spurningum ósvarað varðandi hina dularfullu vagnaförin á Möltu.

Ljóst er að rásirnar gegndu mikilvægu hlutverki í lífi fólksins sem þar bjó til forna, en merking þeirra og hlutverk mun ef til vill aldrei verða að fullu vitað – svörin eru orðin að leyndarmáli sem glatast hefur í tímans rás.

Efri mynd: Vagnför á Misrah Ghar il-Kbir, Möltu. Heimild: Lysy/CC BY-SA 3.0


Höfundur greinar: Liz Leafloor

Heimild: https://www.ancient-origins.net/

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Uppruni hinna fornu hjóla rakinn á byltingakenndan háttUppruni hinna fornu hjóla rakinn á byltingakenndan hátt

0 Comments

Höfundur: Wu Mingren (‘Dhwty’) Greinin var uppfærð 2014. Höfundur er með BA-gráðu í fornaldarsögu og fornleifafræði.


Í heimi nútímans þróast tæknin á áður óþekktum hraða.

Nýjasta tækið í dag er forngripur morgundagsins.

Vegna þessarar hröðu tækniþróunar tökum við oft hlutunum sem sjálfsögðum.

Eitt af því er hjólið.

Líttu í kringum þig og þú munt sjá hjól alls staðar, hvort sem er í formi dekkja eða í hversdagslegum vélbúnaði.

Hjólið hefur meira að segja fengið táknræna merkingu, og er ef til vill frægast sem myndlíking fyrir endalausa hringrás lífsins.

Uppfinningin hjólið og ferðalagið til siðmenningar!

Áhrif á fyrstu siðmenningarsamfélögin

Það kann að virðast freistandi að hugsa að hjólið sé aðeins lítilfjörleg eða jafnvel frumstæð uppfinning í samanburði við sumar af þeim flottu græjum sem við höfum í dag.

Engu að síður var hjólið sem farartæki í raun fundið upp seint á tímalínu í sögu mannkyns.

Elsta þekkta hjólið sem fundist hefur við fornleifauppgröft er frá Mesópótamíu og er talið vera frá um 3500 f.Kr.

Þetta tímabil var þekkt sem bronsöld sem er tiltölulega seinn kafli í þróunarsögu mannlegrar siðmenningar.

Á þessum tíma voru menn þegar farnir að rækta nytjaplöntur, halda húsdýr og höfðu einhvers konar stigveldi í samfélaginu.

Mynd af vagni dregnum af villiasna á súmerska „orrustufána Úr“.

Ein af ástæðunum fyrir því að hjólið var ekki fundið upp fyrr en á þessum tímapunkti sögunnar er sú að það þurfti málmverkfæri til að tálga nákvæm göt og ása.

Þetta leiðir okkur að næstu ástæðu – hjólið var ekki bara sívalningur sem valt á röndinni.

Það var sívalningur sem var tengdur við stöðugan, kyrrstæðan pall.

Þessi hugmynd um hjól og ás var snilldarleg en það var áskorun að smíða slíkan búnað.

Endar ássins, sem og götin í miðju hjólanna, þurftu að vera næstum fullkomlega slétt og kringlótt.

Ef það tækist ekki yrði of mikill núningur á milli þessara hluta og hjólið myndi ekki snúast.

Þrátt fyrir að ásinn þyrfti að passa þétt í götin á hjólunum þurfti hann að hafa nægilegt pláss til að þau gætu snúist frjálslega.

Í grein okkar á Ancient Origins sýnum við hvernig ásinn á stríðsvagni frá járnöld er fágætt dæmi um forna tækni.

Þar sem samsetning hjóls og öxuls er flókin kemur það kannski ekki á óvart að hjólið hafi ekki upphaflega verið fundið upp til nota í samgöngum.

Þess í stað hefur því verið haldið fram að hjól hafi fyrst verið notuð af leirkerasmiðum.

Manstu eftir 5.500 ára gömlu hjóli frá Mesópótamíu?

Svo virðist sem það hafi verið renniskífa (notkun hjóla við leirkerasmíði gæti jafnvel náð lengra aftur, eða allt til nýsteinaldar.

Notkun hjóla í samgöngum virðist ekki hafa hafist fyrr en 300 árum síðar.

Talið er að elstu hjólin hafi verið notuð við leirkeragerð.

Þótt elsta hjól heims hafi fundist í Mesópótamíu fundust elstu myndirnar af hjólförnum vagna í Póllandi og víðar á evrasísku sléttunum.

Sumir hafa haldið því fram að vegna þeirrar gríðarlegu áskorunar sem uppfinning hjólsins var fyrir mannkynið hafi hún líklega aðeins átt sér stað einu sinni og breiðst út frá upprunastað sínum til annarra heimshluta.

Aðrir telja þó að hún hafi þróast sjálfstætt á ólíkum stöðum í heiminum á svipuðum tíma.

Sem dæmi má nefna að Ljubljana-mýrarhjólið er tréhjól sem fannst í höfuðborg Slóveníu árið 2002 og var aldursgreint til 3150 f.Kr.

Sem stendur er talið að fæðingarstaður hjólsins sé annaðhvort í Mesópótamíu eða á evrasísku sléttunum.

Þetta hjól með öxli frá Mýrunum við Ljubljana er elsta viðarhjól sem fundist hefur og er frá koparöld (3130 f.Kr.) (Petar Milošević/CC BY-SA 4.0).

Þrátt fyrir að Mesópótamía státi af elsta þekkta hjólinu eru málfræðileg rök notuð til að styðja þá fullyrðingu að hjólið eigi uppruna sinn á evrasísku sléttunum.

Þótt hjólið hafi valdið byltingu í ferðalögum og vöruflutningum í árdaga mannkyns var það ekki fullkomin uppfinning.

Til dæmis voru úlfaldar mun skilvirkari ferðamáti í eyðimerkurumhverfi í samanburði við hjólið.

Því hefur einnig verið haldið fram að á tímabilinu frá 2. til 6. aldar hafi úlfaldinn leyst hjólið af hólmi sem aðalferðamáti í Mið-Austurlöndum og Norður-Afríku.

Hjólið var þó enn notað til heimilisnota, svo sem við áveitur, mölun og leirkeragerð.

Þetta sýnir fjölbreytta notkun hjólsins og mikilvægi þess fyrir mannkynið.

Sennilega ættum við að breyta viðhorfi okkar til hjólsins og líta ekki á það sem einfalda uppfinningu „frumstæðs manns“.

Þess í stað ættum við að líta á það sem eitt af stóru afrekum mannlegs samfélags.


Heimild: https://www.ancient-origins.net/

Höfundur greinar: Wu Mingren (‘Dhwty’)

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Fyrir 208 árum mikilvægt stig í þróun reiðhjólaFyrir 208 árum mikilvægt stig í þróun reiðhjóla

0 Comments

Færum okkur aftur í tímann með þessu heillandi farartæki úr tré og málmi!

Baron Karl von Drais. Mynd fengin að láni frá: www.cyclinguk.org

Fyrir 208 árum (Þýðing 2025) í Þýskalandi sýndi barón Karl von Drais nýjustu uppfinningu sína: „draisienne“ (handvagninn) sem einnig var þekkt sem „laufmachine“ (hlaupahjólið), „running machine“ (hlaupabrettið) eða „Vélocipède“ (reyðhjól), tveggja hjóla ökutæki án hests sem knúið var áfram af ökumanni þess.

Sheila Hanlon, sagnfræðingur Cycling UK, útskýrir hvers vegna við hefðum ekki nútímareiðhjólið án baróns Karls von Drais

12. júní 1817 safnaðist mannfjöldi saman við bestu götuna í Mannheim í Þýskalandi til að horfa á barón Karl von Drais sýna nýjustu uppfinningu sína: „draisienne“, tveggja hjóla ökutæki án hests sem knúið var áfram af ökumanni sínum.

Drais steig á tækið og lagði af stað til Schwetzinger-skiptistöðvarinnar, sem var mikilvægur staður á póstleiðinni.

Innan klukkustundar var hann kominn aftur, eftir að hafa lokið 13-14 kílómetra hringferð á fjórðungi þess tíma sem það tók venjulega.

Tvö hundruð og átta árum síðar heiðrum við Drais og „draisienne“ hans sem mikilvægan áfanga á langri leið nýsköpunar sem leiddi til reiðhjólsins eins og við þekkjum það í dag.

Baron Karl von Drais

Karl Freidrich Christian Ludwig Freiherr Drais von Sauerbronn (29. apríl 1785 – 10. desember 1851) fæddist í Karlsruhe í Baden og kom úr fjölskyldu áhrifamikilla embættismanna með smávægileg tengsl við konungsfjölskylduna.

Móðir hans var barónessan von Kaltenthal, faðir hans starfaði sem dómari og guðfaðir hans var Karl Freidrich, stórhertogi af Baden.

Drais sýndi áhuga á vísindum og stærðfræði á unga aldri og stundaði skógræktarnám í einkaskóla frænda síns áður en hann sérhæfði sig í stærðfræði, eðlisfræði og byggingarlist við Heidelberg-háskóla.

Með tengslum við stjórnvöld tryggði faðir Drais honum stöðu sem skógarvörður án umdæmis árið 1808, með launuðu leyfi til að þróa uppfinningar sínar.

Drais var afkastamikill uppfinningamaður.

Hann hannaði hljóðritunarkerfi fyrir píanó, tvíundakerfi til að reikna út kvaðratrætur, sjónauka, ritvél og eins konar „leyniskrift“.

Aðaláhugasvið hans var þó ferðamáti án hesta.

Hans-Erhard Lessing, ævisöguritari Drais, setur fram þá tilgátu að þessi áhersla hafi verið viðbrögð við pólitískum og umhverfislegum kreppum.

Evrópa varð fyrir uppskerubresti 1812-15, stríð olli 20 ára röskun, hermenn Napóleons rændu kornhlöður á leið sinni frá Moskvu og kornverð hækkaði gífurlega.

Til að gera illt verra, eins og Mick Hamer heldur fram í „Brimstone and Bicycles“, gaus Tambora-fjallið í Suðaustur-Asíu þann 5. apríl 1815 í einu stærsta eldgosi sem sögur fara af og myndaði öskuský sem kældi hitastig að meðaltali um 3⁰C í Evrópu og Norður-Ameríku.

Árið 1816 varð þekkt sem árið án sumars.

Uppskera brást, Thames-áin fraus, það snjóaði í júlí, matur varð óviðráðanlega dýr, hungursneyð skall á og hestar drápust eða voru étnir.

Á Englandi innblés þetta dapurlega andrúmsloft Mary Shelley til að skrifa Frankenstein og í Þýskalandi leiddi það Karl von Drais til að þróa frumgerð reiðhjólsins.

Hlaupahjól og knapi almennt talinn vera barón Karl von Drais, um 1818. Mynd fengin að láni frá: www.cyclinguk.org

Hestvagnar

Fyrsta mannknúna ökutækið sem Drais hannaði var fjögurra hjóla farþegavagn sem var knúinn áfram af þjóni í aftursætinu sem notaði fótplanka (fótstig) til að snúa öxli þess.

1817 hafði Drais snúið sér að tveggja hjóla farartækjum, mögulega undir áhrifum frá „célérifère“ (hjólabretti), sem var vinsælt fullorðinsleikfang í Frakklandi á tíunda áratug 18. aldar.

„Laufmaschine“ Drais, sem þýðir „hlaupavél“ á íslensku, kölluð „draisine“ á ensku og „draisienne“ á frönsku, samanstóð af tveimur smávöxnum vagnhjólum sem fest voru langsum í línu á viðargrind (afturhjólið í kjölfar framhjólsins).

Hún var með þríhyrningslaga stýrisstöng með armhvílu yfir snúningsstýrishjólinu að framan og bólstraðan hnakk.

Til að knýja tækið áfram hljóp ökumaðurinn með fæturna á jörðinni og sveiflaði þeim á milli skrefa þegar tækið jók hraðann, og náði allt að 8-10 kílómetra hraða á klukkustund.

Til að bremsa togaði ökumaðurinn í band sem stöðvaði afturhjólið.

Drais sá fyrir sér hagnýt not fyrir tæki sitt, svo sem í póstþjónustu, skógrækt eða hernaðarflutningum.

Fjölmiðlar voru fullir af fréttum af uppfinningu Drais. Saunders’ Newsletter birti ítarlega lýsingu á „nýuppfundnu ferðatæki“ í útgáfu sinni 25. september 1817 og útskýrði: „Meginregla uppfinningarinnar er fengin úr skautaíþróttinni og felst í einfaldri hugmynd um að knýja áfram sæti á hjólum með hjálp fótanna.“

„Tækið sem uppfinningamaðurinn hefur búið til samanstendur af sæti á aðeins tveimur, tveggja feta hjólum sem renna hvort á eftir öðru, svo hægt sé að nota hana á gangstéttum.

Til að viðhalda jafnvægi hefur ferðalangurinn fyrir framan sig lítið borð með púða sem er negldur á það, sem hann hvílir handleggina á og fyrir framan það er lítil stöng sem hann heldur á til að stýra ferð sinni.

Tækið vegur 50 pund og hægt var að framleiða traust módel fyrir undir fjórum Karólínum í peningum (Carolines).

Hlaupahjól eða hjólhestur

Í október 1817 gaf Drais út þriggja síðna bækling með hönnunum á laufmaschine (hlaupahjólinu).

Í honum voru tvær myndskreytingar, ein í lit sem sýndi ökumann í gulum einkennisbúningi hraðboða.

Meðal þeirra voru gerðir með 2-4 hjólum og tandem (afturhjól í kjölfar framhjóls).

Viðskiptavinir gátu fjárfest í tilbúnu tæki eða pantað hönnunina og fengið vagnsmið til að smíða hana.

Opinberar gerðir voru staðfestar með númeraplötu sem var greypt með skjaldarmerki von Drais.

Árið eftir gaf Drais út franskan bækling þar sem nafn tækjanna var þýtt sem „vélocipède“ (hjólhestur), og meðal fylgihluta voru regnhlíf, segl og lampi.

Vörulisti fyrir hlaupahjól, 1817, hermaður í gulu. Mynd fengin að láni frá: www.cyclinguk.org

Í kjölfar metsetjandi ferðar sinnar frá Mannheim til Schwetzinger fór Drais í aðra ferð árið 1817 frá Gernsbach til Baden yfir alræmdan 240 metra háan hól.

Lessing skrifar að staðbundinn lögreglumaður hafi tímasett von Drais á 4:00, en hann lauk ferðinni á einni klukkustund og á meðalhraða upp á 4 mílur eða 6,4 kílómetra á klukkustund, sem var helmingi styttri tími en venjulega og vakti aðdáun áhugavísindamanna sem voru viðstaddir.

Hins vegar var þörf á enn tilkomumeira sýningaratriði með tækinu ef Drais ætlaði að laða að sér viðskipti.

Í apríl 1818 skipulagði Drais sýningu á draisienne í Lúxemborgargarðinum í París sem var í umsjón Chasseur, þjóns hans, sem gegndi hlutverki umboðsmanns hans í Frakklandi.

Þúsundir áhorfenda greiddu aðgangseyri til að fá að sjá tækið.

Myndskreytingar af viðburðinum sýna konur í glæsilegum kjólum, vel klædda karlmenn og börn sem raða sér meðfram göngustígum garðsins á meðan draisienne-hjólin þjóta fram hjá.

Fréttir af kynningunni bárust víða. Morning Chronicle frá 10. apríl 1818 sagði í kaflanum „Fréttir frá París“:

„Gríðarlegur fjöldi áhorfenda safnaðist saman í gær á hádegi í Lúxemborg til að vera vitni að tilraunum með Drais (tegund af vagni sem knúinn er áfram af tæknibúnaði án hesta).

Mannfjöldinn var svo mikill að tilraunirnar tókust frekar ófullkomlega. Tækið fór þó hraðar en maður á fullri ferð og ökumennirnir virtust ekki þreyttir.“

Athyglisvert er að sýndur var tandem (Afturhjól fylgir í kjölfar framhjóls orðið úr lýsingu á drátti hesta á vagni) hannaður fyrir kvenkyns farþega. Morning Chronicle heldur áfram: „Um klukkan þrjú birtist kona á Draisienne, undir leiðsögn umboðsmanns barónsins de Drais.“

Viðbrögð almennings og vinsældir

Viðbrögðin við nýju tæki Drais voru blönduð. Liverpool Mercury, 24. apríl 1818, tók bjartsýnt fram að „draisiennar virðast vera hentugar fyrir sveitina og fyrir stuttar ferðir á flestum vegum.

“ Journal de Paris var hins vegar ekki hrifið og greindi frá því að einn ökumaður hefði dottið og gert draisiennuna sína ónothæfa með því að brjóta bolta, og að tækið færi nú hægar en hópur barna.

Samanburður við tréhesta barna var óhjákvæmilegur, sem gerði fólk áhugalausara gagnvart draisiennunni sem tækni fyrir fullorðna.

Drais-hjólið varð skotspónn háðs.

Sagnfræðingurinn David Herlihy skrifar að samtímamaður hafi fordæmandi haldið því fram: „Hr. Drais á þakkir skildar frá skósmiðum, því hann hefur fundið bestu leiðina til að slíta skóm.“

Annar reiðhjólasagnfræðingur, Andrew Ritchie, hefur grafið upp brandara um „Velocipedraniavaporiana“ (gufuknúið reiðhjól) og einkaleyfi fyrir tæki sem fer „14 mílur á 15 dögum“.

Forvitni sigraði og draisínur reyndust vinsælar til aksturs í görðum sumarið 1818.

Umboðsmaður Drais rak leigufyrirtæki í Monceau-garðinum í París og heildarsala var góð.

Akstursbrautir opnuðu jafnvel svo langt í burtu sem í Austurríki.

Draisínu-æðið var þó skammlíft. Holóttir, ójafnir vegir gerðu aksturinn óþægilegan og erfiðan.

Þegar ökumenn leituðu á gangstéttir voru þeir taldir til ama fyrir gangandi vegfarendur.1

Sumar borgir bönnuðu draisínur, þar á meðal Mílanó árið 1818, London og New York árið 1819 og Kalkútta árið 1920.

Innleiðing og útbreiðsla

Drais hafði fundið upp tæki með gríðarlega mikla möguleika.

Staða hans sem opinber starfsmaður í skógrækt og svæðisbundnar takmarkanir á einkaleyfum gerðu honum þó erfitt fyrir að vernda hönnun sína.

Þann 12. janúar 1818 fékk Drais einkaleyfi í Baden, en það gilti ekki utan svæðisins.

Síðar sama ár tryggði Drais sér fimm ára einkaleyfi í Frakklandi, en það gerði lítið til að letja eftirlíkingar. Ólöglegar eftirlíkingar af draisínunni birtust um alla Evrópu.

Gæðahestrinn

Á Englandi nýtti Denis Johnson, vagnasmiður að Longacre 75 í London, sér hönnun Drais með því að tileinka sér hana.

Það er enginn vafi á því að hjólreiðatæki Johnsons var byggt á draisienne.

Til dæmis skrifaði Yorkshire Gazette 15. maí 1819 að „barón von Drais … er uppfinningamaður þessa snjalla tækis … sem nú er kynnt í þessu landi af hr. Johnson.“

Johnson sá líklega módel og teikningar sem voru fluttar frá Evrópu og skráði það fljótt sem einkaleyfi á Englandi áður en einhver annar fékk sömu hugmynd.

Reiðskóli Johnsons fyrir fótgangandi hobbýista, 1819. Mynd fengið að láni frá: www.cyclinguk.org

„Fótgöngufarartækið“ Johnsons, einkaleyfi nr. 4321 frá 22. desember 1818, var endurbætt útgáfa af draisienne.

Hún var léttari, notaði málm í stað viðar þar sem hægt var, var með stærri og stöðugri tréhjól klædd járni, var með þverslá sem var sveigð niður þar sem hnakkurinn sat, var uppréttari og var með stýrisstöng úr málmi.

Hún gat ferðast á 14-16 kílómetra hraða á klukkustund, sem gerði hana að einu hraðskreiðasta farartæki á vegum úti.

Johnson kynnti til sögunnar kvennaútgáfu með lægri grind og glæsiútgáfu sem var handskreytt eftir pöntun.

Reiðskóli var opnaður nálægt verslun hans við Long Acre og keppnir voru skipulagðar.

„Dandy-hesturinn“ eða „hobbýið“, eins og það var kallað, varð vinsælt meðal ungra borgarbúa og enn vinsælla meðal háðfuglanna.

Prentmyndin „Hobbýhestasalinn“ frá 1819, sem geymd er á Breska safninu (hér að neðan) og ber saman kaup á velocipede við mat á hesti, sýnir þennan húmor.

Þótt upprunalega draisiennan hans Drais hafi ef til vill aðeins verið skammvinn tískubóla, varð hönnun hans innblástur fyrir frekari nýsköpun, þar á meðal eftirlíkingar, sem hafði varanleg áhrif. Mynd fengin að láni frá: www.cyclinguk.org

Pólitísk ofsókn gegn Drais og síðustu dagar hans

Drais átti ekki auðvelt líf.

Móðir hans lést þegar hann var 14 ára, starfsferill hans í skógrækt byggðist á áhrifum föður hans og lág laun hans gerðu honum ómögulegt að giftast.

Drais átti í erfiðleikum með að fá einkaleyfi á draisienne-hjóli sínu og náði ekki viðskiptalegum árangri.

