Í dag heitir þessi fjallvegur þjóðvegur 73 (SH 73)
Þessi upprunalegi, gamli vagn er nýkominn til Vagnasafns Nýja-Sjálands (National Carriage Museum of New Zealand) frá Canterbury-safninu.
Hann var einn af síðustu vögnunum sem notaðir voru í atvinnuskyni á Nýja-Sjálandi og gekk yfir Arthurskarð (Arthur’s Pass) til 1923.
Saga hans er einstök.
Hann er meira og minna í sama ástandi og þegar hann var síðast í notkun, með fallegri yfirbragði og breytingum frá þessum tíma.
Safnið er nýtt og sérhannað til að tryggja bestu mögulegu skilyrði til varðveislu og sýningar á upprunalegum vögnum.
Það er staðsett í Geraldine á miðri suðureyju Nýja-Sjálands og verður opnað í febrúar 2026.
Heimild: Cobb and Co. Facebook
Cobb & Co
Charles Cole kom til Dunedin frá Viktoríu í Ástralíu árið 1861, beint inn í æði gullæðisins í Otago, en hann var ekki að leita að gulli … ja, allavega ekki í eiginlegri merkingu þess orðs.
Hann kom með talsverðan farm; 1 póstvagn, 5 flutningavagna og 54 hesta.
Innan viku var hann kominn af stað með fyrstu ferðina; póstvagninn fór frá Provincial Hotel í Dunedin og hélt til Gabriel’s Gully, miðpunkts gullæðisins.
Skiptistöðvar í Tokomairiro og Waitahuna voru tilbúnar, þar sem farþegar gátu rétt úr sér og vagnstjórinn skipt um hesta.
Þetta var fyrsta ferð Cobb and Co á Nýja-Sjálandi.
Fargjaldið var 3 pund hvora leið.
Póstvagninn rúmaði sex til níu farþega inni í vagninum og fimm farþega til viðbótar í sætum á þaki og við hlið vagnstjórans.
Ég er viss um að fólk hafi alltaf krossað fingur og vonast eftir góðu veðri en ekki rigningu!
Cobb and Co. var stofnað í Melbourne í Ástralíu þegar John Peck, fyrrverandi starfsmaður bandaríska póstvagnafyrirtækisins „Wells and Fargo“, kom þangað 1854.
Hann hitti aðra Bandaríkjamenn sem þekktu til póstvagnareksturs (einn þeirra var Freeman Cobb) og þannig varð Cobb and Co. til.
Þessi þjónusta barst til Nýja-Sjálands með Charles Cole, sem hafði starfað fyrir Cobb & Co. áður en hann kom til Nýja-Sjálands.
Bókunarskrifstofa Cobb and Co. í Christchurch (á myndinni) var staðsett á Triangle Corner við Cashel og High Street.
Svæðið er nú þekkt sem Triangle Centre, Cashel Mall.
Hér eru nokkur ártöl þegar leiðir voru opnaðar:
1861 – Dunedin to Gabriel’s Gully 1863 – Timaru to Christchurch 1864 – Balcutha to Invercargill 1866 – Christchurch to Arthur’s Pass to Hokitika 1867 – Wanganui to Upokongaro 1867 – Wanganui to Turakina 1869 – Wanganui to Wellington 1870 – Auckland to Hamilton 1873 – Napier to Taupo to Rotorua to Tauranga 1875 – Whangaehu to Turakina to Marton to Bulls 1878 – Christchurch City to Riccarton 1881 – Blenheim to Clarence 1886 – Mt Cook to Cromwell to Queenstown 1887 – Kaikoura to Waiau
Á níunda og tíunda áratug 19. aldar var járnbrautin farin að ná til flestra svæða og Cobb and Co.
fór að hverfa.
Síðasta ferðin með bæði áströlsku og nýsjálensku vögnunum var árið 1924.
Að sjálfsögðu var engin ferð með Cobb and Co. fyrir viðkvæma.
Vagnarnir sem fyrst komu voru ekki byggðir með þægindi í huga, sætin voru úr tré og aðeins klædd hrossaskinni.
Fara þurfti yfir margar ár, sem var hættulegra eftir rigningu þar sem árnar bólgnuðu upp.
Dæmi voru um að farþegar féllu í ár, hröktust burt með straumnum og drukknuðu.
Einnig voru dæmi um að hestar rynnu til á ís; þessi grey féllu fram af klettum og héngu í beislum sínum á meðan vagninn hékk á móti þyngd þeirra.
Stundum hékk vagninn líka fram af og beðið var eftir merkjum um aðra ferðalanga á sjóndeildarhringnum sem gætu komið til bjargar.
Stundum, ef vagninn var of þungur, fór hann fram úr hestunum á leið niður brekku.
Í einu tilviki valt vagninn og tók með sér helminginn af hestunum á meðan hinir hlupu af stað og drógu ökumanninn með sér sem slasaðist alvarlega.
Hljómar eins og ævintýraleg ferðalög…
Þegar ég var lítil var einn af uppáhalds kvöldverðarstöðum fjölskyldunnar Cobb and Co.
Ég elskaði að panta barnamáltíðirnar sem komu í skreyttum pappakassa, oftast í laginu eins og póstvagn, stundum eins og eldflaug.
Á veggjunum héngu beisli, aktygi og allur búnaður sem þurfti fyrir hestvagnafyrirtæki.
Ég man eftir að hafa spurt pabba hvers vegna þessir hlutir væru alls staðar og hann sagði mér frá vögnunum sem áður fóru um gömlu vegi Nýja-Sjálands.
Þessir hlutir eru horfnir af Cobb and Co. veitingastöðunum í dag.
Tímabilið hverfur lengra inn í fortíðina.
Það er eiginlega synd.
Þrátt fyrir að Cobb and Co. hafi eitt sinn fagnað fyrri notkun nafnsins eru þeir alls ekki skyldir.
Veitingastaðirnir voru opnaðir árið 1973.
*Mynd af Cobb & Co vagni og mannfjölda með leyfi frá www.library.org.nz/ *
*Mynd af Cobb & Co veitingastað með leyfi frá http://www.bayleys.co.nz/*
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)
Saga langferðavagnanna
Allar myndir og miðlar í þessari sögu:
Póstvagninn
Concord-vagn
Cobb & Co auglýsing
Hópferðir með vögnum hófust á Nýja-Sjálandi á sjötta áratug 19. aldar en þróunin var hæg í byrjun.
Stór hluti landsins var án vega, eða jafnvel slóða, og fjöll, kjarri vaxin svæði og ár sem voru gjarnar á að flæða yfir bakka sína gerðu ferðalög innanlands erfið.
Það var auðveldara að sigla.
Þessi póstvagn, sem er að leggja af stað frá bænum Dunstan (nú Clyde) til Roxburgh á níunda áratug 19. aldar, flytur bæði póst og farþega. Póstflutningasamningur við stjórnvöld tryggði oft rekstrargrundvöll póstvagnaleiðarinnar.
Fyrstu hestvagnarir fluttu farþega, böggla og póst.
Afkoma þeirra var oft háð því að landa samningi við stjórnvöld um póstsendingar.
Cobb & Co
Cobb & Co, nefnt eftir áströlsku fyrirtæki, var frægasta hópferðafyrirtæki Nýja-Sjálands.
Cobb & Co notaði aðallega létta Concord-vagna eins og þennan. Þeir voru yfirleitt smíðaðir á Nýja-Sjálandi og voru eftirlíking af hinum sígilda ameríska Concord-póstvagni. Hann var þróaður í Concord í New Hampshire árið 1827 og var mikið notaður í Suður-Afríku, Ástralíu og á Nýja-Sjálandi. Vagninn hvíldi á leðurólum. Hann var með ávölum yfirvagni og hurð með glugga á miðjunni. En hvorum megin við hurðina voru engir veggir, aðeins leðurtjöld sem voru rúlluð upp eða látin síga eftir veðri. Vegna þess að veggirnir voru ekki til staðar var vagninn léttur – þess vegna heitir hann létti Concord-vagninn. Létti Concord-vagninn var hraðskreiður og auðveldur í stjórnun.
Charles Carlos Cole, Bandaríkjamaður sem hafði rekið hópferðavagna í Ástralíu, kom til Dunedin 1861, rétt eftir að gull fannst í Tuapeka, 92 kílómetrum í burtu.
Viku eftir komuna lagði Cole af stað til Tuapeka klukkan 5:30 að morgni í vagni sem dreginn var af fjórum hestum.
Hann kom á áfangastað um kvöldið, heimamönnum til mikillar undrunar, sem töldu að ekki væri hægt að ljúka ferðinni á einum degi.
Cole stofnaði Cobb & Co Telegraphic Line of Coaches og hóf fljótlega daglega þjónustu.
Cobb & Co notaði aðallega létta Concord-vagna eins og þennan. Þeir voru yfirleitt smíðaðir á Nýja-Sjálandi og voru eftirlíking af hinum sígilda ameríska Concord-póstvagni. Hann var þróaður í Concord í New Hampshire árið 1827 og var mikið notaður í Suður-Afríku, Ástralíu og á Nýja-Sjálandi. Vagninn hvíldi á leðurólum. Hann var með ávölum yfirvagni og hurð með glugga á miðjunni. En hvoru megin við hurðina voru engir veggir, aðeins leðurtjöld sem voru rúlluð upp eða látin síga eftir veðri. Vegna þess að veggirnir voru ekki til staðar var vagninn léttur – þess vegna heitir hann létti Concord-vagninn. Hann var hraðskreiður og auðveldur í stjórnun.