Von Drais-fjölskyldan, sem hafði einu sinni flúið franska byltingarherinn, missti orðspor sitt 1819 þegar Drais eldri, háttsettur dómari, neitaði að náða nemanda sem sakaður var um morð á leikritaskáldi sem var andsnúið byltingunni.

Karl von Drais flúði til Brasilíu til að forðast ofsóknir en sneri aftur 1827 þegar faðir hans, sem var flogaveikur, veiktist meira. Faðir hans lést 1830 og þá skrifar Lessing: „Piparsveinninn varð alkóhólisti“.

Á tímum þýsku byltinganna 1848-9 afsalaði Drais sér barónstitlinum og varð „Borgarinn Karl Drais“.

Síðar, þegar prússneskir herir náðu aftur yfirráðum á svæðinu, voru byltingarsinnar annaðhvort teknir af lífi eða vistaðir á geðsjúkrahúsum.

Drais slapp við þessi örlög einungis vegna málaflutninga systur sinnar og frænda.

Drais lifði síðustu ár sín í kyrrþey og fátækt, eftir að eignir hans höfðu verið gerðar upptækar og orðspor hans eyðilagt í kjölfar hinnar misheppnuðu byltingar.

Hann lést allslaus 66 ára gamall þann 10. desember 1851.

Uppfinningar Drais féllu í gleymsku eða voru gerðar lítilfjörlegar af badenskum yfirvöldum sem voru ákafar í að ófrægja pólitíska andstæðinga sína, eins og ævisöguritarar hans greina frá á www.karldrais.de.

Orðstír Drais var ekki endurreistur fyrr en á hjólreiðaöld Viktoríutímabilsins.

Minningarskjöldur var settur upp á húsi hans í Karlsruhe og þýskir hjólreiðamenn sáu til þess að gröf hans væri vernduð.

Tímaritið Graphic greindi frá því 4. maí 1891 að „breskir hjólreiðamenn, sem skulda heilsu sína og ánægju svo mikið hjólum sínum, gætu haft áhuga á að heyra af þeim heiðri sem nýlega var veittur uppfinningamanni reiðhjólsins, baróni Carl von Drais. [sic]… jarðneskar leifar barónsins hafa verið fluttar með mikilli viðhöfn úr vanræktri gröf sinni í hvíldarstað á nýja kirkjugarðinum, þar sem hjólreiðamenn föðurlandsins munu reisa glæsilegt minnismerki.“

Niðurstaða

Viðeigandi minnisvarði um Drais hefur síðan verið reistur í kirkjugarðinum í Karlsruhe.

Frímerki, Google Doodle og þýsk 20 evru mynt frá árinu 2017 hafa einnig verið gefin út honum til heiðurs.

Þótt draisiennan hafi ekki verið stighjól eins og við þekkjum í dag, markaði hún mikilvægt skref í þróun reiðhjóla.

Tveimur öldum eftir að draisiennan kom fyrst fram á sjónarsviðið er réttmætt að líta til baka á arfleifð Karls Von Drais og lýsa honum sem föður reiðhjólsins.

Dr. Sheila Hanlon er sagnfræðingur Cycling UK. Hún mun kanna ríkulega hjólreiðasögu okkar, bæði í fortíð og nútíð, í áframhaldandi greinaröð í sögukafla vefsíðu Cycling

Reiðhjól, Lúxemborgargarðurinn, Gentry útgáfan, 1818. Mynd fengin að láni frá: www.cyclinguk.org
  1. Kannast kannski nútíminn við þetta? ↩︎

Heimild: www.cyclinguk.org

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráði: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Matarvagninn eða the Chuck Wagon #1Matarvagninn eða the Chuck Wagon #1

0 Comments

Matarvagninn (the Chuck Wagon) varð til 1866, fyrir tilstilli útsjónarsams nautgripabónda frá Texas að nafni Charles Goodnight.

Charles Goodnight

Á tímum þegar nautgriparekstrar tóku vikur eða jafnvel mánuði þurftu kúrekar áreiðanlegar máltíðir og birgðir.

Goodnight breytti gömlum herbirgðavagni og bætti við hólfum, útfellanlegum borði og geymslurými fyrir mat, verkfæri og persónulega muni.

Þetta var fyrsti færanlegi eldhúsvagninn sinnar tegundar – nokkurs konar hjólhýsi slóðarinnar, dregið af hestum og hannað til að fæða heila áhöfn.

Þegar við hugsum um Villta vestrið er auðvelt að ímynda sér kúreka, nautgripi og víðáttumikil sléttur.

En á bak við hvern vel heppnaðan nautgriparekstur var hljóðlát hetja á hjólum: matarvagninn.

Hann var ekki bara eldhús.

Hann var hjarta kúrekabúðanna, rúllaði yfir sléttuna með kex í ofninum og kaffi á eldinum.

Matarvagninn þjónaði mörgum hlutverkum.

Hann var eldhús, búr, verkfærageymsla og sjúkrastofa allt í sama vagninum.

Hann flutti varðveittan mat eins og baunir, kaffi, saltað svínakjöt og súrdeig, og var útbúinn eldunaráhöldum eins og pottofnum, kaffipottum og eldkveikjubúnaði.

Kúrekar gátu treyst á þrjár máltíðir á dag, sama hversu afskekkt staðsetning þeirra var.

Og þegar dagsverkinu var lokið varð matarvagninn félagsmiðstöð búðanna – staður til að deila sögum, jafna ágreining eða einfaldlega njóta heitrar máltíðar undir stjörnunum.

Orðið „chuck“ var slangurkúreki fyrir matarmikinn, saðsaman mat – þá tegund sem hélt manni gangandi í langar klukkustundir í hnakknum.

Þannig varð nafnið „chuck wagon“ til. Það var kannski ekki fínt, en það var áreiðanlegt og nauðsynlegt fyrir lífið á slóðinni.

Í hjarta hvers matarvagns var kokkurinn, kallaður með ástúð „cookie“.

Hann var meira en bara matargerðarmaður.

Hann ók vagninum, valdi tjaldstæðið og starfaði sem læknir, rakari, bankastjóri og jafnvel dómari þegar ágreiningur kom upp.

Hlutverk kokksins var mikilvægt – ekki bara til að fæða mennina heldur til að halda hópnum saman.

Hann reis fyrir dögun, setti kaffið í suðu og var með máltíðir tilbúnar þegar dagsferðinni lauk.

Góður kokkur gat lyft andanum, haldið skapi í skefjum og veitt tilfinningu fyrir heimili í miðju óbyggðanna.

Inni í matarvagninum mátti finna allt það nauðsynlegasta: þurrkaðar baunir, beikon, kaffi, þurrkaða ávexti, hveiti og súrdeigsgerð fyrir kex.

Steypujárnspönnur, hnífar og kaffipottar voru geymdir ásamt svefnpokum, vatnstunnum, verkfærum og sjúkrakössum.

Þetta var þétt og skilvirkt kerfi byggt fyrir lifun og þægindi á slóðinni.

Þótt dagar nautgriparekstra séu löngu liðnir lifir matarvagninn áfram sem tákn ameríska vestursins.

Um allt land halda matarvagnakeppnir hefðinni á lífi, þar sem lið keppa um að endurskapa ekta máltíðir frá slóðinni.

Sumir ferðamannastaðir bjóða upp á matarvagnskvöldverði með kúrekasöngvum og sögum, sem gefa gestum smjörþefinn af lífinu á opnu sléttunni.

Jafnvel nútímamatarvagnar halda uppi andanum áfram – rúlla inn á vinnustaði og viðburði til að framreiða máltíðir rétt eins og gömlu vagnarnir gerðu eitt sinn.

Matarvagninn var ekki bara aðbúnaður á hjólum – hann var sál slóðarinnar.

Hann fæddi mennina sem hjálpuðu til við að móta ameríska landnámið og hann nærir enn ímyndunarafl okkar í dag.

Meira um faðir matarvagnsins (the Chuck Wagon) Myndband!


Heimild: History Shortcut Facebook

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Píanókassabuggy #1Píanókassabuggy #1

0 Comments

Buggy kom í ýmsum útgáfum og nafngiftum!

Dwayne Cullers, lesandi Ummerkja Texas, fór að grúska og fann þessa glæsilegu mynd af manni í El Paso með fallegan hvítan hest og „píanókassa“ hestvagn.

Ég hafði aldrei heyrt um píanókassa hestvagn áður, svo ég leitaði að upplýsingum um hann.

Í ljós kom að píanókassa hestvagn var tegund af hestvagni sem var gríðarlega vinsæl í Bandaríkjunum á seinni hluta 19. aldar og byrjun þeirrar 20.

Nafnið kemur frá sérstöku lagi vagnsins, sem líkist mjög stórum uppréttum píanókassa – ferkantaður, með flötum hliðum og tiltölulega hár með beinum línum og kassalaga útliti.

Líkindin eru svo áberandi að hugtakið „píanókassi“ varð viðurkennd leið til að lýsa einstöku formi ökutækisins.

Þessir hestvagnar voru almennt einfaldir og hagnýtir í hönnun, með einu bekkjarsæti fyrir einn eða tvo farþega og fjórum hjólum, þar sem þau fremri voru minni til að auðvelda beygjur.

Vagnyfirbyggingin sat hátt yfir hjólunum og vagninn var oft dreginn af einum hesti.

Ólíkt fínni vögnum sem ætlaðir voru til að sýna sig í félagslegu samhengi var píanókassahestvagninn vinnuhestur í dreifbýlissamgöngum – ódýr, hagnýtur og vel til þess fallinn að nota í daglegu lífi, sérstaklega í bændasamfélögum.

Þeir voru Volkswagen-bjöllur síns tíma.


Heimild: Traces of Texas á Facebook, Dwayne Cullers

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Dráttar- og burðardýr í uppgjöri múldýra og uxa í villta vestrinuDráttar- og burðardýr í uppgjöri múldýra og uxa í villta vestrinu

0 Comments

Ollu miklu uppgjöri milli uxa og múldýra í ameríska vestrinu


Frá vagnalestum á Oregon-slóðinni til hergagnabirgðalína og landbúnaðar á landamærasvæðum voru bæði dýrin notuð í miklum mæli, og hvort um sig bauð upp á ákveðna kosti og takmarkanir.

Skilningur á notkun þeirra veitir dýrmæta innsýn í efnahagslegan, umhverfislegan og skipulagslegan veruleika lífsins í ameríska Vesturlandinu.

Efnahagsleg sjónarmið

Uxar voru hagkvæmari kostur fyrir marga landnema.

Oft var hægt að kaupa (a yoke) uxa (tvö dýr) á helmingi verðs eins múldýrs.

Að auki var ódýrara að fóðra og viðhalda uxum. Þeir gátu lifað á grófu fóðri – sléttugrasi, runnum og öðru lággæðafóðri – á meðan múldýrin þörfnuðust vandaðra mataræðis, sérstaklega þegar þau voru í stöðugri vinnu.

Landnemar sem voru ekki of efnaðir kusu oft uxa af þessari ástæðu.

Meirihluti landnema í heild sinni sem ferðuðust yfir land á Oregon-, Kaliforníu- og Mormónaslóðunum um miðja 19. öld valdi oft uxateymin vegna hagkvæmni þeirra og endingar, þrátt fyrir hægari ferðahraða.

Styrkur og vinnuþol

Uxar voru þekktir fyrir styrk sinn og þol.

Þótt þeir væru hægari en múldýr gátu þeir dregið þunga farma dag eftir dag.

Á grófum, forugum og hjólföruðum slóðum sléttunnar miklu og Klettafjallanna reyndust uxar áreiðanlegir, sérstaklega við að draga þunglestaða vagna í gegnum krefjandi landslag.

Múldýr voru hins vegar eftirsótt fyrir hraða sinn, lipurð og fótvissu.

Bandaríski herinn notaði oft múldýr fyrir birgðaflutninga, landkönnunarleiðangra og póstvagnaleiðir vegna getu þeirra til að ferðast hratt yfir langar vegalengdir.

Þol þeirra í þurru loftslagi – ásamt meira viðnámi gegn hita og sjúkdómum – gerði þá sérstaklega hentuga fyrir harðbýlt loftslag suðvesturhluta landsins.

Hegðun og meðhöndlun

Uxar voru almennt spakir og hlýðnir þegar þeir voru rétt þjálfaðir.

Þeir voru settir undir herðaklava1 í pörum (yoked in pairs) og stýrt með raddskipunum og gaddastaf frekar en taumum. Róleg framkoma þeirra gerði þá auðveldari í meðförum fyrir óreynda ökumenn, eins og nýkomna landnema eða bændur.

Múldýr voru hins vegar taldir greindari og sjálfstæðari í hugsun.

Þótt þetta gerði þá skilvirkari í höndum reyndra kúskum voru þeir einnig erfiðari í þjálfun og meðhöndlun.

Múldýr voru venjulega beisluð eins og hestar og þarfnaðist teymið meiri athygli við meðhöndlun.

Skapgerð þeirra gaf þeim orð fyrir að vera þrjóskir, þótt í raun væri þessi eiginleiki oft form sjálfsvarnar – múldýr voru ólíklegri en hestar eða uxar til að vinna sig til þrots eða meiðsla.

Viðkvæmni og langlífi

Uxar höfðu einn alvarlegan veikleika: þeir voru viðkvæmari fyrir gin- og klaufaveiki, sérstaklega þegar þeir voru ofkeyrðir eða illa fóðraðir.

Hins vegar voru þeir seinir til að örvænta og ólíklegri til að taka á rás þegar þeir urðu skelkaðir, sem dró úr hættu á vagnaslysum.

Múldýr voru úthaldsbetri í þurru loftslagi og höfðu almennt færri fótavandamál en hestar eða uxar.

Þeir lifðu lengur, jöfnuðu sig hraðar eftir áreynslu og gátu unnið vel fram á efri ár.

Seigla þeirra gerði þá að ákjósanlegri dýrum fyrir langtíma viðskipta- eða hernaðaraðgerðir.

Stefnumiðuð notkun og svæðisbundnar óskir

Um miðjan til seinni hluta 19. aldar fóru óskir um annað hvort dýrið fram yfir hitt að endurspegla svæðisbundinn og starfstengdan mun.

Uxar héldu áfram að vera fyrsti kostur landbúnaðarlandnema á frjósömum svæðum eins og Willamette-dalnum í Oregon eða Miðdalnum í Kaliforníu.

Þeir voru einnig ráðandi í fyrstu bylgjum vesturferðanna.

Múldýr urðu hins vegar ráðandi í herbirgðakeðjum, námurekstri og vöruflutningum yfir langar vegalengdir.

Bandaríski herinn, sérstaklega birgðadeildin, varð einn stærsti kaupandi og ræktandi múldýra og reiddi sig á þá vegna óviðjafnanlegrar getu þeirra til að takast á við gróft landslag og langa göngu án þess að brotna niður.

Niðurstaða

Notkun uxa og múldýra í BNA-vestrinu á 19. öld endurspeglaði flókið samspil efnahagslegra nauðsynja, umhverfisaðstæðna og vinnuaflsþarfa. Á meðan uxar voru hægir, áreiðanlegir og hagkvæmir, buðu múlar upp á hraða, seiglu og aðlögunarhæfni á hærra verði.

Hvort dýr var ómissandi í sínu samhengi, og saman knúðu þau áfram þá gríðarlegu hreyfingu fólks og efnis sem einkenndi landnám Bandaríkjanna í vestri.

  1. ↩︎

Heimild: History Shortcut Facebook

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Ofurvopn fornaldar: Saga stríðsvagna – I. hlutiOfurvopn fornaldar: Saga stríðsvagna – I. hluti

0 Comments

Uppfært 18. júní 2015. Wu Mingren (‘Dhwty’)


Stríðsvagninn er oft tengdur við hina fornu egypsku siðmenningu.

Hann varð áberandi vopn í stríði á tímum Nýja konungsríkisins.

Í raun er hann oft talinn ofurvopn hins forna heims.

E Lawrence ásamt Leonard Woolley, fornleifafræðingnum sem stýrði uppgreftrinum, með hittíska steinplötu á uppgraftarsvæðinu í Carchemish nálægt Aleppo fyrir fyrri heimsstyrjöld. Á plötunni má sjá bogmann á stríðsvagni.

Sumir hafa velt því fyrir sér hvort stríðsvagninn hafi verið kynntur til sögunnar af innrásarliði Hyksos (þó að engar staðreyndir styðji þá fullyrðingu).

Saga stríðsvagnsins nær þó meira en þúsund árum aftur í tímann áður en hann var kynntur til sögunnar í Forn-Egyptalandi.

Að auki þarf að ferðast vestur fyrir landamæri Egyptalands til að uppgötva fornar rætur hans.

1927/8 var breski fornleifafræðingurinn Sir Leonard Woolley að grafa upp konunglega grafreitinn í Úr í nútíma Írak þegar hann uppgötvaði grip sem í dag er þekktur sem Konunglegi staðallinn frá Úr (frá þriðja árþúsundi f.Kr.).

Á annarri hlið þessa grips er sýnd stríðsvél Mesópótamíu, sem samanstóð af fjórhjóla, vagnlíkum farartækjum sem voru dregin af fjórum ösnum.

Listamaðurinn sýnir jafnvel notkun þessa vopns með því að sýna það í mismunandi stellingum/hreyfingum.

Staðall frá Úr, 26. öld f.Kr. Neðsta myndaröðin sýnir stríðsvagna í notkun.

Þannig eru asnar fyrst sýndir gangandi, fara svo í brokk og loks á stökk.

Til að undirstrika að þetta var stríðsvopn bætir listamaðurinn við einum eða tveimur troðnum óvinum undir því til öryggis.

Þetta er ein elsta þekkta myndin af stríðsvagni, þó hann sé mjög ólíkur þeim sem Egyptar notuðu.

Fyrir utan þá staðreynd að það voru fjögur hjól í stað tveggja var önnur stór munur sá að hjól þessara mesópótamísku stríðsvagna voru gegnheil frekar en með teinum.

Að vissu leyti má líta á þessa sem „frumstríðsvagna“.

Almennt hefur verið gert ráð fyrir að hjólið hafi verið þróað frekar í Mið-Austurlöndum og stuðlað að þróun stríðsvagnsins í þá gerð sem við þekkjum betur í dag.

Til dæmis má finna myndir af stríðsvögnum á anatólskum innsiglisþrykki frá öðru árþúsundi fyrir Krist.

Ólíkt mesópótamískum forverum sínum hafa þessir stríðsvagnar hjól með fjórum pílárum.

Fornleifarannsóknir hafa hins vegar bent til þess að þetta stig í þróun stríðsvagna hafi átt sér stað fyrr á Evrasíusteppunni.

Uppgröftur á kurgönum (fornum gröfum yfirstéttarfólks sem þaktar eru jarðhaugum) frá Sintasha-Petrovka-menningunni hefur leitt í ljós hluti sem taldir eru vera stríðsvagnar.

Þótt stríðsvagnarnir sjálfir hafi molnað í dufti, skildu neðri hlutar hjólanna eftir sig för af lögun sinni og hönnun í raufar sem skornar voru fyrir þau í moldargólf grafhýsisins.

Sumir hlutar stríðsvagnabyggingarinnar varðveittust einnig á þennan hátt.

Einnig hefur verið bent á að þeir hafi ef til vill ekki verið notaðir í hernaðarlegum tilgangi, heldur í helgiathöfnum kappaksturs til að leysa deilur eða vinna verðlaun, sem var siður Arýa.

Kýbele dregin í vagni sínum af ljónum í átt að fórnarathöfn (hægra megin). Fyrir ofan eru sólguðinn og himinhnettir. Plata frá Ai Khanoum, Baktríu (Afganistan), 2. öld f.Kr.

Vissulega var stríðsvagninn meira en bara áhrifarík drápsvél.

Á níundu öld fyrir Krist notuðu Assýríumenn til dæmis stríðsvagna sem skyndiáhlaupsvél.

Á öldunum sem fylgdu var hlutverk stríðsvagnsins á vígvellinum þó leyst af hólmi af skilvirkari riddaraliðum.

Engu að síður héldu Assýríumenn áfram að nota stríðsvagna.

Í stað þess að nota þá í herferðum voru stríðsvagnar notaðir sem virðingar- eða athafnafarartæki.

Atriði úr herferð Ashurbanipals (668-627 f.Kr.) gegn elamísku borginni Hamaru, sýnir assýrískan stríðsvagn með vagnstjóra og bogamanni sem eru verndaðir gegn árás óvina af skjaldbera. Assýrískt upphleypt verk frá Níníve. Alabastur upphleypt verk, gert um 650 f.Kr.

Til dæmis sýnir skrautmynd sem prýðir herbergi í höll Ashurbanipals í Níníve konung í skrautlegum stríðsvagni sínum (með sólhlíf að ofan) sem stýrir brottflutningi hinna sigruðu Elamíta.

Önnur skrautmynd úr höllinni sýnir að Assýríumenn notuðu einnig stríðsvagna við ljónaveiðar sínar.

Það voru ekki einungis Assýríumenn sem litu á stríðsvagna sem munaðarvöru.

Um hálfri öld fyrir valdatíð Ashurbanipals innihalda egypsk grafhýsi í Amarna skrautmyndir sem sýna faraóinn Akhenaten (sem var ekki þekktur sem stríðskonungur) og eiginkonu hans, Nefertiti, aka á stríðsvögnum.

Ramses II í orrustunni við Kades ekur vagni (myndríst í Abu Simbel).

Aðrir faraóar notuðu hins vegar stríðsvagna í hernaði og sá frægasti var líklega Ramses II í orrustunni við Kades, þar sem bæði Egyptar og óvinir þeirra, Hettítar, höfðu stríðsvagna í herum sínum.