Frá 1863 rak bróðir Coles, Lea, L. G. Cole’s Cobb &
Co í Canterbury.
1866 varð gullfundur aftur hvati að reglulegri þjónustu frá Christchurch til vesturstrandarinnar um Arthur’s Pass.
Cole-bræðurnir yfirgáfu Nýja-Sjáland um 1870 en fyrirtækið starfaði áfram til 1923.
Vagnafyrirtæki í öðrum landshlutum fengu hið fræga nafn að láni.
Vagnar Cobb & Co voru skærrauðir með purpurarauðum flauelssætum.
Þetta voru Concord-vagnar, líkt og klassíski bandaríski póstvagninn sem var þróaður í Concord, New Hampshire, 1827.
Concord-vagnar voru léttir, sterkir, sveigjanlegir og hraðskreiðir.
Þeir hvíldu á leðurólum í stað gorma, sem gaf þeim ruggandi hreyfingu.
Þeir rúmuðu sex manns – eða allt að níu ef vel var troðið – inni í vagninum og fimm til viðbótar gátu setið á ökumannssætinu og á þakinu.
Bögglar og farangur fóru á grind aftan á og á þakið.
Lestir og vagnar
Þegar járnbrautir komu á svæði tóku lestir við af vögnum en vagnar fluttu farþega áfram frá endastöð járnbrautarinnar til annarra áfangastaða.
Lestir voru mun ódýrari og þægilegri en vagnar.
Ferð með vagni 1870 frá Auckland til Hamilton kostaði 35 skildinga og að fara alla leið til Cambridge kostaði 5 skildinga til viðbótar.
1909 var ferð með vagni um það bil fjórum sinnum dýrari en ferð með lest.
Vélarafl hafði tekið við af hestarafli í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar.
Síðasta ferð Cobb & Co var farin 1923, þegar opnun Ōtira-ganganna gerði lestinni kleift að flytja póstinn frá Christchurch til Hokitika.
Áætlun vagnanna
Óþægileg ferðalög
Ferðalög með póstvagni voru óþægileg.
Sarah Courage lýsti áhrifum ferðar frá Kaiapoi til Leithfield:
Handleggir mínir og axlir dögum saman … voru í öllum regnbogans litum; á meðan fannst mér eins og lífsnauðsynleg líffæri mín væru að blandast saman og flækjast hvert í öðru.
Farþegar þurftu oft að fara úr vagninum til að komast yfir ár þar sem fáar brýr höfðu verið byggðar.
Á leiðinni milli Napier og Wellington í upphafi áttunda áratugar 19. aldar fóru þeir yfir Manawatū-ána í körfu, tóku svo annan vagn að mynni gljúfursins, fóru aftur yfir ána á kanó og luku svo ferðinni með vagni.
Á dögum póstvagnanna gátu vegirnir verið slæmir – ef þeir voru þá nokkrir. Eftir rigningar festust vagnarnir oft í drullunni – eins og þessi á Austurstrandarveginum milli Waipiro Bay og Gisborne, líklega á níunda áratug 19. aldar.
Hættuleg ferðalög
Það var hættulegt að ferðast með vagni.
Jafnvel þótt hestarnir væru sérvaldir og þjálfaðir gátu þeir fælst eða hlaupið af stað og velt vagninum á hliðina.
Stundum féllu vagnar fram af klettum eða fuku af þeim.
En „umferðarslysin“ á 19. öld stöfuðu aðallega af drukknun við að fara yfir ár.
Ferðalög með póstvagni voru hættuleg – sérstaklega þegar farið var yfir ár þar sem engar brýr voru. Sums staðar voru ferjur eða flatbyrnur notaðar til að flytja vagnana. Annars staðar tóku farþegar ferju eða fóru yfir hengibrú og nýr vagn tók við þeim hinum megin. Hér fer póstvagninn frá Pātea yfir Rangitīkei-ána við góðar aðstæður. En slæmt veður gat valdið því að ár uxu skyndilega og margir létu lífið við að reyna að komast yfir. Drukknun var þekkt sem „nýsjálenski dauðinn“.
Vagnstjórar
Vagnstjórar voru kallaðir „svipur“.
Margir öðluðust orðspor sem kátir ofurhugar sem höfðu dálæti á hættum.
Í riti frá fimmta áratug 20. aldar var vagnstjórinn á fyrri tíð rómantíseraður sem
yfirleitt hraustlegur maður, óttalaus og djarfur, sem lét sig engu varða um hættur, hvort sem það voru flóð, skógarþjófar eða flóknir vegir höggnir út úr skógi, þaktir stórgrýti eða trjástubbum: því meiri sem hættan var, þeim mun betur virtist honum líka hún.