Stríðsvagnar Egypta voru þó mjög ólíkir þeim sem Hettítar notuðu.

Ólíkt vögnum Hettíta voru egypsku vagnarnir léttari og hraðskreiðari.

Orthostatískt upphleypt verk í basalti; stríðsvagn, Karchemish, 9. öld f.Kr.; síðhettískt listform með assýrískum áhrifum.

Meðal ástæðna fyrir þessum breytingum er að egypsku stríðsvagnarnir voru aðallega notaðir til að vernda fótgönguliðið og að landslag Egyptalands og Kanaans hentaði ekki fyrir notkun þungra stríðsvagna.

Í stað þess að nota þá til að steypa sér á óvinina voru egypsku stríðsvagnarnir notaðir sem færanlegir skotpallar.

Stríðsmaðurinn í vagninum var vopnaður boga og örvum ásamt nokkrum stuttum spjótum.

Auk þess að geta skilvirkt látið örvaregnið dynja á óvininum áður en þeir flytja sig hratt í burtu hentaði egypski stríðsvagninn einnig fullkomlega til að elta uppi flýjandi óvini.

Þó að flestir viti af notkun stríðsvagna í Forn-Austurlöndum nær er kannski tiltölulega minna þekkt að stríðsvagnar voru einnig notaðir í öðrum fornum samfélögum.

Í næsta hluta munum við skoða notkun stríðsvagna lengra austur í Asíu.

Aðalmynd: Smáatriði, Faraóinn Tutankhamun að aka stríðsvagni og tortíma óvinum sínum. Málverk á við, Egyptalandssafnið í Kaíró.

Uppfært af Wu Mingren (‘Dhwty’)


Heimild: Superweapon of the Ancient World: A History of Chariots – Part I | Ancient Origins

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Keltneskur stríðsvagn 2.500 ára fannst í EdinborgKeltneskur stríðsvagn 2.500 ára fannst í Edinborg

0 Comments

Stríðsvagn sem sannar tengingu á járnöld við meginland Evrópu



Skrifað af: Wu Mingren

Wu Mingren („Dhwty“) er með BA-gráðu í fornaldarsögu og fornleifafræði.

Þótt megináhugi hans beinist að fornum menningarheimum Mið-Austurlanda hefur hann einnig áhuga á öðrum landsvæðum og tímabilum.

Mingren hefur tekið virkan þátt í vettvangsrannsóknum í fornleifafræði og hefur starfað við uppgröft víða um heim, meðal annars í Bretlandi, Egyptalandi og á Ítalíu.


Newbridge-vagn er nafnið sem gefið var leifum af keltneskum vagni sem fannst í Edinborg í Skotlandi.

Gröfin er talin vera frá um 5. öld f.Kr. og tilheyrir þar með járnöld.

Newbridge-vagninn er mikilvægur þar sem hann er sá fyrsti sinnar tegundar sem grafinn hefur verið upp í Skotlandi og gæti bent til þess að Skotar á járnöld hafi haft nánari tengsl við Evrópu en áður var talið.

Því hefur verið velt upp að þessi vagn tengist greftrun og að einhver af háum stöðum hafi verið jarðsettur nálægt þeim stað þar sem vagninn fannst.

Áætlað var að hefja byggingu nýju Edinburgh-skiptistöðvarinnar árið 2001.

Newbridge-vagninn fannst við fornleifarannsókn sem gerð var áður en hafist var handa við byggingu Edinburgh-skiptistöðvarinnar, mynd (CC by SA 2.0 / Derek Ferris)

Áður en hægt var að hefja byggingarframkvæmdir á staðnum þurfti þó að fara fram fornleifarannsókn á svæðinu samkvæmt fyrirmælum borgarráðs Edinborgar.

Þetta var vegna þess að byggingarsvæðið var staðsett nálægt Huly Hill, bronsaldargrafhaug með þremur standandi steinum, í Newbridge, nokkra kílómetra vestur af miðborg Edinborgar og nálægt Edinburgh-flugvelli.

Fornleifafræðingar frá Headland Archaeology og Þjóðminjasafni Skotlands sáu um uppgröft á staðnum.

Rómverskir rithöfundar skráðu að keltneskir stríðsmenn hefðu notað stríðsvagna í hernaði.

Hver stríðsvagn samanstóð af vagni sem dreginn var af tveimur hestum og mannaður af tveggja manna liði, ökumanni og stríðsmanni.

Ein af þeim aðferðum sem stríðsvagnaliðin notuðu var sem nokkurs konar farartæki fyrir stríðsmanninn.

Stríðsvagninum var ekið inn á vígvöllinn og stríðsmaðurinn steig af til að berjast sem fótgönguliði.

Þegar stríðsmaðurinn þreyttist gat hann stigið aftur upp í stríðsvagninn og yfirgefið bardagann. Önnur aðferð sem var notuð var að láta stríðsvagninn hreyfast um vígvöllinn og þaðan voru spjót kastað að óvininum.

Einnig var sagt að hávaðinn frá stríðsvögnunum hefði ógnað óvinunum

Tengt efni.
Keltneskir stríðsmenn á stríðsvagni (CC 3.0)

Upphaflega var talið að Newbridge-vagninn væri frá um 250 f.Kr. Hjólbarðar og ytra borð hjólanna voru úr járni og vegna tæringar varðveittust nokkur viðarbrot úr hjólunum.

Þessi brot fundust við uppgröft hjólsins á rannsóknarstofu og voru notuð til að aldursgreina ökutækið með geislakolsaðferð.

Niðurstaða þessarar greiningar bendir til þess að vagninn hafi verið smíðaður á bilinu 475 til 380 f.Kr., sem gerir hann elsta vagn sem fundist hefur í Bretlandi.

Járnhjólbarðarnir gerðu einnig kleift að endurbyggja hjól vagnsins nákvæmlega, þar sem staðsetning og lögun hjólanna höfðu varðveist.

Frekari upplýsingar um vagninn, sem fengust við uppgröftinn, gerðu það mögulegt að framkvæma fullkomna endurgerð Newbridge-vagnsins árið 2007.

Þessi eftirlíking er nú í eigu Þjóðminjasafna Skotlands.

Robert Hurford vagnasmiður fer með okkur í gegnum uppbyggingu og endurgerð vagnsins á ensku!

Hurford segir að hvernig hjólin eru gerð eða uppbyggð taki Rómverjum fram. Allur hringurinn/hjólbarðinn er beigður í heilu lagi t.d.

Newbridge-vagninn veitir einnig upplýsingar um Kelta sem bjuggu í Skotlandi og þá sem bjuggu í öðrum hlutum Evrópu.

Til dæmis benda sumar tæknilegar upplýsingar, eins og hvernig hjólin voru smíðuð og skortur á fjöðrunarbúnaði, til þess að Newbridge-vagninn hafi verið frábrugðinn evrópskum hliðstæðum sínum.

Hins vegar var aðferðin við að grafa vagninn í Newbridge nákvæmlega eins og þær sem notaðar voru í Belgíu og Frakklandi, þar sem heill vagn var grafinn.

„Skotland er oft álitið vera á jaðri járnaldarinnar í Evrópu, einangrað frá meginstraumnum,“ sagði dr. Stephen Carter, framkvæmdastjóri Headland Archaeology í Edinborg [samkvæmt The Megalithic Portal].

„Þessar vísbendingar minna okkur á að það voru mikil tengsl milli Skotlands og Evrópu á forsögulegum tíma, sérstaklega sjóleiðis.“


Heimild: Ancient-origins.net

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlndur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Berliner frá París 1763 #10Berliner frá París 1763 #10

0 Comments

Hversdagsútréttingavagn Katrínar miklu!

Þessi fjögurra sæta vagn geislar af yndislegri fágun.

Portrett af Katrín II keisaraynju.
Rússland, 19. öld, óþekktur listamaður.
Olíumálverk á striga.

Lítil yfirbygging (hlutfallslega), sporöskjulaga í neðri hlutanum, hefur rólegar línur og fínleg hlutföll sem eru enn frekar undirstrikuð af mýkt hins gyllta útskurðar.

Breið rönd strangra rúmfræðilegra skreytinga umhverfis efri brún vagnyfirbyggingarinnar skapar léttleika í útlitinu.

Hinn skýri og rólegi útskurður inniheldur lauf, fléttur, hringlaga skraut, fornaldarlegar blómaskreytingar og smágerð líkneski.

Vagninn byggir á taktföstum endurtekningum sama mynsturs.

Samhverfa ræður ríkjum í skreytingunum.

Útskurðurinn er fíngerður og blúndulíkur, unninn af mikilli færni.

Málverkið með sínum fágaða litaskala er í samræmi við hinn vandaða útskurð.

Málverk með goðsögulegum þemum, eitt af aðalatriðum í listrænu yfirbragði vagnsins, þekur nánast alla yfirbygginguna.

Blómstrandi og blíð náttúra myndar yndislegan landslagsbakgrunn.

Málverkið sýnir þroskaða færni og fínlega hönd listamannsins, en nafn hans er enn óþekkt.

Einnig er mikið notað af bronsi í skreytingunum.

Meðfram þakbrúninni eru bronsskreytingar í formi knippis af stilkum og útskornir bronsborði/renningur.

Þótt þær séu undirskipaðar heildarsamsetningunni eru þær gerðar í lágmynd, fínlega unnar og skartgripalíkar.

Perlumóðursskraut, sem myndar hringlaga skrautmyndir, er notað í listrænum skreytingum fram- og bakhliða og hurða.

Berlíner frá París, meistari Breighteil (?), 1763-1765; flauel – Rússland, 18. öld, 19. öld. Askiviður, flauel, perlumóðir, brons; olíumálun, gyllingar á gifsi og tréskurður. Vagninn tilheyrði Katrínu keisaraynju II. Á 19. öld var hann til sýnis í Hesthúsasafni hirðarinnar í Sankti Pétursborg. Árið 1917 var hann fluttur í Vagnasafnið, þar sem það var til sýnis þar til safninu var lokað.

Gluggarnir og hurðirnar innihalda vel fægða glerplötu með vandlega slípuðum fleti.

Vandlega unnin litasamsetning innréttingarinnar og skjaldarmerkisins samanstendur af gullsaumi í upphleyptum saumi (á hliðunum inni í vagninum), frönskum köntum og skúfum ásamt rauðu flaueli.

Undirvagninn er skreyttur með upphleyptu skrauti og er, ásamt grindinni og hjólunum, þétt gylltur þannig að hægt er að sjá hinar fágætu útlínur hins glitrandi gullvagns langt að.

Skrá frá 19. öld í vopnabúrsskjalasafninu hefur hjálpað til við að staðfesta að upphaflega var allur undirvagninn og hjólin gyllt.

Málverk og útskorið skraut á hurð yfirbyggingarinnar
Berliner. frá París, 1763-1765.

Hjólin fengu sitt núverandi útlit (máluð rauð) þegar vagninn var gerður upp 1881.

Við smíði vagnsins notaði franski meistarinn Breighteil nýjustu tækniframfarir síns tíma, nánar tiltekið lagskiptar (fjaðrablöð) hálfmánalagaðar fjaðrir, stöng á hvorri hlið vagnsins sem dró verulega úr höggum og veltingi, og útitröppu.

Vagninn var pantaður fyrir Katrínu miklu frá Breighteil 1763 og fluttur til Rússlands af verslunarumboðsmanni 1765.

Vitað er að þetta var uppáhaldsferðavagn Katrínar og hún notaði hann til daglegra útréttinga.

Heimild: www.kreml.ru/en-Us/

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Vagnar í Vísundaveiði 1870-80Vagnar í Vísundaveiði 1870-80

0 Comments

Eins og flestir vita voru Vísundar nánast veiddir upp til agna meðan frumbyggjarnir veiddu sér aðeins til veiða!

Frásögn af Vísundaveiðiæðinu 1870!


Vísundaveiðimenn með yfirbyggða vagna. Í Grate Bent, Kansas. Tekið milli 1870 og 1880.

Slátrað fyrir skinnin.“ 1874. Frá Bandaríska þjóðarbókasafninu.

Frumbyggi Ameríku á hestbaki að veiða Vísunda með spjóti.“ Charles Schreyvogel, listamaður. Um 1901. Frá Bandaríska þjóðarbókasafninu.

Innfæddur Ameríkani á hestbaki að veiða Vísunda.“ Um 1897. Frá Bandaríska þjóðarbókasafninu.

Veiði á Vísundum í fjarlægu vestri á leið Kansas-Kyrrahafsjárnbrautarinnar.“ 1871. Frá Bandaríska þjóðarbókasafninu.

Veiði á Vísundum.“ Um 1873. Frá Bandaríska þjóðarbókasafninu.

Fjall eða fell af vísundahauskúpum!


Vísundar í girðingu í Garden City

Heimild: Legacy of the WestFacebook. Sögufélag Kansas.

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is

Skráði: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Glæsivagn frá París 1757 #7Glæsivagn frá París 1757 #7

0 Comments

Þetta glæsiökutæki var gefið Elísabetu Petrovna keisaraynju af Kirill Razumovskíj árið 1754.

Neftóbaksdós með mynd af Elísabetu Petrovna keisaraynju Sankti Pétursborg (?), miður 18. aldar
Keisaralega postulínsverksmiðjan (?). Postulín, gull; málun undir glerung, gyllingar, mótun, sizelering

Kirill Razumovskíj, bróðir Alexeys Razumovskíj sem var í miklu uppáhaldi hjá keisaraynjunni, naut verndar hennar.

Hann hlaut greifatitil árið 1744, varð síðan forseti Vísindaakademíunnar í Sankti Pétursborg árið 1746 og var skipaður herforingi Úkraínu árið 1750.

Vagninn er fjögurra sæta.

Yfirbyggingin mjókkar niður á við og neðri hluti fram- og afturhliðanna er sveigður.

Það eru fimm gluggar á fram- og afturhliðum. Gluggarnir og efri hluti hurðanna með myndskreyttu efra hlutanum innihalda rúðugler.

Hurðirnar eru lágar og samanbrjótanlega þrepið ganga inn í vagninn.

Glæsivagn frá París, meistari А. Drillerosse, 1753-1754. Eftir teikningu eftir N. Pineau (?); bronsskraut í stíl Philippe Caffieri; málverk eftir François Boucher. Hlynur, brons, flauel, járn; tréskurður, gyllingar á gifsi, olíumálun. Gjöf frá 1754 frá greifa Kirill Razumovsky til Elísabetar Petrovna keisaraynju. Vagninn var á Vagnasafninu í Sankti Pétursborg til ársins 1763 og var þá fluttur til Vagnasafnsins í Moskvu. Vopnabúrið fékk vagninn frá Vagnasafninu í Moskvu árið 1834.

Glæsilegur og gylltur vagn er eðlilega talinn eitt besta dæmið um farartæki í rókókóstíl, sem stendur enn ósigraður í heiminum.

Hópur viðurkenndra franskra meistara vann að sköpun þessa óvenjulega farartækis.

Hönnun hins stórbrotna forms vagnsins er unnin af franska arkitektinum Nicolas Pineau.

Á grundvelli þess smíðaði meistarinn Drillerosse vagninn og skreytti hann með glæsilegum gylltum útskurði.

Málverk á spjöldum voru gerð af hinum fræga franska listamanni François Boucher.

Við hönnun þessa einstaka vagns leitaðist Nicholas Pineau við að gefa honum ekki aðeins íburð, heldur einnig hátíðlega reisn „sem hæfir keisaraynju víðfeðms ríkis“.

Útskorið skraut á framhluta undirvagns
París, meistari А. Drillerosse, 1753-1754.

Hann stækkaði vagninn eins mikið og mögulegt var og lagði sérstaka áherslu á áhrifaríka skreytingu þar sem gylltar tréútskurðarskreytingar með óvenjulega ríkulegri mótun eru ráðandi þáttur.

Hönnun hans var framkvæmd af hinum frábæra vagnsmið og skreytingameistara A.

Drillerosse, sem reyndist vera afburðameistari á mörgum sviðum lista.

Stóru ósamhverfu skrautsveigirnir, skeljarnar og blómin, sem sýna óþrjótandi ímyndunarafl meistarans í skreytingunum, lúta heildarsamsetningunni.

Þeirra skringilega sveigðu línur minna á öldutoppa. Taktfast raðaðir skrautsveigirnir, skeljarnar og mjúklega sveigðir blómastilkarnir, sem mynda eina heild, falla vel að útlínum vagnhússins og gefa því fullkomið þrívíddaryfirbragð.

Allir burðarhlutar eru skreyttir með skurðlist: stólparnir á veggjamótunum, gluggaumgjarðirnar og dyrakarmarnir.

Djúpa skurðlistin er gyllt, en grinnri og fínni skurðlistin er varla sjáanleg. Ríkulegasta skurðlistin er á efri hluta vagnhússins, og þökk sé því má njóta háháu skurðlistarinnar frá öllum sjónarhornum.

Víðáttumikið yfirborð fram- og afturhluta undirvagnsins og dráttarskaftsins er skreytt með upphleyptu mynstri af stórum skrautbogum.

Gyllta útskurðurinn á hjólunum sker sig skýrt úr á móti hinum rauða bakgrunni.

Skrautleg bronssamsetning á fjöðrun
Vagninum frá París, meistari А. Drillerosse, 1753-1754.

Meistarinn valdi hlynvið sem efni í útskorna skrautið og nýtti sér á kænsku mýkt hans til að skapa flókið plastískt mynstur sem virðist nánast mótað.

Hér er kunnátta útskurðarmeistaranna augljós, því hlynviður er erfiður í vinnslu og minnsta mistök í hreyfingum skilja eftir sig för.

Einn útskurðarhlutinn ber merkið

A’Drillerosse,

sem er nafn meistarans sem smíðaði vagninn.

Brons gegnir mikilvægu hlutverki í skreytingunum.

Sérstaklega áhugaverðar eru bronsrelíef plöturnar sem þekja uppspretturnar með myndum af englum að leika sér í bylgjum og blómum.

Englarnir eru mjög líflegir og alls ekki heftir eða hefðbundnir, á meðan blómin eru unnin í mikilli smáatriðavinnu.

Bronsskreytingarnar mynda aðskildar samsetningar og falla vel að heildarútlitinu.

Ástæða er til að ætla að þær hafi verið gerðar í verkstæði hins fræga gyllara og silfursmiðs, Philippe Caffieri, myndhöggvara Loðvíks XV. Frakklandskonungs.

Spjaldmálverk í útskornum ramma á hurðinni
Vagninum frá París, meistari А. Drillerosse, 1753-1754.

Mjúkur, öldulaga taktur bronsins og tréskurðarins sameinast rókókó-eðli málverksins, sem er eftir François Boucher.

Hvert spjald á hliðum og hurðum minnir á málað spjald í íburðarmiklum rókókó-ramma.

Málverkið með goðsögulegum viðfangsefnum einkennist af ósamhverfum, mjúkum línum, gnægð smáatriða, daðurkenndri yndisþokka í hreyfingum englanna og fínlegum litasamsetningum.

Tjáningarríkar fígúrur englanna virðast geisla af mildu ljósi sem gerir alla samsetninguna hlýja og gleðiríka. Litaskalinn samanstendur aðallega af fölum bláum og bleikum tónum.

Þessir mildu pastellitir gefa vagninum sérstaka fágun. Fallegt upphleypt gullsaumsmynstur prýðir innra rautt flauelsbólstrið og skjaldarmerkið.

Glæsivagn frá París, smíðaður af meistara A. Drillerosse, 1753-1754. Eftir teikningu eftir N. Pineau (?); bronskraut í stíl Philippe Caffieri; málverk eftir François Boucher. Hlynur, brons, flauel, járn; tréskurður, gyllingar á gifsi, olíumálun. Gjöf frá 1754 frá greifa Kirill Razumovsky til Elísabetar Petrovna keisaraynju. Vagninn var á Vagnasafninu í Sankti Pétursborg til ársins 1763 og var þá fluttur í Moskvu-vagnasafnið. Vopnabúrið fékk vagninn frá Moskvu-vagnasafninu árið 1834.

Vagninn er búinn nýjustu tæknilausnum, nánar tiltekið fjöðrum, þróuðum öxulliðum og svanshálsi, auk þess sem hann er með sæti fyrir ökumanninn.

Vagninn ber einkenni rókókóstílsins, þótt einkenni nýs stíls, klassíkur, hafi byrjað að birtast í skreytingum Parísarvagna frá þessum tíma.

Form þeirra var rólegra og útskurðurinn fíngerðari.

Hugsanlegt er að vagninn hafi verið skreyttur í rókókóstíl samkvæmt fyrirmælum frá rússneskum viðskiptavini, því þessi stíll var að verða hátískutíska í Rússlandi.


Heimild: https://www.kreml.ru/en-Us/

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is

Skáði: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Coupé Vín 1741-1742 #5Coupé Vín 1741-1742 #5

0 Comments

Skreyttur með gylltum tréskurði

Elísabet Petrovna keisaraynja. Koparmynd úr bókinni „Ítarleg lýsing… á hinni helgu krýningu Elísabetar Petrovnu“ Sankti Pétursborg, 1744.

Þessi fíni gyllti vagn af upprunninni í Vín er sannarlega meistaraverk í listaarfleið heimsins.

Tæknilegar útfærslur hans og listræn meðhöndlun eru einkennandi fyrir hátíðarvagna frá fimmta áratug 18. aldar.

Vagninn er tveggja sæta.

Yfirbyggingin mjókkar niður á við og neðri hluti afturhliðarinnar sveigist á fallegan hátt.

Það eru þrír gluggar á framan- og hliðum.

Gluggarnir og efri helmingur hurðanna með myndskreyttu efri hlutanum innihalda rúðugler.

Vagninn hefur fallegar útlínur. Hann er skreyttur með gylltum tréskurði í hinum óviðjafnanlega Rókókó-stíl.

Coupé Smíðaður í Vín, 1741-1742.
Hlynur, flauel, brons, járn, tréskurður og gyllingar á gifsi. Vagninn tilheyrði Elísabetu Petrovna keisaraynju, dóttur Péturs mikla. 1768 var það flutt frá Sankti Pétursborg til vagnaskemmu Kremlhallarinnar í Moskvu og síðan til vagnaskýlisins. Vopnabúrið fékk það frá vagnaskýlinu í Moskvu 1834.

Hin órólega og fremur ríkulega útskornu нерфе (gúmíi) gefur yfirbyggingunni sérstakt yfirbragð fágunar og inniheldur nokkrar fíngerðar útskornar skreytingar og flóknar djúpskornar myndir sem stundum innihalda skúlptúra í heild sinni.

Útskorin hurð Coupé. Vín, 1741-1742.

Laufmótíf, skrýtnar skrollur (skrolls) og undarlega sveigðar skeljar blandast vel við höggmyndirnar í formi leikandi engla og hálfnakinna karlkyns- og kvenkynstáknmynda.

Hinar myndirnar sýna mótíf úr klassískri goðafræði, táknrænar fígúrur og sögulega atburði fortíðarinnar.

Útskurðurinn þekur alla framhlið undirvagnsins óháð gerð hans.

Þéttar raðir af „uppstígandi“ hringsnúnum skrautrollum vefjast um grindina og öxulliðinn.

Útskurður á framhluta yfirbyggingarinnar Coupé. Vín, 1741-1742.

Táknrænu fígúrurnar í laufmynstrinu hafa göfugt, þótt nokkuð stíft, fágað form og hreinleika í línum.

Útskurðarskreytingin á bakhlið undirvagnsins byggir á algjörum skorti á beinum línum í uppbyggingu sinni.

Stóru skrautskriftirnar og englarnir eru frjálslega raðað um alla grindina.

Hjól vagnsins eru máluð græn og þakin gylltu upphleyptu skrauti.

Mikilvægur þáttur í listrænu útliti vagnsins er bronsskrautið.

Þykkar gylltar og vel útskornar prófílplötur sem hylja fjaðrirnar, og skreyttu vasarnir og naglarnir með kringlóttum mynstruðum höfðum á þakinu.

Vagn keisaraynjunnar Elísabetar Petrovna. Koparmynd eftir I. Sokolov úr bókinni „Ítarleg lýsing… á hinni helgu krýningu Elísabetar Petrovna“. Sankti Pétursborg, 1744.

Nauðsynleg smáatriði, eins og beislið og sylgjurnar og handföngin sem eru mótuð eins og rokókóskraut eða fléttuð með raunverulegum greinum, eru einnig úr gylltum bronsi.

Litasamsetning vagnsins fellur vel að græna flauelinu inni í yfirbyggingunni og á skjaldarmerkinu.

Hið að nokkru óhóflegi skraut og auðgi skreytiformanna, sem venjulega finnast ekki í verkum vagnasmiða frá Vín frá þessu tímabili, má skýra með þeirri staðreynd að vagninn var pantaður fyrir krýningu Elizavetu Petrovnu.

1744 gerði listamaðurinn Grigory Kachalov stungumynd „Keisaraynja kemur inn í Kreml fyrir krýningu“ sem staðfesti að Copé-vagninn hefði tekið þátt í krýningarskrúðgöngunni.


Heimild: https://www.kreml.ru/

Þýðing: Friðrik Kjartansson og erlendur.is

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Strætismynd frá Panama, NY á póstkortiStrætismynd frá Panama, NY á póstkorti

0 Comments

Nafnið var innblásið af klettamyndunum

Ódagsett mynd af póstkorti sem sýnir götumynd í Panama, NY.

Saga Panama-þorps

Þorpið Panama var opinberlega stofnað árið 1861.

Nafnið „Panama“ var fyrst notað opinberlega þegar bandaríska pósthúsið var stofnað árið 1826.

Nafnið var innblásið af klettamyndunum sem minntu snemmbúa á þær sem sáust á Panamaskaganum.

Talið er að Moses Cushman Marsh, fyrsti póstmeistari þorpsins og rekstraraðili verslunarfélags á staðnum, kunni að hafa átt þátt í nafngiftinni vegna fyrri viðskipta sinna á Kúbu og hugsanlegra ferða yfir Panamaskagann.

Fyrstu landnemar

Einn af merkum fyrstu landnemum í Panama var George Hawkins.

Fæddur árið 1802 í Oneida-sýslu, New York, keypti George lóð 50 í þorpinu árið 1825.

Um 1827 giftist hann Rhode Powers, sem fædd var árið 1806.

Hjónin unnu saman að því að ryðja land sitt og byggja upp lífsviðurværi.

George Hawkins lést árið 1883 og Rhoda fylgdi á eftir árið 1900. Þau eru grafin í Panama Union-kirkjugarðinum og deila einnig legsteini.

Fjölskyldubakgrunnur

Faðir Rhodu Powers, Simeon Powers, gegndi mikilvægu hlutverki í trúarlífi Panama á fyrstu árunum með því að stofna baptistakirkju á svæðinu.

Ættir og bakgrunnur foreldra George Hawkins eru óþekkt, sem bætir dulúð við fjölskyldusögu hans.

Fyrstu ár sögu Panama benda til þeirra algengu áskorana og viðleitni sem 19. aldar landnemar stóðu frammi fyrir við að skapa samfélög og þróa innviði á nýjum svæðum.


Heimild: Historical Memories á Facebook

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Coupé Vín 1740 #4Coupé Vín 1740 #4

0 Comments
Portrett af Elísabetu Petrovna keisaraynju.
Rússland, fyrsti fjórðungur 19. aldar
Höfundur: óþekktur listamaður
Viður: olía á striga

Þessi tveggja sæta vagn er glæsilegt dæmi um hátíðarvagna og áhafnarúrval rússnesku keisaraynjunnar Elizavetu Petrovnu.

Slíkir vagnar voru ávallt pantaðir frá bestu evrópsku meisturunum.

Vagninn er með lameneraðar (samlímdar) fjaðrir, öxulás og trönuháls.

Eins og í öðrum svipuðum vögnum úr safni Vopnabúrsins eru þröskuldarnir í vagninum lágir (lágt uppstig) og niðurfellanleg þrepin eru inni í vagninum.

Yfirbyggingin mjókkar niður og neðri hluti bakhliðarinnar sveigist mjúklega. Það eru þrír gluggar á framhlið og hliðum.

Gluggarnir og efri helmingur hurðanna með myndskreyttum efri hluta með rúðugleri.

Útskorið skraut skipar veglegan sess í heildarsamsetningunni, á listrænu útliti vagnsins.

Coupé frá Vín, 1740; flauel – Frakkland, 18. öld. Askur, flauel, brons, járn; tréskurður, olíumálun, gyllingar á gifs.Vagninn til handa Elísabetu Petrovna keisaraynju, dóttur Péturs mikla. Árið 1797 var vagninn fluttur frá Sankti Pétursborg til vagnaskemmu Moskvu. Vopnabúrið fékk svo vagninn frá vagnaskemmu Moskvu árið 1834.

Samskeyti hliðanna eru þakin gylltum útskurði sem undirstrikar fínlegar línur yfirbyggingarinnar.

Þungt gylltar laufmyndir og rokókóskraut, skrautlegir rollur (uppvafin handrit) og málrænar samsetningar blómavendir málaðir í pastellitum vefja sig um kranslistann, hurðina og gluggakarmana og alla hluta fram- og afturhluta undirvagnsins.

Útskurðurinn er afar mótandi og kröftugur.

Lögun og skreyting yfirbyggingar
Coupé. Vín, 1740. Frakkland, 18. öld.

Tákrænu fígúrurnar sem prýða fram- og afturhluta undirvagnsins sýna mikla fagmennsku og fínlega, mjúka mótun.

Allt úsar af yndislegum rókókóstíl með ákveðinni fágun sem meistararnir í Vín bættu við.

Hliðar og hurðir yfirbyggingarinnar eru skreyttar með málverkum af goðsögulegum viðfangsefnum – vatnadísum, sjávarguðum og ástarguðum í gullgrænum litbrigðum.

Málverk á hlið yfirbyggingarinnar
Coupé. Vín, 1740.

Bólstrunin um borð og skjaldarmerki eru úr hvítu frönsku upphleyptu flaueli með bláum og rauðum blómum.

Mynstrið fellur vel að útskornu skrautinu og litir þess falla vel að heildarlitatónum vagnsins.

Hjólin eru máluð græn.

Ákveðinn agi í formi, skortur á óhóflegum skreytingum og kænleg samsetning upphleyptra mynstra með fíngerðum skrautmyndum af grafískum toga eru allt einkenni þessa fallega coupé-vagns sem vitnar um háþroskað listrænt stig ökutækja frá Vín á þessum tíma.

Útskorið skraut á yfirborðinu
Cupé. Vín, 1740.

Vagninn var smíðaður í Vínarborg árið 1740 fyrir Elizavetu, dóttur Péturs mikla, samkvæmt pöntun frá rússneska hirðinum.


Heimild: www.kreml.ru/en

Þýðing: Friðrik Kjartansson og erlendur.is

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Oseberg-sleðinn: lýsing smáatriðaOseberg-sleðinn: lýsing smáatriða

0 Comments

Gerð – Sheteligs sleði

Hlutir

Myndasafn skráðra muna Norska safnsins

Verulega forvitnilegt!

Meiðar, fjaðrir, klafar, borð og naglar, kambur og dýrahöfuðstólpar

Sleði Fjöldi brota – 1904 nr. 242, fyrir önnur númer sjá textann

Efni – tré

Sérstakt efni – eik/beyki

Fundarnúmer á vettvangi – 3

Lýsing á hlut (1904 nr. 242)
(1904 nr. 102, 1904 nr. 197-199, 1904 nr. 200-203, 1904 nr. 208-209, 1904 nr. 223, 1904 nr. 237, 1904 nr. 372)
Sleði Sheteligs var einnig þriðji sleðinn. Hann samanstendur af eftirfarandi aðalhlutum.
A: Meiðar
B: Fjaðrir
C: Bogar
D: Borð og naglar
E: Karfa
F: Dýrahöfuðstólpar

Sleðinn er úr beyki og eik og er 2,02 m langur frá aftasta stykki til og með framhlutanum.

Breiddin er aftast við aftasta hlutann 43 cm og við meiðana (fyrir ofan slitmeiðana) er breiddin um 65 cm.,

Breiddin er við framhlutann 42,5 cm og neðst á milli meiðanna (fyrir ofan slitmeiðana) fremst um 61 cm.

Hæðin er aftast 38 cm og fremst um 36 cm mælt frá neðri brún meiðanna og upp að neðri brún þverstykkisins.

(Lýsingin tengist meðfylgjandi skissu þar sem bókstafirnir í textanum vísa til).

A. Meiðarnir.

Þessir eru báðir útbúnir með slitmeiði úr eik sem er beygður upp á við að framan, en skorinn á ská að aftan.

Sjálfur meiðurinn er beygður upp á við bæði að framan og aftan í jöfnum boga.

Bæði form slitmeiðsins og sjálfs meiðsins er ferhyrnt.


Meiði I (hægri meiðurinn).

Slitmeiður þessa meiða er gerður úr einu stykki og er 1,70 m langur og um 5 cm hár.

Slitmeiðinn fylgir fremri beygju sjálfs meiðans alveg upp að fremsta þverstykki.

Að aftan er slitmeiðurinn skorinn af án þess að fylgja beygjunni.

Þversnið hans er ferhyrnt en neðri hliðin er skorin á ská að innan þannig að þversnið slitmeiðans verður nokkurn veginn eins og teikning sýnir.

Meiðurinn er settur í skáa stöðu.

Þessi meiði er nærri efri brúninni skreyttur með þremur láréttum línum sem liggja frá aftari endanum og alveg fram að efri bogadregna hluta slitmeiðans.

Við aftari endann eru þrjár lóðréttar línur settar sem lokaskreyting frá efri brún niður að neðri brún.

Þessi slitmeiði er festur við sjálfan meiðann með fjórum trénöglum með splitti.

Tveir af þessum trénöglum hafa verið settir í miðjuna milli fremstu og öftustu fjalarinnar, einn fyrir framan fremstu fjölina og einn fyrir aftan öftustu.

Þessir trénaglar hafa verið 1,5-2 cm að þykkt.

Þeir hafa verið reknir niður að ofan í gegnum efri liggjandi meiðann og farið þvert í gegnum hann og slitmeiðann.

Slitmeiðinn er samsettur úr u.þ.b. 3 brotum. Heildarlengd meiðans hefur verið u.þ.b. 2 m.

Hæð hans er 7-8 cm, breiddin við neðri brúnina 4,8 cm, á miðjunni 4,9 cm og við efri brúnina 3 cm.

Þversnið meiðans má sjá á meðfylgjandi skissu.

Eins og sjá má hefur meiðinn nokkur sérstök skörð á innri hliðinni.

Í meiðann eru tappaðar tvær fjaðrir sem eru staðsettar í jafn mikilli fjarlægð frá fremri og aftari enda, nánar tiltekið u.þ.b. 45 cm frá efri enda meiðans mælt í beinni línu meðfram hægri langspýtunni.

Innbyrðis fjarlægð milli fjaðranna a og b mæld í beinni línu meðfram hægri langspýtunni er 64 cm. Í meiðnum er skorin fals fyrir tappa fjaðranna.

Meiðinn var upphaflega gerður í tveimur hlutum með samskeyti um það bil á miðjunni.

Samskeytið liggur á ská.

Tveir trénaglarnir sem eru staðsettir milli fjaðranna, einn á hvorri hlið litla miðhnúðsins, halda báðum hlutunum saman og halda jafnframt slitmeiðunum á sínum stað.

Um það bil á miðjum meiðnum er lítill upprétt standandi miðhnúður sem er skreyttur.

Í báðum endum meiðsins hafa verið skornar ferhyrndar tappir sem hafa verið u.þ.b. 6,5 cm langar og u.þ.b. 6,5 cm breiðar neðst og 5 cm breiðar efst.

Annan þessara tappa vantar nú.

Meðfram efri og neðri brún meiðsins eru þrjár láréttar línur og innan þessa ramma af línum eru dýraskreytingar.

Þessum eru ítarlega lýstar af Shetelig í Osebergfundet III, bls. 166-169, þar sem smáatriði skreytinganna eru sýnd á myndum 155-161.

Þessi meið er, að því er nú virðist, samsett úr u.þ.b. 11-12 brotum.

Meiði II (vinstri megin) er af sömu gerð og sá fyrri.

Slithlutinn á meiðanum er gerður úr einu stykki og er u.þ.b. 1,70 m langur og 5 cm hár.

Slithlutinn fylgir fremstu beygju sjálfs meiðans alveg upp að fremsta þverstykki.

Að aftan er slitmeiðinn skorin af án þess að fylgja beygjunni.

Þversnið hennar er ferhyrnt, en neðri hliðin er skorin á ská að innan þannig að slitmegin verður eins og lýst er við meiða I (sjá hér að ofan).

Núverandi slitmeiði er samsettur úr u.þ.b. 2 brotum.

Sjálfur meiðinn er 2 m langur.

Hæð hennar er 7 cm, breiddin við neðri brún er 4,8 cm og á miðjunni 4,9 cm og við efri brún 3 cm.

Þversnið meiðans er það sama og lýst er við meiða I. (Sjá að öðru leyti lýsinguna á henni).

Núverandi meiði er, að því er nú virðist, samsettur úr u.þ.b. 7 brotum.

Varðandi mállýskuheiti á þessum hlutum sleðans er vísað til upplýsinga um sleða Gustafsons á bls. 212 hér að ofar í þessari skrá.

B. Fjaðrirnar.
Þær eru allar nokkurn veginn af sömu stærð.

Munurinn á stærðum er svo lítill að það nægir hér að lýsa smíðaatriðum einnar fjöður samkvæmt lýsingu með skissum sem verkfræðingurinn Just Bing gerði þegar hann teiknaði uppmælingu sleðans.

Fjaðrirnar eru í laginu eins og skissan sýnir.

Þær eru úr beyki.

Eins og sjá má á þversniðinu a-b er fjöðrin neðst jafn þykk og meiðurinn, en þykktin eykst upp eftir fjöðrinni, þar sem efsti hlutinn er skorinn út í sterkan tappa sem hefur verið festur í búkkann rétt undir rimunum.

Litla framlengingin á tappanum fer í gegnum samsvarandi gat í ystu lang-riminni og þjónar þeim tilgangi að halda henni á sínum stað.

Þessi tappi er með skrúfgangi á endanum.

Neðri endi fjaðrarinnar er í fullri þykkt í einu stykki sem er fellt niður í meiðna og er síðan leidd með öflugum tappa alveg í gegnum meiðan.

Trénagla er slegið í gegnum meiðna og tappann.

Ofan við nærri efri endann hefur fjöðrin útskot (10) á báðum hliðum sem þjóna sem stuðningur fyrir bæði knektar sem styðja við ysta langbandið (rammann).

Neðri hluti fjaðrarinnar er á ytri breiðhliðinni skreytt með útskorinni mannsmynd sem afmarkast af þremur útlínulínum á hvorri hlið.

Efri endi hennar er skreyttur tveimur útlínulínum, einni meðfram hvorri brún.

Knektar í horninu milli búkkanna og langbandsins eru skreyttir einföldum tvískiptum bandlykkju sem er sýnd á mynd 161 í Osebergfundet III.

Þessir knektar eru í laginu eins og skissan sýnir.

Lengd þeirra er 8 og 9 cm og mesta breidd þeirra á miðjunni er 5 cm.

Lengd fjaðrarinnar frá enda tappans í neðri endanum að upphafi tappans í efri endanum er 28,2 cm, að viðbættri lengd tappans í efri endanum sem er um 6 cm.

Tappinn í neðri endanum er 5 cm langur.

Breidd hans er 8 cm. Breidd sjálfs fjalarins er neðst 12,8 cm og breikkar síðan jafnt upp eftir þar til hún nær mestri breidd við efri brún sleðameiðsins þar sem hún er 15 cm breið; þaðan minnkar breiddin jafnt upp eftir þar sem hún er 9,2, 4,2 og 2,8 cm sem er breiddin á miðjunni – eftir það eykst breiddin aftur upp í 4,2 cm og er efst við þrepið 3,2 cm.

Breidd tappans er 1,5 cm.

Þykkt fjalarins er í neðri enda 3-3,5 cm, á miðjunni 4,5 cm og nálægt efri enda 7,5 cm og í efri enda 6,5 cm.

Tappinn í neðri enda er 1,2 cm þykkur og í efri enda 1,5 cm.

Fjöður a er samsettur úr 2-3 brotum.

Skrautmyndirnar eru skemmdar á svæðinu þar sem fjöturinn og meiðurinn mætast.


Fjöður b er samsettur úr 2-3 brotum.

Af skrautmyndunum er mannsmyndin mjög skemmd.


Fjöður c er samsettur úr 2 brotum.

Skrautmyndirnar eru skemmdar við tenginguna milli fjötursins og meiðsins.


Fjöður d er samsettur úr tveimur brotum.

Skrautmyndirnar eru skemmdar við tenginguna milli fjaðrarinnar og meiðsins.


Varðandi mállýskuupptökur fyrir fjaðranna er vísað til þeirra upplýsinga sem gefnar eru í lýsingunni á Gustafson-sleðanum hér að ofan á bls. 218-19.

C. Klafarnir.
Þeir tveir klafar sem tengja saman fjaðrirnar í pörum eru úr beyki og hafa lögun eins og sýnt er á skissunni.

Í klöfunum eru göt fyrir tappa fjaðranna, sem ganga alveg í gegn og eru skorin af að ofan í sömu hæð og efri brún klafans.

Endar klafans eru skornir þannig að þeir enda í flötum, mjóum kanti sem snýr út.

Lengdin er 50 cm að ofanverðu og innbyrðis fjarlægð milli fjaðranna á hvorri hlið er 31-32 cm.

Þykktin er mest við endana þar sem hún er 6,5 cm, á þeim stað þar sem fjörinn er felldur inn er þykktin 5 cm og innan við fjöðrinn er hún 6,6 cm. Eftir það minnkar þykktin þar sem klafinn er skorinn frá neðri hlið í jöfnum boga þannig að hann verður þynnstur á miðjunni þar sem hann er 5,6 cm þykkur.

Breiddin er minnst við endana þar sem hún er 0,6 cm og er annars 3,8 cm nema á miðjunni, þar sem hún er 3,5 cm.

Nálægt endunum er skorin mjó ferhyrnd fals í yfirborðið og í miðju hennar er gat, þar sem tappi fjaðrarinnar hefur verið festur.


Þverbindingurinn að framan hefur lögun eins og sýnt er á skissunni. Í meiðnum.

Á fremsta endanum er, eins og áður var nefnt, skorinn ferhyrndur tappi (sjá skissuna), sem gengur í gegnum þverslána og er skorinn af í sömu línu og úrtakið sem ysta langbandið (rim) hvílir í.

Auk tveggja ystu langbandanna eru þrjú bogin upprétt tréstykki, sem hafa þjónað sem festing fyrir dragið, felld inn í þverslána (sjá mælingarteikningu) sem er því búin skorum (1 og 2 á skissunni) sem þessi stykki hafa hvílt í.

Þau hafa, eins og sést á skissunni, verið fest með trénöglum.

Götin fyrir þá sjást greinilega.

Neðri hliðin er, eins og á áður lýstum klöfum, skorin í vægan boga þannig að þykkt þverslánnar er minnst á miðjunni.

Lengdin við efri brúnina er um 50 cm og innbyrðis fjarlægð milli meiðanna að framan er um 37,5 m.

Þversláin sem tengir meiðana að aftan hefur form sem er nokkurn veginn eins og skissan af aftari þverslánni sýnir, þar sem endar meiðanna hafa einnig að aftan verið búnir ferhyrndum töppum. Einnig hér eru ystu tvær langböndin felldar niður í þverslána á sama hátt og á fremri þverslánni. Þversniðið af þverslánni er einnig nokkurn veginn af sömu lögun og sýnt er á ofangreindri skissu. Fals á miðju þverslánnar vantar þó.


Aftari þversláin er samsett úr 2 brotum, hún er nú um 30 cm löng, en hefur upphaflega verið lengri.

Breidd hennar er um 6,5 cm og mesta þykkt hennar er 2,5-3 cm þar sem hún minnkar verulega í þykkt í átt að efri og neðri brún.


Aftari klavinn b er samsettur úr 2-3 brotum.

Hann er nokkuð mikið skemmdur á miðjunni.


Fremri klavinn c er samsettur úr um 3 brotum hér.

Hann er tiltölulega vel varðveittur.


Fremri klavinn d er samsettur úr 2-3 brotum.

Um mállýskuheiti á klöfunum og hlutum þeirra má sjá upplýsingarnar hér að ofan í þessari skrá undir sleða Gustafsons á bls. 222.

D. Borð og spýtur.
Eins og skissan á bls. 456 sýnir samanstendur efri hluti sleðans af flötu svæði sem samanstendur af tveimur breiðari langböndum/bitum ystu á brúnunum og 13 mjóum spýtum sem eru staðsettar á milli þeirra.

Bæði borðin og spýturnar hvíla á þverslám og grindinni.

Millispýturnar eru festar að framan í framstykki og að aftan í aftara borðið.

Hvað varðar langböndin eru stærðir aðeins gefnar upp fyrir hægra langbandið/bitana þar sem báðar eru nokkurn veginn af sömu stærð.

Einnig er ítarleg lýsing aðeins gefin fyrir þessa spýtu þar sem langbandið/bitarnir eru í meginatriðum eins.

Langlangbandið/bitinn er 2,02 m löng og mesta breidd langbands/bitans er 5 cm.

Hún hvílir eins og nefnt var á grindinni og tveimur þverslám og er auk þess studd af stoðum sem sýndar eru á skissunni á bls.

457 sem 1, 2 og 3.

Borðið hefur þversnið eins og sýnt er á meðfylgjandi skissu (snið a-b) með flans meðfram ytri hliðinni.

Þar sem hornin og þverböndin mætast við langböndin er flansinn skorinn burt.

Hornin sem mætast við flansinn með skáfleti stuðla þannig að styrkingu í lengdarstefnu.

Þykktin er við flansinn 3,2 cm en meðfram innri brún borðsins aðeins 1,5 cm.

Fyrir þverlistana (4 á skissunni) er skorin rauf í yfirborð borðsins og einnig eru göt fyrir tappana sem halda þessum listum föstum.

Á hægri lista er auk þess aftan við fremsta fjöðurjárnið sett járnlykkja sem er fest við borðið eins og skissan sýnir með tvöföldu festingarjárni sem er 8 cm langt og 3 cm breitt.

Í þessa lykkju hefur, eins og sést á ljósmyndum af sleðanum, verið fest járnkeðja sem nú samanstendur af tveimur hlekkjum og er 16 cm löng.

Hlekkirnir eru hvor um sig 9 cm langir og 3 cm breiðir og eru myndaðir úr samanbeygðum járnteinum sem eru 0,8 cm þykkir.

Hliðarlangbandið/bitinn er búinn 10 naglagötum sem gegnum þær hafa verið settir bæði tré- og járnnaglar.

Með hjálp þessara nagla hefur sleðinn verið festur við fjaðirnar, klavana og meiðana.

Hægri hliðarsleðinn er skreyttur með þremur láréttum línum nálægt efri brúninni meðfram ytri langhliðarbrúnunum.

Meiðasamstæðan er nú samsett úr 16 brotum. Aftasta endahlutann vantar nú.

(Vinstri meiðasamstæðan er skreytt á sama hátt og sú hægri. Samstæðan er samsett úr um 20 brotum.

Parturinn framan við fremsta klavann er mjög illa farinn.)


Milliböndin/bitarnir hvíla eins og afrit af teikningu Bings sýnir á klövunum og eru að aftan festir með inntöppum við þá fjöl sem er undirstaða fyrir útskorna bakfjölina, rétt eins og þeir eru festir með töppum við aftari fjöl sleðaframhlutans.

Það eru alls 13 grannir millistykki/fjalir/borð/listar og lengd þeirra er 1,16 m og breiddin er 2,5 cm í miðjunni; þykktin er 1,5 cm.

Lögunin er eins og teikning sýnir.

Af henni má sjá að á báðum endum rimlanna eru skornar ferhyrndar tappir sem notaðar hafa verið til að festa rimlana við framhlutann og bakfjölina.

Ólíkt rimlunum á sleða Gustafsons eru þessir rimlar jafnbreiðir alla leið.

28,5 cm frá aftari endanum er skorin ferhyrnd fals sem er 0,9 cm djúp og svipuð fals er staðsett 20 cm frá fremri enda rimlanna.

Í falsinu hafa verið, eins og aðalskissan af rimlaverkinu sýnir, tvær mjóar þverslár sem hafa verið festar í langrimar og þjónað þeim tilgangi að halda rimlunum á sínum stað og styðja þá að ofan á meðan bukkarnir studdu að neðan.

Þessar mjóu þverslár eru 39 cm langar og 2 cm breiðar.

Þær sem nú eru til sýnis í Osebergssalnum eru tvær.

Rimlarnir eru að aftan festir í 13 göt í fjölinni sem myndar undirlag fyrir útskornu bakbfjölina.

Innbyrðis fjarlægð milli gatanna sem brettið er fest í er á bilinu 2,4 til 2,6 cm.

Hvernig rimlarnir hafa verið festir í fjölina má sjá á skissunni.

Um mállýskuheiti fyrir langböndin/bitanna sjá hér að ofan, bls. 226 og bls. 238.

Bakborð/fjöl sleðans samanstendur af tveimur hlutum, neðra borðinu/fjölinni sem við getum kallað undirfjöl og útskornu bakfjölinni/borðinu sem hefur verið sett ofan á það.

Undirfjölin er samkvæmt mælingum Bings um 39,5 cm langt og um 29,5 cm breitt þar sem lengdarstefna þess er sett þvert á sleðann.

Það er nú samsett úr tveimur stærri brotum.

Í hvora breiðhlið þess er skorið fals sem hefur legið að langbitunum á sleðanum og hefur verið sett þannig að yfirborð borðsins og langbanda/bitanna er í sömu hæð.

Borðið/fjölin er fest við bitana með fjórum járnnöglum.

Skásettu endastykkin eru 3 og 3,6 cm löng og þegar þau eru talin með verður heildarlengt borðsins því 39,5 cm.

Í þessari mjóhlið borðsins að innanverðu eru þá þessir 13 millibitar felldir inn.

Aftast er brettið skáhallandi og hvílir með skáflötinn á aftasta þverslánni.

Þetta stykki er samsett úr tveimur stærri brotum. Ofan á undirlaginu liggur útskorna fjölin.

Það er u.þ.b. 42 cm langt og 32 cm breitt og u.þ.b. 1,2 cm þykkt.

Það er staðsett með lengdarstefnuna þvert á sleðann og lengd þess er það mikil að það nær næstum alveg yfir ystu langslárnar/bitan á þessum stað.

dekkið

/pallsins nær alveg aftur að aftari brún aftasta þverslánnar. Fremsti hluti

dekksins

/pallsins hylur þó ekki aftasta hluta undirlagsins sem liggur alveg laus.

Útskorna stykkið/fjölin er samsett úr u.þ.b. 15 eða fleiri brotum.

Skrauti sleðans er ítarlega lýst af Haakon Shetelig í Osebergfundet III, bls. 169–172, og sýnt á myndum 162–163.

Úr lýsingu Sheteligs er eftirfarandi tekið:

Aftasti hluti sleðans, dekksins

/pallsins, er skreyttur með álagðri viðarplötu sem er öll útskorin með gegnumskornu skrauti (mynd 162–63).

Fletinum er skipt upp með beinum listum í 25 tígullaga reiti.

Í fjórum reitunum í miðjunni eru átta dýrahöfuð lögð inn, tvö og tvö í hverjum reit.

Þetta eru slétt, lítil höfuð án efsta hluta hnakka með augun alveg uppi á enninu, munninn lokaðan og oddhvassan eins og gogg, sem snýr oddinum inn að miðpunktinum þar sem fjórir reitirnir mætast.

Átta dýramyndirnar sem höfuðin tilheyra eru lagðar geislalaga út frá miðjunni, alltaf undir listverkinu, og fylla allt afgangið af flötum með breiðum böndum og lykkjum.

Formið sem sýnt er á sérstakri teikningu, mynd 164, er einfölduð/nokkuð þynnt útgáfa af gerð vendilstílsins, tvær myndirnar á hvorri langhlið brettisins hafa einn lítinn fót hvor, tvö pörin á stutthliðunum tvo fætur á hverri mynd, en annars finnst engin ákveðin mótun smáatriða.

Fæturnir eru mótaðir sem litlar bognar klær og á nokkrum stöðum endar mynd í formi sem minnir á fuglsstél.

Það er líklega helst fuglsmynd sem hefur svifið fyrir tréskurðarmanninum sem mótíf, en formið er í öllu falli mjög veikt og einkennandi.

Plata fyrir útskurðinn liggur nánast í einu stykki/plani.

Mynstrun skrauthlutanna er eins og á meiðunum aðallega rúðustrikun, auk þess í minna mæli rúðumynstur og tígulskurður.

Einu sléttu hlutarnir eru dýrahöfuðin.

Skrautnaglar úr silfri eru (hafa verið) settir í alla skurðpunkta listverksins en ekki annars staðar á skrautmynstrunum.

Naglarnir hafa nokkuð stór, slétt kúpt höfuð.

Naglarnir eru ekki lengur á sínum stað þar sem þeir voru ekki settir aftur á eftir viðgerð pallsins/

dekksins.

Framhlutinn samanstendur af fjórum hlutum: aftari fjölinni, miðfjölinni, þremur uppréttum bognum stykkjum og fremsta þverstykki.

Aftari fjölin er 33,5 cm löng og um 12 cm breið. Lengdarstefna hennar er þvert á sleðann.

Í aftari mjóu hlið fjalarinnar eru 13 millispírur felldar inn á sama hátt og við aftari fjölina.

Einnig eru þrjár raufar skornar út við fremri enda fjalarinnar þar sem neðri brún þriggja uppréttu, bognu stykkjanna hefur verið fest (sjá skissu Bings í lýsingu hans).

Endar fjalarinnar eru festir með nöglum við ytri langspírurnar tvær.

Hún er nú samsett úr 6-7 brotum og er án skrauts. Nú vantar smávegis af fjölinni.

Miðfjölin er 32,8 cm löng við aftari brúnina og 37,6 cm löng á miðjunni.

Breidd þess er um 15 cm á miðjunni og um 16 cm við endana.

Lögun þess er eins og teikning sýnir.

Aftari langhliðin er bein á meðan skammhliðarnar eru útskornar (sjá teikningu).

Á fremri langhliðinni er beint svæði í miðjunni sem er 4 cm langt.

Á hvorri hlið þess eru, eins og sést á teikningunni, útskornar tvær hálfmánalagaðar opnanir sem eru um 10,5 cm langar mældar í beinni línu.

Þar sem þessar opnanir eru útskornar er breidd brettisins aðeins 10 cm.

Við enda hálfhringlaga svæðanna hefur brettið beint svæði á báðum hliðum og frá þessu svæði hallar brettið bratt aftur.

Þversnið brettisins er, eins og skissan sýnir, lítillega bogið.

Þykkt þess er á bilinu 1,5 til 1,7 cm.

Þessi fjöl hvelfist og myndar með fleti sínum framhald af hinu háa bogna stykki.

Skurðlist fjalarinnar er lýst af Shetlig í Osebergfundet III bls. 172-73, mynd 165, þaðan sem eftirfarandi er tekið:

„Útskurðurinn á innri þverfjölinni er aftur mjög veikur.

Eins og á bakfjölinni er fletinum skipt upp með listum í rúðulaga reiti yfir grunn sem er fylltur með dýraornament.

En listamanninum hefur ekki tekist að fá góða samsetningu inn í flöt með svo óreglulegar útlínur.

Listverkið hefur fengið ójafna reiti og brotnar línur og dýraornament gefur þá hugmynd að tréskurðarmaðurinn hafi í raun ekki haft aðra hugsun en að fylla flötinn eins auðveldlega og mögulegt var.

Lengst til hægri er ein stök fullkomin dýramynd þar sem höfuðið er séð beint að ofan og mótað eins og ormahöfuð eru venjulega í formtungumáli víkingaaldarinnar (mynd 167).

Allt annað hefur ekki eitt einasta samfellt mótíf, ekki eitt einasta dýrahöfuð heldur aðeins handahófskennd bönd og lykkjur með jafnhandahófskenndum dýrafótum áföstum.

Einnig á þessum hluta er mynstur flatanna einhæft og lélegt. Listverkið er mynsturlagt með skástrikaðri áferð með hornskurði, skrautmynstrið á einum stað með tígulskurði, að öðru leyti algjörlega með skástrikaðri og rúðustrikaðri áferð. Naglar með silfurhöfðum eru settir (hafa verið) í alla skurðpunkta listverksins og einnig þétt í þétt í þrjú langsum stykki sem mynda festingu fyrir sleðameina

(Shetelig).

Þessir naglar hafa ekki verið settir aftur á sinn stað eftir viðgerð sleðans. Ítarlegri upplýsingar um skrautmynstrið er að finna hjá Shetelig í Osebergfundet III, bls. 173:

Þessi fjöl er samsett úr nokkrum brotum, en fjöldann er ekki hægt að tilgreina með vissu.

Fjölin er skemmd nálægt öðrum endanum.

Miðfjölin hefur eins og nefnt var í fremri langhlið þrjá beinlínulega hluta, á milli þeirra eru bognir hlutar útskornir (sjá uppmælingarteikningu Steenlands).

Af þessum beinu hlutum mætast þrjú upprétt bogin tréstykki sem eru staðsett þannig að þau eru að framan felld niður í fremsta þverstykki og hvíla á fremstu þverbindingu þar sem þau eru einnig felld niður, en aftari hluti þeirra fer undir miðjuborðið og er felldur inn að framan í framstykki aftara borðsins (sjá skissu Bings í lýsingu hans bls. 8, mynd 12).

Eins og meðfylgjandi teikning sýnir eru skorin viðeigandi svæði í aftari enda bognu stykkjanna fyrir staðsetningu miðjuborðsins með útskurði (sjá ljósmynd og mælingarteikningu).

Miðjuborðið er fest við þrjú bognu stykkin með þremur trénöglum.

Við gefum hér upp mál fyrir eitt af bognu uppréttu stykkjunum.

Lengdin er u.þ.b. 35,9 cm og breiddin á þeim stað þar sem stykkið tengist miðjuborðinu er 3,8 cm.

Í fremri endanum aftan við hnakka höfuðanna er breiddin 4,4 cm og í aftari endanum þar sem stykkið er fellt inn í aftasta borðið er breiddin 3,7 cm.

Þar sem tappinn byrjar er breiddin 4 cm og á mjósta staðnum nálægt hálsi höfuðsins er breiddin 2,7 cm.

Hæðin er mest á miðjunni þar sem hún er 7-8 cm. Við höfuðið er hæðin um 5,8 cm og rétt undir hálsinum aðeins 2,6 cm.

Frá þessum stað eykst hæðin jafnt frá 2,6 til 4,4 cm, áfram til 8,0-8,6 cm og þaðan til 8,8 cm.

Eftir það minnkar hæðin skyndilega niður í 6,9 cm á þeim stað þar sem skorið hefur verið út svæði fyrir innfellingu miðjubrettis með útskurði.

Þaðan minnkar hæðin jafnt aftur í 5,3 cm og 2,5 cm.

Hér hefur verið skorið djúpt hak sem gerir það að verkum að hæðin við upphaf tappans er aðeins 1,8 cm (Þessar mælingar eru teknar eftir skráningu Bings, þar sem sleðinn er nú samsettur er ekki lengur hægt að taka þessar mælingar jafn nákvæmlega eftir frumritinu).

Þykkt tappanna minnkar óverulega aftur á við.

Í miðju bogna tréstykki er skorað kringlótt lárétt gat sem er 3 cm í þvermál.

Í þessu gati hefur þverstöng dráttarins, svokölluð flauta -keip, verið fest.

Öll þrjú bognu uppréttu stykkin hafa verið skreytt á sama hátt.

Naglar með silfurhúðuðum eða tinhúðuðum höfðum hafa verið settir þétt saman meðfram baki þriggja langsum stykkjanna og báðum megin við naglaröðina er skorin röð af litlum ávölum flipum sem skjótast inn yfir flötinn frá brúninni.

Fliparnir eru markaðir í skarpt upphleypt mynstur, þeir eru aðskildir innbyrðis með skörpum línum og flöturinn á hverjum þeirra er skorinn lítillega í hvolfur

(Shetelig í Osebergfundet III, bls. 174).

Þrjú bognu stykkin enda að framan í sínu höfði hvert sem hvílir í hálfkringlóttri útholuðu dældinni í fremsta þvertrénu.

Í miðju enni hvers af þremur plastísku höfðunum hefur upprunalega setið minni silfurnagli með perlulaga brún (SjáShetelig lc. bls. 172 og 173).
Hægra stykkið er samsett úr u.þ.b. 2 brotum.


Miðstykkið er samsett úr 3 brotum.
Vinstra stykkið er samsett úr u.þ.b. 2 brotum.

Fremsti þverbitinn er að lögun nokkurn veginn eins og skissan sýnir.

Lengd hans er 33,5 cm.

Við það bætast tveir skornir tappar, einn í hvorum enda, þannig að heildarlengdin verður um 40 cm. Breiddin er 5 cm í öðrum endanum en 6 cm í hinum.

Breiddin á miðjunni er 5,8 cm. Tappinn er 5 cm breiður í öðrum endanum en 5,7 cm í hinum.

Þykkt borðsins er um 3 cm. Mesta þykkt tappanna er 1,5 cm og minnsta þykkt þeirra er 1,2 cm.

Þessi þverbiti hefur verið festur við sleðann þannig að útskornu tapparnir í báðum endum hafa legið upp að endum langbitanna og verið negldir við þá með járnnagla sem hefur verið rekinn niður að ofan þannig að hausinn hefur verið sýnilegur ofan á langbitanum og hnoðplatan hefur verið hnoðuð á neðri hlið þverbitans.

Þrjú höfuðin á endum uppréttum bognu stykkjunum hafa verið sett í þrjár hálfkringlóttar útgrafnar dældir í þverbitanum.

Eins og ljósmyndin í Osebergfundet III, bls. 173, mynd 165, sýnir hafa tvær af þessum dældum verið útskornar nálægt endunum, rétt innan við tappana, og ein á miðjunni, 18,6 cm frá öðrum endanum.

Lengd dældanna er á bilinu 2,8 til 3,3 cm.

Dýpt þeirra er um 2,9 cm þar sem þær eru útskornar í gegnum borðið.

Milli þeirra þriggja svæða þar sem dýrahöfuðin eru sett, í tveimur bilunum á milli þeirra, eru útskornir tveir minni bogar, þar sem lengdin er á bilinu 2 til 2,2 cm.

Innbyrðis bil milli þessara boga er á bilinu um 1,4 til 2 cm.

Meðfram þeim eru útskornir þrír útlínur í sjálfu borðinu sem fylgja bogunum og beinu stykkjunum á milli þeirra og draga fram útskorna bogana.

Meðfram framhlið fremsta þverbitans eru þrjár samsíða láréttar línur meðfram brúninni.

Í röð meðfram þeim hafa verið sex naglar með stórum tinhúðuðum höfðum.

Innbyrðis bil milli naglanna er um 8 cm. Þessir naglar voru ekki settir aftur á sinn stað við endurgerðina.

„Eins og við hina sleðana er allt þetta svæði af frábærri verkun, það er sem heild framúrskarandi samruni uppbyggilegrar og skreytandi lögunar“ (Shetelig lc. bls. 172).

Fremsti þverbitinn er samsettur úr þremur brotum.

Varðandi mállýskuheiti á bitunum og borðunum er vísað til þess sem fram kemur í lýsingunni á sleða Gustafsons hér að ofan á bls. 238.

E: Karfa

Karfa þessa sleða er ítarlega lýst af Haakon Shetelig í Osebergfundet III bls. 84-96, og munum við því ekki gefa nákvæma lýsingu á skrautmyndunum hér, heldur takmarka lýsinguna aðallega við uppbygginguna.

Shetelig nefnir í Osebergfundet III bls. 84 og áfram eftirfarandi sem einnig ætti að taka með hér:

Allir þrír skreyttu sleðarnir í Osebergfundinu voru búnir körfum sem eru alveg eins hannaðar. Sleðinn sjálfur er frekar mjór og hár sleði og karfan er byggð sem laus ferhyrnd kista án botns.

Hliðar körfunnar hallast út á við og eru í hverju horni festar saman með stoð þar sem efri endinn er laus og útskorinn sem dýrahöfuð.

Karfan er breiðari en sleðinn og hvílir á þremur þvertréum sem liggja laus ofan á ,,dekki” sleðans; allt er fest saman með snæri þegar sleðinn á að nota.

Einfaldasta karfan, sú sem gefur upprunalegasta áhrifið, er karfan á svokölluðum „Sheteligs-sleða“, mynd 72. Hún hefur brattari hliðar en hinar tvær og hornastoðirnar eru sléttar, ferhyrndar sem er náttúrulegt byggingarform. Dýrahöfuðin í hverju horni eru lítil kringlótt höfuð með stuttu trýni, stuttu útstæðu nefi í andlitinu og litlum eyrum (mynd 73).“ „Hliðar körfunnar gefa einnig ósjálfrátt klassískt yfirbragð, þær minna við fyrstu sýn á ákveðin endurreisnarmótíf.

Það eru fjögur heil borð sem eru útskornir í lágmynd yfir allt og eru hér sýndir á ljósmyndum mynd 74-77 og á teikningu mynd 78-81.

Áhrifin af stóru heilu flötunum eru varðveitt þar sem allir hlutar skreytingarinnar eru skornir með sléttu yfirborði.

Yfir flötum botni liggur fyrst mynstur af dýramótífum sem breiðast út yfir allt yfirborðið í frekar lágri lágmynd með samfelldum sléttum fleti, á aðeins hærra plani er opið beinlínulegt listaverk sem myndar stóra rombíska reiti á þremur hliðum (fjórir á hvorri langhlið og þrír á framstafninum) á meðan fjórða hliðin aftan við stafninn hefur þetta lægra listaverk mótað sem tvær opnar krossfígúrur, þá aftur á aðeins hærra plani nýir rombískir reitir sem á þremur hliðum hafa innbeygðar hliðar og aðeins á vinstri hlið eru beinlínulegar þannig að þessi hlið fær algjörlega reglulegt línukerfi, loks er kraftmikill kantlisti sem myndar endann á körmum að ofan og neðan og heldur áfram með mjórri rönd niður meðfram hornastólpunum.

Efri kantlistinn er með borða í lágum upphleypingum, að hluta til einfaldur bandfléttuborði og að hluta til röð af víxlandi tígul- og hringlaga formum.

Jafnháir kantlistanum eru einnig útstæðir hnappar, sumir kringlóttir og aðrir tígullaga, sem marka horn hæsta listverksins.

Flöturinn er því unninn með útskurði í 6 mismunandi plönum, hvert dýpra en annað.

Auk þess er hver einstakur borði í listverkinu unninn í tveimur hæðum, undirliggjandi listar með niðursokknum hluta eftir miðjunni og þeir sem ofar liggja með upphleyptum miðhluta.

Hnúðarnir á hornum listverksins eru á þremur hliðum útskornir með kröftugum gróp rétt innan við brúnina; á síðustu hliðinni (vinstri langhlið) eru þeir mynstraðir örlítið öðruvísi með fjórum litlum hnúðum, þríblaða laufi o.s.frv..

(Shetelig)

Sjá að öðru leyti ítarlega lýsingu Sheteligs á skrautmynstrunum á bls. 91 og áfram í Osebergfundet III.

Karmurinn sýndi einnig ummerki um málningu og um hana segir Shetelig í Osebergfundet III bls. 93: „Þegar sleðakarmurinn fannst voru á honum ummerki um svarta málningu, sem notuð hafði verið til að leggja innri útlínur skrautmynstranna, að því er virtist framkvæmt yfir alla skreytinguna, og auk þess sett sem raðir af kringlóttum deplum meðfram brúnum listverksins.

Borði kantlistans var einnig mynstraður með svörtum deplum.

Á mynd 83 er sýnt sýnishorn teiknað við uppgröftinn. Aðeins var notaður þessi eini litur, svartur, beint á náttúrulegt yfirborð viðarins.“

Myndband á norsku sem getur hjálpað við að læra að nota myndasafnsgrunninn hjá safninu!

Áhrifin hafa því verið svört á móti náttúrulegum viði og hafa þar af leiðandi verið mun rólegri í jafnvægi en þegar litaslóðirnar eru endurgerðar hér í teikningu sem svart á hvítu.

Því miður þurfti að fórna litnum til að hægt væri að varðveita viðinn og nú eru stykkin í heild sinni sem ómálaður viður og fyrir nútímaaugum er skreytingin kannski ákjósanlegri í þessu einfaldara formi.

Formskyn Óseyjartímans krafðist örugglega þess að sjá skrautið skarpara afmarkað eins og það verður með innri útlínum um fletina og miðlínunni í mjóum böndum og listamaðurinn fékk þannig einnig sína

(demanta/tíglamunstur) sem var grunnhugmyndin í samsetningunni, skýrt og greinilega teiknað.

entreluc

Þegar hann hefur hér sameinað tréskurð og málun hefur hann í raun leyst vandamál sem hann stóð frammi fyrir, hann gat ekki verið án útlínunnar og hann vildi sem minnst brjóta upp fletina í hliðum karmanna.

Eins og áður var nefnt hvílir karfan á þremur ferhyrndum þverslám sem eru staðsettar með innbyrðis millibili sem er 36 og 43 cm.

Sú fremsta er staðsett 13 cm aftan við fremsta gafl karfunnar og sú aftasta er staðsett 12,5 cm framan við aftari gaflinn.

Sú í miðjunni er staðsett 37 cm framan við öftustu þverslána.

Form þversláanna sést á meðfylgjandi skissu.

Eins og sjá má á henni eru þær myndaðar úr

ferhyrndum viðarlistum þar sem í endunum hefur verið skorinn út upphækkaður hnúður sem hefur legið upp að hliðum sleðakafsinns og haldið körfunni á sínum stað.

Þessar þverslár hafa legið lausar ofan á sleðanum og hafa verið festar með reipi þegar sleðinn átti að nota.

Þverslárnar eru um 77 cm langar og 4,5 cm breiðar og 2 cm þykkar.

Þær sem nú eru til sýnis í Osebergssalnum eru nýjar en um leifar af þeim upprunalegu sjá hér að neðan.

Karfan er mynduð úr fjórum skáhallandi útskurðarborðum sem eru felld inn í fjóra ferhyrnda hornstaura sem eru skreyttir með dýrahöfðum.

Fyrirkomulagið sést best á skissu verkfræðingsins Bing sem er endurgerð hér og á uppmælingarteikningu Steenlands.

Borð karfunnar eru í fullri þykkt sinni felld að hluta inn í hornstaurana (sjá förin sem eru merkt með skástrikum á skissunni).

Auk þess eru bæði í langhliðum og gaflhliðum útskornir tappar í endunum.

Gaflhliðarnar hafa tvo tappa í hvorum enda og langhliðarnar einn tappa.

Allir tapparnir ganga alveg í gegnum hornbitanna.

Á skissu Bings af dýrahöfuðstaurunum eru nr. 41 tappagöt fyrir festingar.

Þessar eru eins og sýnt er á skissunni myndaðar úr járnböndum sem umlykja hornstaurinn að utan og innan.

Tveir hnoðnaglar klemma böndin fast um staurinn, annar 44 fer í gegnum langborð körfunnar, hinn 44 fer í gegnum gaflborðið.

Framgafl karmsins (I á skissunni bls. 444) er 76 cm langur við efri brúnina, en við neðri brúnina er lengdin um 62 cm.

Breiddin er um 33 cm á miðjunni og við endana. Þykktin er 3 cm mæld við efri brúnina. Skreytingunum er ítarlega lýst af Shetelig í Osebergfundet III bls. 86 og áfram, og fremri gaflhliðin er sýnd á bls. 87 mynd 74 og bls. 89 mynd 78.

Framgaflinn er settur saman úr um 10 brotum. Það vantar bút af efri brúninni við vinstri dýrahöfuðstólpann og bút nálægt efri brúninni við hægri dýrahöfuðstólpann, auk þess nokkra bita af neðri brúninni við báða dýrahöfuðstólpana.

Á bakhlið fremgaflsins er samkvæmt teikningu í Oseberg-skjalasafninu greinilegur skipsstafn með armi efst ristur inn, auk þess lauslega innristuð skipsmynd.

Vinstri langhlið karmans (II á skissunni á bls. 444) er 1,30 m löng við efri brúnina og 1,15 m við neðri brúnina og 33 cm breið á miðjunni og við endana. Þykkt hennar er 3 cm við efri brúnina.

Skreytingarnar eru ítarlega lýstar af Shetelig í Osebergfundet III bls. 86 og áfram og langhliðin er sýnd á bls. 88 mynd 76 og bls. 90 mynd 81.

Á innri hlið þessarar langhliðar eru lauslega ristar þrjár skipsstafnar sem eru sýndar af Shetelig í Osebergfundet I bls. 354 mynd 153 og lauslega nefndar af A. W. Brøgger á sama stað bls. 61 og af Shetelig bls. 353. Eins og sjá má á tilvitnuðu myndinni og einnig á teikningu í Osebergskjalasafninu eru hér ristar þrjár skipsmyndir, tvær með greinilegum ormum í stafninum og sú þriðja með greinilegum borðstokkum og lóðréttum þverpinna sem er staðsettur framan við stafninn eins og stundum sést á skipsmyndum á rúna- og myndsteinum frá víkingaöld (Skipsmyndirnar eru teiknaðar í skissubók Sheteligs).

Þessar myndir er að finna nokkuð framarlega á vinstri langhliðinni, um það bil 24 cm aftan við fremsta dýrahöfuðstólpann.

Lengra aftar undir borðinu sem var sett við viðgerð sleðans eru nokkrar lauslega rispaðar línur og tvær óákveðnar myndir, hugsanlega dýramyndir.

Þessar myndir er nú aðeins hægt að skoða á teikningu sem er að finna í Osebergarsafninu. Á aftari tappanum sem er felldur inn í dýrahöfuðstólpann er rist bandskraut.

Vinstri langhliðin er samsett úr um 20 brotum eða fleiri.

Það vantar stærri hluta um miðbikið og einnig á nokkrum öðrum stöðum.

Aftari gafl karmsins (III á skissunni) er 76-77 cm langur við efri brúnina, við neðri brúnina er lengdin um 62 cm og breiddin er 33 cm bæði á miðjunni og við endana.

Þykktin er 3 cm. Skrautmynstrunum er ítarlega lýst af Shetelig í Osebergfundet III bls. 86 og áfram, og gaflinn er sýndur í Osebergfundet III bls. 87 mynd 75 og bls. 89 mynd 79.

Á innri hlið þessa gafls eru rispaðar nokkrar óákveðnar myndir.

Þessi gafl er samsettur úr um 10 brotum.

Það vantar nokkra hluta bæði við efri og neðri brúnina.
Hægri langhlið karmsins (IV á skissunni bls. 444) er 1,30 m löng. Breiddin er 33 cm á miðjunni og 33 cm við endana.

Þykktin er 3 cm.

Skrautmynstrunum er ítarlega lýst af Shetelig í Osebergfundet III bls. 86 og áfram, og sýnd á bls. 88 mynd 77 og bls. 90 mynd 80.

Þessi langhlið er samsett úr um 22 brotum og það vantar alls um 10 hluta bæði við efri brúnina og í miðjunni.

Um mállýskuheiti fyrir sleðakarma, sjá ofar í þessari skrá bls. 243.

F: Dýrahöfuðstólpar.
Úr lýsingu Sheteligs í Osebergfundet III, bls. 85, er hér vitnað: „Hornstólparnir eru sléttir og ferhyrndir sem er eðlilegt uppbyggingarform.

Dýrahöfuðin í hverju horni eru lítil kringlótt höfuð með stuttum trýni, stuttu útstæðu nefi í andlitinu og litlum eyrum (mynd 73).

Kjafturinn er opinn með sýnilegri tannröð og augntennurnar skjótast fram hjá hvor annarri. Undir nefinu eru löng veiðihár til hvorrar hliðar, einkenni sem reyndar er ekki jafn skýrt útfært á öllum fjórum höfuðunum.

Augun eru mjög stór og flöt með merki eftir nagla í miðjunni, þau hafa örugglega haft álagða málmplötu.

Hnakkasvæðið er afmarkað með línu sem sérstakt svæði og er mynstrað með opnum tígulsniðum, það virkar eins og það eigi að gefa til kynna mön niður hnakkann.

Allt formið er slétt og einfaldlega meðhöndlað með kröftugum þrívíðum áhrifum.

Það minnir að því leyti á mannshöfuðin á vagninum að það er aðeins slétt dýrahöfuð án nokkurrar viðbótar skrauts.“

Það er einfaldasta og upprunalegasta formið meðal allra plastísku dýrahausanna í Osebergfundinum“ (sjá mynd l.c., bls. 85, mynd 72 og bls. 86, mynd 73).

Þar sem allir fjórir dýrahausstólparnir eru nokkurn veginn af sömu stærð og sömu gerð, gefum við upp mikilvægustu mál fyrir einn þeirra, nánar tiltekið aftari hægri dýrahausstólpann (b á skissunni).

Ítarlegar upplýsingar um núverandi ástand stólpanna er að finna hér að neðan.

Stólpinn er 42,5 cm langur frá hvirfli dýrahaussins niður að neðri brún.

Mesta breidd hausins er 8,5 cm mæld rétt yfir nefinu og við hálsinn er breiddin 6,1 cm.

Lengdin frá neðri brún hálsins niður að neðri enda stólpans er 34 cm. Breiddin er 6,5 cm á miðjunni og þykktin er 6 cm.

Á þeirri hlið sem snýr inn að langhlið er skorin 30 cm breið og 0,6 cm. djúp fals í fullri breidd langhliðarinnar þar sem hún er felld inn og lengra inn í stólpanum er aflangur gat (42 á skissunni) sem er 85 cm langt og 3,5 cm breitt í efri endanum en aðeins 3 cm breitt í neðri endanum og þar sem endatappi langhliðarinnar er festur og leiddur þvert í gegn þannig að hann hefur verið sýnilegur á ytri hlið stólpans.

Á þeirri hlið sem hefur snúið inn að aftari gafli er skorin 30 cm breið fals sem er 0,7 cm djúp í fullri breidd gaflsins þar sem hann er felldur inn og lengra inn í stólpanum eru tveir aflangir göt (41 á skissunni), eitt nálægt efri brúninni og annað nálægt neðri brúninni.

Götin eru um 5 cm löng og 2,5 cm breið þar sem tveir endatappar gaflsins eru festir og leiddir þvert í gegn þannig að þeir eru sýnilegir á ytri hlið stólpans til hægri.

Að öðru leyti er vísað til mælingarteikninga J. O. Steenlands og mælingaskissu verkfræðingsins Just Bing af þessum stólpa í Osebergarsafninu.

Á skissu Bings eru öll nákvæm mál skráð.
Vinstri aftari dýrahöfuðstólpinn (a á skissunni bls. 444) er 42,5 cm hár.

Hann er nú samsettur úr nokkrum brotum. Allt andlit dýrahöfuðsins er brotið af.

Hægri aftari dýrahöfuðstólpinn (b á skissunni á bls. 444) er 42,5 cm hár.

Hann er samsettur úr nokkrum brotum. Í neðri enda hans vantar stóran hluta sem hefur þurft að fylla upp í með kítti.

Fremri hægri dýrahöfuðstólpinn (c á skissunni á bls. 444) er um 43 cm hár.

Hann er samsettur úr mörgum brotum.

Nánast allt miðjusvæðið hefur þurft að fylla upp í með kítti.
Fremri vinstri dýrahöfuðstólpinn (d á skissunni á bls. 444) er um 42 cm hár.

Hann er samsettur úr fjórum brotum en er tiltölulega vel varðveittur.
Auk þeirra hluta sem lýst er hér að ofan tilheyra eftirfarandi lausir hlutar einnig sleða Sheteligs:

Ad. 1904 nr. 198 Hér gefið 1904 nr. 242. (Smáhlutir sem lýst er hér að neðan eru geymdir í sýningarkassa undir sleða Sheteligs í Osebergarsalnum)


a) 57 viðarbrot úr aftari gafli sleðans.

Auk þess er með þessu númeri hringlaga viðarpinni, 46,6 cm langur og 2,3 cm þykkur.

Neðri endi hans, sem er brotinn, er þykkari en pinninn að öðru leyti.

Efri endinn er mjög fallega skorinn.

Enn fremur er þar 12,3 cm langt brot af einni þeirra járnfestinga sem notaðar voru til að festa dýrahöfuðstólpana við sleðakarminn.

Breidd festingarinnar, sem er 1,1 cm í miðjunni, eykst lítillega í átt að öðrum endanum þar sem nagli situr.

Ad. 1904 nr. 199 Hér gefið nr. 1904 nr. 242 b.
b) Um það bil 23 viðarbrot úr hægri langhlið sleðans.

Fjögur brot af áðurnefndri járnfestingu (sjá bls. 480) sem hefur þjónað þeim tilgangi að festa dýrahöfuðstólpana við hliðar sleðakassans.

Öll brotin eru mjög mikið bogin og engin festinganna er fullkomin.

Skemmd af ryði. Átta mjög samanskroppnir bútar af þunnu reipi.

Ad. 1904 nr. 200 hér gefið nr. 1904 nr. 242.
c) Sjö brot af lárétta brettinu aftan við sleðagrindina.
Sjö brot af litlum trénöglum, flest brotin í báða enda.

Þrír litlir þunnir járnstiftar, aðeins þykkari í efri enda en þeim neðri, en án eiginlegra hausa.

Ad 1904 nr. 102, hér gefið nr. 1904 nr. 242, d.
d) 26 viðarbrot þar sem að minnsta kosti nokkur af stærri stykkjunum hafa tilheyrt hægri dýrahöfuðstólpanum (1904 nr. 102) framan á sleða Sheteligs.

Auk þess eru með þessu númeri fjórir járnnaglar með tinnuðum höfðum af sömu gerð og hafa prýtt framstykki og bakbretti sleðans, enn fremur tveir mjög litlir naglar með flötum höfðum, fimm lítil silfurhöfuð á nöglum skreytt með perlulínu meðfram brúnunum, ryðgaður bútur af járnnagla og þrjú lítil dýrabein.

Þau síðastnefndu voru send til dýrafræðideildar Bergens Museum.

Ad 1904 nr. 203, hér gefið nr. 1904 nr. 242 e.
e) Heil járnfesting af þeirri gerð sem lýst er hér að ofan á bls.

280 og hefur þjónað þeim tilgangi að halda dýrahöfuðstólpunum föstum við karminn. Festingin er nú nokkuð bogin. Lögunin er eins og teikning á bls. 486 neðst sýnir, næstum ferhyrnd.

Á tveimur hliðanna eru naglar sem hafa verið festir við langhliðar og gafl karmsins.

Naglarnir hafa stóran haus á annarri hliðinni og hafa haft hnoðplötur á hinni hliðinni sem hafa dottið af á þessu eintaki.

Lengd festingarinnar er nú 11 cm og breiddin er 10,7 cm. Hún er gerð úr þunnum, flötum og ferhyrndum járnböndum sem eru um 1 cm á breidd og 0,2 cm á þykkt.

Með þessu númeri eru einnig sjö brot af svipaðri festingu, á fimm þeirra er einn af hnoðnöglunum enn á sínum stað en að öðru leyti eru öll brotin mjög bogin og ryðguð.

Lausir liggja tveir hnoðnaglar sem hafa tilheyrt festingunum, annar þeirra er með hnoðplötuna enn á sínum stað þó að hún sé nokkuð skemmd. Enn fremur eru með þessu númeri tveir litlir silfurhausar af hnoðnöglum skreyttir með perlulínu meðfram brúninni og tveir litlir hnoðnaglar úr járni með flötum hausum.

Þessir fjórir naglar eru allir varðveittir í brotum.

Sjá 1904 nr. 208 hér gefið nr. 1904 nr. 242f.
f) Fjöldi stærri og smærri brota af spýtum í sleða Sheteligs, auk þess nokkur mjög smá og algjörlega ógreinanleg tréstykki.

Af 1904 nr. 209 hér gefið nr. 242 g-k
Við 1904 nr. 209 er í aðalskrá Gustafsons skráð eftirfarandi:

„Hlekkur inni í sleðanum (líklega við þann sem áður var tekinn upp) + krókur fyrir lausan dýrahöfuðsstólpa við sleðann“.
g) Járnkrókur með fali af aðalgerð Rygh 465, en einfaldari og alveg án skrauts bæði á fali og krók.
Falurinn er 19,5 cm frá neðri brún skreyttur með venjulegu upphleyptu bryddi sem er fasettaður. Krókurinn er töluvert einfaldari en dæmigerða eintakið þar sem hann er alveg án skrauts.

Hann er frábrugðinn því að hann vantar hring og að neðri endinn hér er tvískiptur og endar í tveimur uppbrettum spíralum, einum á hvora hlið. Falurinn er opinn upp að 15 cm frá neðri brún.

Um 1 cm frá henni er gegnumgangandi festinagli. Falurinn hefur nokkra litla ryðbletti en er að öðru leyti frábærlega varðveittan hring.

Lengd 29,3 cm. Þvermál hringsins 5,7 cm. Lengd króksins 7,6 cm.

Mesta breidd falsins í neðri brún 2,6 cm.

Þessi krókur lá við hægri meiði Sheteligs-sleða í austanverðu skipinu.

Hann sést greinilega innsitu á ljósmynd sem birt er í Osebergfundet I, bls. 64, mynd 44. (1904 nr. 242g er til sýnis í veggskáp í Osebergsalnum).

h) Þrjú brot af lítilli járnkeðju þar sem einstakir hlekkir eru myndaðir með því að tvöfaldur járnbogi er beygður saman.

Boginn er myndaður úr þunnu ferhyrndu járnstykki.

Einstakir hlekkir keðjunnar eru 3,9 cm langir. Lengsta varðveitta stykki keðjunnar hefur í öðrum endanum sérstakan hlekk sem er haldið saman á miðjunni með ferhyrndu, slípuðu járnstykki sem er smíðað utan um hlekkinn á miðjunni.

Í þennan hlekk er festur hringur sem er 3 cm í þvermál.

Hringurinn hefur næstum ferhyrnt þversnið og breiðu hliðarnar eru skreyttar með hringlaga gróp. Í hringnum er fest lítið ferhyrnt járnfesting sem er beygt utan um hringinn þar sem tveir hnoðnaglar eru festar. Lengd festingarinnar er 3,8 cm og mesta breidd þess er 1,8 cm.

Þrír varðveittir hlutar keðjunnar eru 15,2-14,5 og 10 cm að lengd.
i) Þunnt járnstykki þar sem annar endinn er beygður og hinn endinn er flathöggvinn í litla lárétta plötu.

Stykkið hefur líklega verið fest í annan enda keðju en hefur sennilega ekki tilheyrt þeirri sem lýst er hér að ofan. Lengd 5,4 cm.
k) Langt þunnt járnstykki, oddmjótt í öðrum endanum og beygt og brotið í hinum.

Fjórir stórir naglar, sá stærsti er beygður í neðri endanum og hefur stóran haus.

Tveir litlir hnoðnaglar, annar nú án hauss og báðir með varðveitta hnoðnaglaplötu.

Að auki eru með þessu númeri þrír mjög litlir naglar, fimm brot af nöglum, brot af litlum krók (?) og um 19 naglar með stórum tinhúðuðum hausum.

Þeir síðastnefndu eru af sömu gerð og hafa skreytt framstykki og bakbretti sleðans.

Við 1904 nr. 371 hér gefið 1904 nr. 242 l.
l) Bandlaga járnplötuhald með gati í öðrum endanum og öðru á annarri langhliðinni. Hinn endinn er brotinn af.

Nú nokkuð bogið. Núverandi lengd 5,1 cm. Mesta breidd 1,5 cm.

Að auki fylgir þessu númeri einn hnoðnagli með kringlóttu tinhúðuðu höfði og tveir litlir hnoðnaglar með flötum höfðum.

Annar þeirra er með tinhúðuðu höfði.

Samkvæmt aðalskrá Gustafsons voru þessir hlutir „safnaðir saman við rannsókn á hestunum fyrir aftan sleða Sheteligs“.

Því er ekki alveg öruggt að þeir tilheyri sleða Sheteligs.
(Við 1904 nr. 371. „Það er óvíst hvort 1904 nr. 371 tilheyri sleða Sheteligs, þar sem ekkert slíkt er skráð í aðalskrána.

Þeir hlutir sem fundust við rannsókn á hestunum fyrir aftan sleða Sheteligs hafa númerið 1904 nr. 372“.)

(Ad 1904 nr. 372. (Mag.skápur IV, hilla 7)
Tveir litlir brotahlutar af bandlaga járnplötubeislum.

Annar þeirra er búinn litlum lömum og er 3 cm langur og 1,5 cm breiður.

Festinaglinn hefur stórt tinhúðað höfuð. Að auki eru leifar af 28 mjög litlum hnoðnöglum sem allir hafa tinhúðuð höfuð.

Höfuðin eru annars vegar lítil og kúpt, hins vegar aðeins stærri og með nokkuð flöt höfuð.

Hlutirnir hafa verið soðnir í paraffíni í þrjár klukkustundir.

Samkvæmt aðalskrá Gustafsons voru þessir hlutir „safnaðir“ við rannsókn á hestinum fyrir aftan sleða Sheteligs.

Það er því ekki öruggt að þeir tilheyri honum. Hlutirnir fundust í framskipi.

(1904 nr. 242 m.)
m) Fjöldi hnoðnagla með stórum tinhúðuðum höfðum og þeirri lögun sem oft hefur verið nefnd hér að framan, auk þess 8 litlir naglar með flötum höfðum, 10 járnhnoðnaglar fyrir sleðann.

Þar að auki eru þrír óvenjulega langir hnoðnaglar. Þeir tveir sem eru fullkomlega varðveittir eru 7,4 og 7,8 cm langir.

Sá þriðji er brotinn og er nú aðeins 7 cm langur. Þessir þrír naglar hafa einnig tilheyrt sleðanum.
n) Án númers hér gefið 1904 nr. 242 n. Lítill járnhnoðnagli með litlu ferhyrndu höfði og stórri plötu, 3,5 cm langur.

Járnnagli frá því á 9. öld úr Oseberg-fundinum!

Fimm mjög litlir hnoðnaglar með stórum tinhúðuðum höfðum, fjórir svipaðir með brotakenndum varðveittum höfðum og þrír litlir naglar sem hugsanlega eru af sömu gerð og þeir fyrrnefndu en eru svo illa varðveittir að það er ekki hægt að segja með vissu (við þessa hluti liggur miði þar sem stendur:

hlutar úr oki fyrir sleða).

o) Án nr. 1904 nr. 242 o.
Þrír litlir bitar af dýrabeinum fundnir við sleða Sheteligs. Sendir dýrafræðideild Bergens Museum.

Án nr. hér gefið 1904 nr. 242 p-r-u.
p) Flísar úr eik af meiðum sleða Sheteligs.
q) Átta brot úr tré af dýrahöfuðstólpum sleða Sheteligs.
r) Ýmsir smáhlutir fundnir við fremsta gafl sleða Sheteligs:
1) Lítið brot úr tré.
2) Um 8 mjög uppleystar leifar af tógi.
3) Kringlóttur pinni úr tré með greinilega skornu höfði á efri enda.

Undir því er skorin 2 cm breið rauf þar sem líklega hefur verið bundið tóg.

Þaðan þykknar pinninn áður en hann mjókkar jafnt niður að neðri enda, þar sem hann er nú brotinn. Núverandi lengd 12,5 cm. Mesta þykkt 3,2 cm.
4) 12,1 cm langt brot af pinna sem er brotinn í báða enda en hefur líklega verið af sömu lögun og sá fyrri.

Mögulega hefur hann einnig tilheyrt þeim fyrri, en þar sem brotin passa ekki saman er það ólíklegra.
s) Fjöldi mjög smárra brota úr tré af bakbretti sleða Sheteligs.

Á nokkrum bitanna sjást ummerki um skraut.
t) 22 lítil brot úr tré af vinstri langhlið sleða Sheteligs.

Á nokkrum bitanna sjást skornar láréttar línuskreytingar, en flestir bitarnir eru óskreyttir.
u) Um 17 stærri brot og fjöldi mjög smárra brota úr tré af þverlistunum sem bera grindina.

Sjá ofar bls. 478. Hér eru endastykki tveggja þverlista auk fjölda bita úr miðhluta þverlistanna.

Ekkert er skráð í undirbúningsskýrslunni um undirbúning þessa sleða, en samkvæmt upplýsingum frá undirbúningsmanninum Paul Johannesen var hann meðhöndlaður á sama hátt og sleði Gustafsons.

Allt beykitré var soðið í álúni og smurt með matarlakki og rennibrautin var aðeins þurrkuð.
Hlekkurinn og krókurinn og naglarnir. 1904 nr. 242 g-h (áður 1904 nr. 209) voru soðin í parafíni í þrjá klukkutíma.
Um viðgerðina má nefna eftirfarandi: Mismunandi hlutar sleðans hafa verið límdir saman, kittaðir og smurðir með matarlakki.

Hliðar sleðakassans eru settar saman þannig að að innan eru þær fóðraðar með viðarplötum sem brotarnir eru skrúfaðir og límdir við.

Bogarnir eru styrktir með járnböndum sem ná niður fyrir fjöðurnar og eru festir við þá plötu sem undirvagn sleðans er settur á og meðarnir festir við með járnfestingum á brúninni.

Dýrahöfuðstólparnir eru festir með tappagötum sínum við langhliðarnar og gaflhliðarnar og er auk þess haldið á sínum stað með nýjum járnfestingum.

Um fundaraðstæður má nefna samkvæmt Osebergfundi I bls. 60.

Á stjórnborða í framskipinu langt niðri við grafhýsið liggur sleði Sheteligs með nefið í suður. Einnig með þessum sleða sáust litaandstæður sem hafa að hluta varðveist til þessa.
Útskornu skreytingarnar á meiðunum, einkum þríhyrndu svæðin með hnútamynstrunum sem sjást að hluta á mynd 44, eru dökkleitar.

Viðurinn sjálfur í meiðunum er hins vegar úr beyki, nokkuð ljósum viði, og því verður andstæðan mjög áberandi.

Undir ljósu skreyttu meiðunum úr beyki liggur skeifa úr eik.

Ólíkt tveimur áðurnefndum sleðum ganga meiðarnir upp í báða enda („vöggugerðin“) eins og ljósmyndin af endurgerðum sleðanum á mynd 45 sýnir.

Á innri hlið vinstri hliðarborðsins á þessum sleða eru ristar nokkrar myndir, tveir skipsstafnar o.fl. sem verður lýst nánar síðar.
Staða sleðans í skipinu kemur fram á teikningunni í Osebergfundi I, plötu XV.

Eins og sjá má á teikningunni lá hann í lengdarstefnu skipsins með bakborðið aftur og framhlutann fram.

Hliðar grindarinnar höfðu verið þrýstar út til hliðar og botnrimlarnir brotnir í miðju milli tveggja búkka.

Á ljósmyndinni í Osebergfundi I, mynd 44, sem tekin er úr austri, sést hversu skemmdir rimlar sleðans voru.

Einnig var hægri langrimlinn brotinn í marga hluta og hægri meiðurinn og slitmeiðurinn mjög illa farnir.

Nálægt hægri slitmeiðnum lá krókur (1904 nr. 242 g hér að ofan) með fal úr járni.

Á ljósmyndinni sést að vafið hefur verið reipi um hægri meiðinn.
Í dagbók Gustafsons er sleði Sheteligs nefndur á eftirfarandi stöðum: 25. ágúst 1904 (afrit bls. 201). Hélt áfram í átt að norðausturhorni framskipsins fram að dýrahöfðinu með grindverkinu; Shetelig tekur það norðvesturhlutann með vagninum = sleði Sheteligs.

27. ágúst 1904 (afritið bls. 209). Í „Vagninum“ áfram afhjúpaður og teiknaður sleði = sleði Sheteligs. 30. ágúst 1904 (afrit bls. 211).

Shetelig afhjúpaði „vagninn“ sem reynist vera sleði.

Um aðstæður fundarins má segja eftirfarandi samkvæmt Osebergfundi I, bls. 60.

Á stjórnborða í framskipinu langt niðri við grafhýsið liggur sleði Sheteligs með nefið í suður. Einnig með þessum sleða sáust litaandstæður sem hafa að hluta varðveist til þessa.
Upphleyptu skreytingarnar á meiðunum, einkum þríhyrndu svæðin með hnútamynstrunum sem sjást að hluta á mynd 44, eru dökkleitar.

Viðurinn sjálfur í meiðunum er hins vegar úr beyki, nokkuð ljósum viði, og því verður andstæðan mjög áberandi.

Undir ljósu skreyttu meiðunum úr beyki liggur skoning úr eik.

Ólíkt tveimur áðurnefndum sleðum ganga meiðarnir upp í báða enda („vöggugerðin“) eins og ljósmyndin af endurgerðum sleðanum á mynd 45 sýnir.

Á innri hlið vinstri hliðarborðsins á þessum sleða eru ristar nokkrar myndir, tveir skipsstafnar o.fl. sem verður lýst nánar síðar.
Staða sleðans í skipinu kemur fram á teikningunni Osebergfundi I plötu XV. Eins og sést 31. ágúst 1904 (afrit bls. 211). Ath! Fínu upphleyptu skreytingarnar á sleða Sheteligs eru dökkleitar og mynda litaandstæðu við ljósari viðinn í sama stykki á efri hluta meiðanna. 3. september 1904 (afrit bls. 223). Sleðinn var teiknaður eins vel og mögulegt var og tekinn upp. Löngu spýturnar í botni karmsins eru í einu stykki, svæðið framan við kassann er rákað og svart (málað).

Ath! Gat nálægt neðri enda á einum af þeim sem fyrst voru teknir upp, líklega nr. 2 af þeim litlu frá vinstri hliðinni.

Ystu endarnir neðst eru einnig svartir, svarti liturinn kemur fram við þvott. Áður var hann gulleitt. Minnir á það sem er á stöfnunum.

Sleðinn var tekinn upp áfram. Brotinn dýrahöfuðsstólpinn í hægra framhorni varð sýnilegur í legu sinni og fals.
„Ljósmynd af Shetelig (nr. 111) smáatriði af dýrahöfuðsstólpanum í legu sinni við hægra horn framgafls sleðans.

Stólpinn situr með grindargafli og hlið felld inn í fals á bakhlið, þannig að tvær (einar uppi og einar niðri) járnfestingar ganga frá brún hliðanna inn á miðfals neðri hluta stólpans og eru skáskornir inn að sleðakassanum.

Höfuð stólpans liggur klemmt á milli steina.

Trýnið samþjappað, um hálsinn fer tvöfalt reipi“.
Afritið, bls. 225-26: „Í fjarveru minni mánudag og þriðjudag 5.-6. september 1904 tekið upp:

Síðasti meiður af sleða Sheteligs“.

Í aðalskrá Gustafsons eru eftirfarandi upplýsingar skráðar við einstök númer sem tilheyra þessum sleða: 1904 nr. 102.

Brotið dýrahöfuð frá SV-horni vagnsins + brot í nágrenninu, hnetur fundust lausar, smá dýrabein o.s.frv.

(Vagninn á hér við sleða Sheteligs, sjá dagbók Gustafsons, afritið bls. 149 og bls. 211). 1904 nr. 197. Framgafl á sleða Sheteligs, NV-hluti framskipsins. Teiknaður af O.G. (Ola Geelmeyden) og málaður.

(1904 nr. 198.) Afturgafl á sleða Sheteligs.
1904 nr. 199.) Hægri langhlið á sleða Sheteligs.
(1904 nr. 200.) Lárétta borðið fyrir aftan karminn á sleða Sheteligs. Teiknað af Shetelig.
(1904 nr. 201.) Framhlutinn fyrir framan karminn á sleða Sheteligs.
(1904 nr. 202.) Allur hægri meinn á sleða Sheteligs.
(1904 nr. 203.) Brot úr hornbita á sleða Sheteligs hægra megin að framan.
(1904 nr. 208.) Botninn á sleða Sheteligs + fjögur brot.
(1904 nr. 209.) Hlekkur inni í sleðanum (líklega tengdur við þann sem áður var tekinn upp í sleðann) + krókur fyrir lausan dýrahöfuðsstólpa við sleðann.
(1904 nr. 220.) Tvö dýrahöfuð frá hornum á sleða Sheteligs.
(1904 nr. 237.) Vinstri meinn og þverslár á sleða Sheteligs.
(1904 nr. 242.) Stykki úr eikarmeiða af sleða Sheteligs.

(1904 nr. 372.) Nokkur lítil brot af festingum og fjöldi af mestmegnis flötum hnöppum, safnað við rannsókn á hestunum fyrir aftan sleða Sheteligs.
Sleði Sheteligs er teiknaður inn af Shetelig á sérstakri nákvæmri teikningu sem er að finna í Osebergarsafninu.

Auk þess er hann teiknaður á yfirlitskort af framskipinu, sjá Osebergfundet I plötu XV (upprunalega kortið er í Osebergarsafninu).

Í skissubók Sheteligs er undirvagn sleðans teiknaður, bæði aftari hlutinn og fremri hlutinn. Þar að auki eru í skissubókinni nákvæmar teikningar af grindunum og einu af uppréttum bognum viðarstykkjum, auk skissu af skipamyndunum á innri hlið vinstri langhliðar karmsins.

Verkfræðingurinn Just Bing hefur unnið nákvæma lýsingu á sleðanum ásamt skissum og frá honum eru einnig mjög verðmæt undirbúningsgögn fyrir mælingarteikningu af sleðanum og auk þess fullgerð mælingarteikning.

Teiknarinn I. O. Steenland hefur einnig unnið nákvæma og góða mælingarteikningu í janúar-febrúar 1917.
Frú Sofie Krafft hefur gert teikningar af eftirfarandi hlutum sleðans:

Hægri og vinstri meiði með fjöðrum.

Teikningarnar á innri hlið fjögurra borða karmsins. Prufuskurður á afturbrettinu.

Skissa af einu af skrauti langhliðanna.

Nokkrar teikningar af smáatriðum skrautsins, að hluta til í litum.

Auk þess teikningar af afturbrettinu og innri hlið vinstri langhliðar karmsins.

Málarinn Ola Geelmeyden hefur í Oseberg gert teikningar af eftirfarandi hlutum sleðans:

vinstri langhlið karmsins, hægri langhlið karmsins (tvær teikningar), einn af dýrahöfuðstólpunum og fremri gafl sleðans.

Afturbrettið er teiknað í Oseberg 1. september 1904 af Haakon Shetelig.

Af sleðanum í endurgerðu ástandi eru til fjöldi ljósmynda og auk þess nákvæmar ljósmyndir af meiðunum (tvær stórar ljósmyndir samsettar úr mörgum litlum), fjöðrunum, afturbrettinu og framhlutanum.

Þar að auki eru til nokkrar gifsafsteypur af hlutum karmsins, en þær hafa verið afhentar fornminjasafni Bergen-safnsins þar sem þær eru nú.


Myndasafn skráðra muna Norska safnsins

Verulega forvitnilegt!

Nátengt efni!

Oseberg víkingavagninn

Frásögn/grein og myndir!

Oseberg víkingasleðinn

Frásögn/grein og myndir!


Heimild: Unimus.no

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og Erlendur.is

Yfirlestur: malfridur.is

Oseberg víkingavagninnOseberg víkingavagninn

0 Comments

Eina eintak sinnar tegundar frá víkingatímabilinu!

Skrifað af Nina Kristiansen fréttamanni. Útg. 18. mars 2004. – 04:30

Vagninn fannst í víkingagröf eftir 1.000 ár í leir og mold. (Mynd: Kirsten Jensen Helgeland / Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)

Síðan 1904 hefur allt verið skráð með bestu fáanlegu tækni!

Sænski fornleifafræðingurinn Gabriel Gustafson leiddi uppgröftinn á Oseberg-skipinu.

Hann hélt dagbók um skipið og hlutina.

Þar hefur hann áhyggjur af þeirri ábyrgð sem hann hefur tekið á sig og af því að rífast við landeigandann.

Gústafson og aðstoðarmaður hans skráðu og teiknuðu það sem þeir fundu: tréstykki, prik, bein, reipi og málm.

Allt var hulið drullu. Mest af því var í þúsund stykkjum. Viðurinn var mjúkur og brothættur.

Mikilvægt var að skrá hlutina nákvæmlega hvar þeir fundust.

Fornleifafræðingarnir voru ekki vissir um að allt myndi lifa af ferðina til höfuðborgar Noregs, Ósló.

Þeir skráðu hvaða hlutar þeir töldu tilheyra hvaða hlutum, stærðir, skreytingar og viðartegund. Þeir gerðu líka skissur.

4. september 1904 fundu þeir hjól, stokka og hluta sem þeir gerðu sér ljóst að tilheyrðu vagni.

Einhver teiknaði með hraða skissu af undirvagninum. Þetta gæti verið fyrsta skjalið um Oseberg-vagninn.

Frá 2. september 1904 uppgröftur. Gustafson teiknaði einnig mun nákvæmari skissur af vagninum. (Mynd: Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)

Hvað er Osberg-fundurinn?

Oseberg-fundurinn er ef til vill stórkostlegasta víkingaskipsuppgötvunin sem nokkurn tíma verður grafin upp, sagði Hanne Lovise Aannestad fornleifafræðingur í þessari grein.

Það var grafið upp árið 1904 fyrir utan Tønsberg

fundurinn voru flutt til höfuðborgar Noregs, Osló.

Í víkingagröfinni voru beinagrindur af tveimur konum, rúm, verðmæti og vefnaðarvara. Þessi Búddafata fannst í frábæru ástandi.

Upplýsingar um grunnmynd fyrir stefni Osebergskipsins, þar sem vagninn fannst. (Myndskreyting úr Oseberg-fundnum, bindi 1 / Menningarsögusafnið / Háskólinn í Ósló)

Sá eini sinnar tegundar

Oseberg-vagninn er eini vagninn frá víkingaöld sem fundist hefur í Noregi.

Hann var ekki nýr þegar hann var settur í gröfina árið 834 en var gerður fyrir árið 800.

Vagninn er úr beyk og eik og er um tveir metrar á lengd og einn metri á breidd.

Vagninn, sem situr lauslega á undirvagninum, er skreyttur með hausum manna og fólki sem berst við snáka og furðudýr.

Teikningar úr uppgreftrinum voru endurunnar og birtar í tveimur stórum bindum um Oseberg-fundinn.

Tveir listamenn voru einnig fengnir til uppgraftarins þar sem enn voru leifar af málningu á sumum hlutunum.

Þeir bjuggu til teikningar og vatnslitamyndir af skreyttum rúmstokkum, kerum og fígúrum.

Þetta reyndist skynsamleg ákvörðun. Reynt var að bjarga gömlu málningunni en hún lifði ekki við að varðveita viðinn.

En það var dýrt að ráða listamenn,

segir Bjarte Aarseth, yfirverkfræðingur við Menningarsögusafnið við háskólann í Ósló.

Það var jafn dýrt að taka myndir árið 1904.

Allur Oseberg-vagninn hefur nú verið skannaður en skránum hefur verið lýst og afritað á margan annan hátt frá 1904 til dagsins í dag. Hér eru nokkrar þeirra:

Gerði það beinna og flottara

Þegar búið var að grafa upp öll stykki skipsins, vagna, sleða, ker, rúm, fötur og allt annað, enduðu þeir að lokum í söfnun norskra forngripa í Ósló.

Þá var hafist handa við að leysa þá stóru þraut að koma réttum hlutum á réttan stað.

Og gamli viðurinn var endurnýjaður.

Það tók nokkur ár en á endanum var vagninum púslað saman aftur.

Teiknari á safninu bjó til teikningu sem sýnir hlutana bæði í sitthvoru lagi og þegar þeir eru settir saman.

Þessi teikning táknar hugsjónamynd. Búið er að leiðrétta villur og galla á vagninum,

segir Aarseth.

Sem dæmi má nefna að hluti af grindinni er eldri en restin af vagninum.

Það passaði ekki alveg inn á meðan hitt passaði fullkomlega.

Á teikningunni eru bolirnir nákvæmlega eins.

„Kvarðinn sem notaður er er líka mjög grófur,“ segir hann.

Þetta hefur verið vandamál fyrir fólk sem hefur reynt að endurskapa vagninn.

„Margir hafa búið til afrit af vagninum, þar á

meðal fólk í Wisconsin, Minnesota og Washington.

Þeir hafa notað vagninn í skrúðgöngur en líta oft undarlega út,

segir Aarseth.

Margir hafa búið til afrit af vagninum, þar á meðal fólk í Wisconsin, Minnesota og Washington. Þeir hafa notað vagninn í skrúðgöngur en líta oft undarlega út,

segir Aarseth.

Að lokum var vagninn skjalfestur í gegnum svart-hvítar ljósmyndir.

Myndirnar sýna smáatriði og hvernig vagninn er settur saman.

Hins vegar kemur ríkur ljómi viðarins ekki í gegn, né öll smáatriðin.

Maðurinn í miðjunni er tilbúinn að slá manninn á hestbak en er stöðvaður af konunni til vinstri. Brjóstið á manninum er með skrauti sem ekki hefur fundist áður. (Mynd: Kirsten Jensen Helgeland / Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)

Búið til afrit

Til að draga fram tákn, mynstur og fígúrur notaði safnið einnig aðra aðferð:

Þeir tóku litla pappírsbúta, eins og gamaldags kalkpappír, sem þeir vættu og settu yfir ýmsa hluti. Þeir fjarlægðu þá pappírinn og teiknuðu mynstrið sem var eftir.

Vandamálið var að pappírinn festist við viðinn,

segir Aarseth.

Strax árið 1906 voru tréskurðarmenn fengnir til að gera afrit af hlutunum í gröfinni.

Þær voru eins konar öryggisráðstöfun ef ske kynni að frumritunum yrðu eytt.

Bjarte Aarseth var ráðinn lærlingur á tréskurðarverkstæðið árið 1983.

Hann var meðal annars í þrjú ár við útskera eintak af Oseberg-vagninum.

Þeir eru afrit

,segir hann. Og nú hafa ljósmyndir sífellt betri upplausn. Fyrir neðan er hornið á vagninum.

Þetta er hluti af mynd í hárri upplausn. Hægt er að sjá og stækka myndina sjálfa hér.

Eins brothætt og hrökkbrauð

Að lokum kom í ljós að aðferðirnar sem notaðar voru til að varðveita viðinn 80 árum áður höfðu alvarlegar aukaverkanir.

Skipið og hlutirnir höfðu legið í blautum bláleir í 1.000 ár.

Þegar blautur viðurinn leit dagsins ljós árið 1904 varð Gabriel Gustafson að koma í veg fyrir að hann þornaði.

Hann geymdi hlutina í vatni á meðan hann ráðfærði sig við önnur söfn og gerði tilraunir sjálfur.

Gústafsson kaus að baða viðinn í efnasambandi sem kallast alum.

Það var kannski besti kosturinn árið 1904, en það varð til þess að gömlu hlutirnir voru látnir draga í sig fituniðurbrjótandi sýru1. Innan fárra áratuga varð viðurinn stökkur eins og hrökkbrauð.

2013 byrjaði Bjarne Aarseth að mæla hlutina með þrívíddarskanna, sértækri myndavél og tölvu.

Á þeim tíma varð enn mikilvægara að skrásetja hvern einasta sentímetra af greftrunarfundinum mikla, ef til þess kæmi að þeir myndu molna í burtu og glatast að eilífu.

Þessi tegund af skönnun gengur ekki hratt. Litlir límmiðar, stikur og krossar eru settir utan um eða á hlutinn til að gefa nákvæmar mælingar. Myndavélin tekur myndir með upplausn niður í hundraðasta úr millimetra.

Ef þú ýmyndar þér fermetra af millimetrum, þá mun það fá 1.900 punkta. Oft jafnvel meira,

segir hann.

Nákvæmar mælingar

Vísindamenn hafa nú fengið nákvæmar mælingar sem gera þeim kleift að fylgjast með breytingum á viðnum.

Myndavélin og skanninn skemma ekki viðkvæma hluti.

Nákvæmar mælingar eru líka mjög mikilvægar fyrir þá sem búa til nýju sýningarnar,

segir Aarseth.

Hann hefur lokið við að skanna Oseberg-vagninn. Hægt er að stækka allar upplýsingar svo áhorfendur geti skoðað minnstu smáatriði.

Myndbandið hér að neðan sýnir undirvagn vagnsins sem er settur saman stykki fyrir stykki – alveg eins og upprunalega.

Kveikt og slökkt er á litunum til að sýna ferlið.

Myndband eftir Bjarte Aarseth, Menningarsögusafnið, Oslóarháskóla

Aarseth er mjög hrifinn af tækni Víkinga.

Hver ​​hluti hjólsins er gerður úr hentugustu viðartegundinni.

Beykið í félögunum2 var bleytt í vatni áður en eikarpílárum, sem voru þurrir, var bætt við. Þetta minnkar brúnina í kringum píláranna.

Félagarnir, pílárarnir og nafið eru læst saman sem

Eitt stykki, sem er ótrúlega sterkt,

segir Aarseth.

Þeir völdu besta viðinn og meðhöndluðu hann þannig að hlutarnir passuðu óaðfinnanlega saman án þess að þurfa hnoð eða nagla.

Þetta er hátækni. Það er greinilegt að þeir kunnu þetta handverk,

segirAarseth.

Skraut eða til nota?

Fornleifafræðingar komust fljótt að því að vagninn var eingöngu til skrauts.

Í þriggja binda bókinni um Oseberg-fundinn segir að vagninn henti ekki til að ferðast langar leiðir.

Enn fremur voru engir vegir á þeim tíma.

Það var annaðhvort helgivagn til að bera guðamyndir eða vagn sem drottningin notaði til að sýna sig fyrir fólki á trúarhátíðum, samkvæmt bókinni.

Ein af þeim rökum sem notuð eru til að styðja þá hugmynd að vagninn hafi ekki verið til daglegra nota er að hann geti ekki beygt.

En Aarseth er ekki sammála.

Hann hefur sett hlutina saman stafrænt og telur að hann hafi örugglega verið bæði ökufær og gæti beygt.

Hann er ekki sá eini. Svipaður vagn fannst í sænskri gröf og telja fornleifafræðingar að hann hafi verið í notkun þar.

Auðvelt var að færa vagninn um borð í bát.

Í bókinni På hjul i Norge (Á hjólum í Noregi) frá 1971 er Oseberg-vagninn talinn elsti farartæki Noregs. Höfundarnir, einn þeirra er byggingarverkfræðingur og forstöðumaður Vísinda- og tæknisafns Noregs, töldu að vagninn gæti farið margar leiðir í Noregi.

Bjarte Aarseth var snemma að tileinka sér aðferð þrívíddarskönnunar með skipulögðu ljósi og er nú leitað til hennar þegar aðrir í menningarsögugeiranum eru að fara að vinna með brothætta hluti og erfiða fleti. (Mynd: Nina Kristiansen)

Óþekkt tákn

Skannaði Oseberg-vagninn gerir okkur kleift að ákvarða hver hefur rétt fyrir sér.

Við getum endurbyggt með því að nota nákvæmar mælingar eða einfaldlega þrívíddarprentað litla eftirmynd.

Fólk getur prentað út hlutana og sett þá saman í heilan vagn,

segir Aarseth.

Skannanir í mjög mikilli upplausn sýna einnig ný smáatriði í skreytingunum.

Nýlega fann Aarseth skraut á bringu útskorins manns á vagnyfirbyggingunni.

Ég hringdi í húsvörð og spurði hvort hann hefði séð að maðurinn væri með tákn á brjósti sér.

En hann hafði aldrei tekið eftir því áður

,segir hann.

Þrívíddarskönnun býður upp á ný tækifæri fyrir vísindamenn og almenning.

Nýja víkingaaldarsafnið verður opnað eftir tvö ár; það er nú lokað vegna endurbóta.

Fyrir þá sem búa of langt í burtu eða vilja kafa ofan í öll smáatriði hefur skönnun gert skipið og hlutina aðgengilegri.

Aarseth sjálfur hefur búið til andlitsgrímu.

Hann þrívíddarprentaði eitt af mörgum andlitum úr Oseberg-fundnum og skar út stóra útgáfu úr tré.

Bjarne Aarseth notaði neðsta andlitið á viðarbútnum til vinstri til að skera út andlitsstærð grímu. (Mynd: Nina Kristiansen)

Heimildir: Was the Oseberg Viking wagon drivable? New methods are constantly uncovering new details about Norway’s oldest vehicle

Skráði: Friðrik Kjartansson

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Miðeind)

Yfirlestur: malfridur.is (Miðeind)


  1. litlaust beiskt efnasamband sem er vökvað tvöfalt súlfat úr áli og kalíum, notað í lausn til lækninga og í litun og sútun. Niðurbrot fitusýra er ferlið þar sem fitusýrur eru brotnar niður í umbrotsefni þeirra og mynda á endanum asetýl-CoA, inngangssameindina fyrir sítrónusýruhringinn, aðalorkugjafa lifandi lífvera, þar á meðal baktería og dýra. Þegar það er notað sem bræðsluefni (bindiefni) í litun, festir það litarefni við bómull og önnur efni, sem gerir litarefnið óleysanlegt. Alum er einnig notað í súrsun, í lyftiduft, í slökkvitæki og sem astringent efni í læknisfræði ↩︎
  2. Ysta hring hjólsins (hjólbarðanum) er skipt niður í nokkra hluta sem heita hver fyrir sig: „Félagi.“. ↩︎

Nátengt efni

Oseberg víkingsleðinn!

Þýdd grein og myndir!

Oseberg víkingasleðinn lýsing smáatriða

Frásögn/grein og myndir!

Örsýn í líf romanfólksins 1900Örsýn í líf romanfólksins 1900

0 Comments

Grein eftir Liam Henry

Innsýn í líf rómanfólksins í London snemma á 20. öld Ímyndaðu þér líflegar götur London í upphafi 1900, fullar af hestvögnum, iðandi mörkuðum og gangandi vegfarendum að flýta sér í dagleg viðskipti sín.

Innan um þetta kraftmikla borgarlandslag hefði rómanfólkið staðið upp úr sem litrík og grípandi sjón þegar þau fóru um í hefðbundnu hestvagni sínum. Þessar fjölskyldur, með sínar rótgrónu menningarhefðir og einstaka lífshætti, færðu keim af sveitinni og gamaldags sjarma inn í nútímavæðandi hjarta Englands.

Heimili á ferðalagi: Hinn fallegi Vardo-vagnhýsi Roman-fjölskyldunnar, þekktur sem vardo eða romanvagn, var miklu meira en bara farartæki.

Þau voru skreytt með skærum litum og ítarlegum mynstrum, þau voru flutningsheimili og listaverk. Hver vardo var unnin af ástúð, oft máluð með skærrauðum, grænum og gulum litum og skreytt flóknum útskurði og táknum.

Þetta var ekki bara skraut – hver hönnun bar merkingu og tengdi fjölskylduna við arfleifð sína.

Að sjá rómönsk vagnhýsi var til að fá innsýn í menningu þeirra og handverk, sem voru stolt á ferð.

Sérstakur klæðaburður og gamaldags hefðir Roman-fjölskyldan var klædd í hefðbundnar flíkur sem settu enn meiri lit á útlitið.

Björt pils, sjöl og klútar, ásamt handgerðum skartgripum, endurspegluðu ríkar hefðir þeirra og persónulegan stíl.

Þessi föt voru ekki bara falleg heldur hagnýt, hentug fyrir lífið á veginum og úr endingargóðum efnum sem þola slit daglegra ferðalaga.

Í London snemma á 20. öld, þar sem tískan hallaðist að dökkum, þögguðum litum og einfaldari stílum, hafði klæðnaður roman-fjölskyldunnar fangað athygli margra vegfarenda.

Lundúnabúar gætu aftur á móti hafa fundið fyrir blöndu af forvitni og hrifningu þegar þeir horfðu á þessa fjölskyldu ganga um daglega – elda, deila sögum og sinna hestunum sínum – jafnvel innan um líflegar, troðfullar götur borgarinnar.

Annar lífsstíll í hjarta London.

Á tímum þegar samfélagið var að verða sífellt uppbyggt og þéttbýliskennt stóð rómanskur lífsstíll sem vitnisburður um annars konar frelsi.

Margar Roman-fjölskyldur tóku að sér lífið á veginum og ferðuðust á milli bæja og borga.

Á meðan sumir Lundúnabúar glímdu við langan vinnutíma í verksmiðjum eða skrifstofum, fylgdi Roman-fólkið takti sem endurspeglaði náttúruna og breyttar árstíðir.

Þrátt fyrir erfiðleikana við að búa í borg sem stundum gat verið mótdrægin héldu romanskar fjölskyldur fast við sjálfsmynd sína.

Romanfólkið hélt áfram að iðka siði sína, segja sögur sínar og miðla gildum sínum.

London var suðupottur menningarheima en fáir hópar varðveittu arfleifð sína eins greinilega og samfélag romanfólksins.

Jafnvel á stórum og síbreytilegum stað eins og London, fundu þeir leiðir til að halda sambandi við rætur sínar.

Borgin mætir hefð Ferð Roman-fjölskyldnanna um London snemma á 20. öld var einstök blanda af menningu – skurðpunktur fornra hefða og nútíma borgarlífs.

Fyrir börnin sem horfðu á þau líða hjá eða fullorðna fólkið sem staldraði við í amstri dags til að horfa á litríku vagnhýsin, buðu romanfólkið upp á augnabliksflótta, innsýn inn í heim sem var bæði öðruvísi og djúpt tengdur takti manneskjulegrar upplifunar.

Nærvera þeirra bætti snertingu af fjölbreytileika og dýpt við félagslegt landslag Lundúna og minnti borgina á að það eru margar leiðir til að lifa og að sérhver menning hefur sína eigin fegurð og visku.

Í heimi þar sem ágreiningur getur oft virst eins og gjá, sýndu Roman-fólkið að fjölbreytileiki auðgar skilning okkar á hverju öðru og hjálpar til við að draga upp fyllri mynd af sögunni.

Þetta augnablik, fangað í tíma, talar um varanlegt mikilvægi þess að tileinka sér einstaka arfleifð okkar og læra hvert af öðru

Wikipedia

Romanfólkið fyrir helförina!

Nátengt efni!

Órómantískir Romanar

Arfleið Róman-fólksins að lokinni heimsstyrjöldinni seinni


Heimild: Liam Henry á Facebook skrifaði

Þýddi og skráði: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)

Pæton Irvings garðsins #20Pæton Irvings garðsins #20

0 Comments

Irving´s Park Pæton

Þessi glæsilega hönnun var send okkur af Bridgeport-fréttaritara okkar, Joseph Irving.

Við teljum vagninn sérstaklega fínan.

Hlið aftursætsins er mynduð úr reyrverki.

Fram- og afturstuðningsjárnin standa á glæsilegu fimmta hjóls braketi að framan og á fallegu grunnskrauti að aftan.

Aftari panilinn er með laufútskurð sem endurtekur sig á barnasætinu á minna fremra þilinu.

Þegar öllu er á botninn hvolft er þetta ein besta hönnun sem við höfum hingað til myndskreytt.

Framlag Sec Brown í járndeildinni.


Heimild: The Coach Makers Magazine á Internet Archive 1857.

Þýddi og skráði: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Cutter uppgerður í Albaníu #7Cutter uppgerður í Albaníu #7

0 Comments

Cutter-hestasleðinn gerist nú varla fallegri en þessi. Sá sem framkvæmdi þessa uppgerð vissi nákvæmlega hvað hann var að gera.

Tandurhreinn frágangur og fágun ásamt fagmennsku í alla staði.

Skrautið eða ornamentið er ákkurat það sem það þarf að vera! Ekki meira né minna!

Eins er baksvipurinn heilsteyptur og hreinn! Fagmennska er í fyrirrúmi og einstakur frágangur á lakkvinnunni.


Heimild: Daniel Raber Facebook

Þýddi og skrásetti: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Cutter uppgerður eftir minni #6Cutter uppgerður eftir minni #6

0 Comments

Frásögn: Paul DeLongpre

Ég bjargaði hlutunum úr harðviðar-hestasleðanum mínum er geymslustaðurinn hans var seldur.

Meðfylgjandi er mynd af bílakerru með hlutum sem ég bjargaði.

Meiðunum virðist fylgja nóg af járnhlutum og fyrri viðum til að komast að því hvernig hann leit út.

Þegar kemur að yfirbyggingunni hef ég mun minna tiltækt til að nota fyrirmynd.

Ég held að ég sé með aðalharðviðinn réttan úr járnverkingu og harðviðarleifar sem eftir voru en ég get ekki fundið út hvernig fuglafígúran, sem er líka með lítið ryðgaðan járnbút sem hangir við, samlagast aðalgrindinni.

Ég er líka ekki viss um hvernig gólfið er skipulagt og smíðað.

Allar myndir sem ég finn eru ekki nógu góðar til að gefa mér hugmyndir ásamt því að ég er ekki viss um gerðina/heiti sleðans þar sem ég hef ekki séð hann í 40 ár.

Ég gaf samt út myndina af því sem mér finnst komast næst upprunanum.

Allar hugmyndir, eða betri myndir af smáatriðunum eða jafnvel uppflettibók, væri frábær hjálp!

Með fyrir fram þökk. Paul.

Ekki minnst á smíðaár eða tímabil.


Teikning úr bókinni

Horse Drawn Sleighs,

eftir Susan Green. Önnur útgáfa 2003: Teikning af Cutter sem kemst hvað næst á þessum myndunum.

Sést fuglahöfuðið (ornimentið), hvernig gengið er frá því, og hvar það er staðsett.




Heimild: Paul DeLongpre Facebook og teiknaðar myndir. Horsed Drawn Sleights, önnur útgáfa; Susan Green.

Þýddi og skráði: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is

Fornir vegir horfinna samfélaga #1Fornir vegir horfinna samfélaga #1

0 Comments

Stórkostlegt Hunt-mósaík, staðsett í Villa Romana del Casale á Piazza Armerina á Sikiley, er dæmi um stórkostlega listamenningu Rómverja til forna.

Þetta flókna gólfmósaík, sem er frá 4. öld e.Kr., þekur yfir 60 metra (197 fet) og gefur skýra mynd af handverki framandi dýrategunda við rómverska skemmtun og viðburði.

Villan er tilnefndur á heimsminjaskrá UNESCO og endurspeglar glæsileika og fágun Rómaveldis, sem einkennist af vandaðri hönnun og nákvæmni með smáatriði.

Enn fremur er þetta mósaík vitnisburður um listræna getu tímabilsins en lýsir jafnframt upp menningarlega þýðingu veiða innan rómversks samfélags.

Hinn forni rómverski vegur sem tengir Antakya í Tyrklandi við Aleppo í Sýrlandi er birtingarmynd af verkfræðigetu Rómaveldis.

Þessi vegur, sem var smíðaður fyrir meira en tveimur þúsundum ára, var óaðskiljanlegur í alhliða neti sem gerði kleift að ferðast, viðskipti og hernaðaraðgerðir.

Verkfræði og bygging slíkra innviða krafðist umtalsverðrar fyrirhafnar og fjármagns, sem sýnir líka verulega tæknikunnáttu.

Athyglisvert er að leifar af þessum forna vegi hafa haldið sér til dagsins í dag, sem undirstrikar einstaka getu Rómverja til að þróa varanlega innviði. Ending þessara vega sýnir varanlega arfleifð rómverskrar verkfræði.


Heimild: Archaeology and Lost Civilizations á Facebook

Þýddi og skráði: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is