Ferðalög með póstvagni voru hættuleg – sérstaklega þegar farið var yfir ár þar sem engar brýr voru. Sums staðar voru ferjur eða flatbyrnur notaðar til að flytja vagnana. Annars staðar tóku farþegar ferju eða fóru yfir hengibrú og nýr vagn tók við þeim hinum megin. Hér fer póstvagninn frá Pātea yfir Rangitīkei-ána við góðar aðstæður. En slæmt veður gat valdið því að ár uxu skyndilega og margir létu lífið við að reyna að komast yfir. Drukknun var þekkt sem „nýsjálenski dauðinn“.
„Svipurnar“ lifðu erfiðu lífi.
Hugh Craig hóf akstur fyrir Cobb & Co á táningsaldri á sjöunda áratug 19. aldar.
Dagblaðið Tuapeka Times lýsti því hvernig hann var oft „í vagninum í 16 til 18 klukkustundir á dag, keyrandi á versta vegi í heimi [milli Clyde og Lawrence] og helming þess tíma við lampaljós …“ Craig kom til Lawrence eftir klukkan 22 en lagði af stað aftur klukkan 5 að morgni, jafnvel í vondu veðri.
Vagnstjórar standa fyrir utan Perry Range Hotel, sem var í eigu J. Jackson, á vesturströndinni á tíunda áratug 19. aldar. Hótel og áningarstaðir voru oft staðsettir með dagsferðar millibili þar sem margar ferðir tóku nokkra daga. Á 19. öld tók 250 kílómetra ferð með póstvagni yfir aðalvatnaskilin frá Christchurch til Greymouth þrjá daga, með 11 viðkomustöðum til að skipta um hesta. Áningarstaðir voru oft með hesthús og járnsmiði á staðnum eða í nágrenninu til að sinna hestunum.
Áfangastaðir fyrir póstvagna
Gistihús voru staðsett meðfram póstvagnaleiðum, jafn mikið til að þjóna hestum og farþegum.
Skipta þurfti um hesta á nokkurra klukkustunda fresti og þeir þurftu hesthús og járnsmiði.
Mörg gistihús voru mjög einföld, oft með þröngum börum í stað rúma, þétt saman í litlum herbergjum.
Þegar póstvagnaþjónusta hófst meðfram ströndinni milli Wellington og Whanganui 1858 byggðu Hector McDonald og eiginkona hans Agnes gistihús og skiptistöð fyrir hesta við ósa Hōkio-árinnar.
Þjónustubílar
Leigubílar voru stórir bílar sem notaðir voru til farþegaflutninga.
Þeir komu fram á Nýja-Sjálandi um 1905, þegar mjög fáir áttu einkabíla.
Bílstjóri frá Mount Cook Motor Company flytur þrjár konur í einum af fyrstu Cadillac-bílum fyrirtækisins, nálægt Queenstown. Á stigbrettinu er asetýlen-gasrafall fyrir ljós, olíudós og nýtt dekk, enn í umbúðum. Fyrirtækið hóf rekstur leigubíla árið 1906 en hafði rekið póstvagnaþjónustu í 20 ár þar á undan. Fyrstu bílarnir voru af gerðinni De Dion og Darracq. Þeir höfðu meðferðis bréfdúfur í kössum, svo hægt væri að kalla eftir hjálp með loftpósti ef bílarnir yrðu strandaglópar.
Þjónustubílar Newman Brothers stilla sér upp í Murchison í heimsókn hertogans og hertogaynjunnar af York árið 1927. Fremst til vinstri er fyrsti stóri þjónustubíll Newmans, Cadillac 314 með V8-vél, þekktur sem „Glerhúsið“. Ungi maðurinn sem stendur í miðjunni er Jack (síðar Sir Jack) Newman. Faðir hans, Tom, og frændi hans, Harry, hófu rekstur hestvagna árið 1879 og keyptu sinn fyrsta þjónustubíl árið 1911. Skiptin yfir í bíla urðu hraðari vegna sölu á 50 hestum Newmans til hersins fyrir herförina í Sínaí og Palestínu í fyrri heimsstyrjöldinni.
Sum hestvagnafyrirtæki færðu sig yfir í leigubílaakstur.
Rodolph Wigley, sem hafði flutt farþega með hestvögnum frá Timaru til Aoraki/Cook-fjalls frá 1886, hóf leigubílaferðir að fjallinu 1906.
Hann sótti farþega við endastöð járnbrautarinnar í Fairlie og stofnaði Mount Cook Motor Company.
Newman Brothers, sem hafði rekið hestvagna síðan 1879, hóf rekstur leigubíla árið 1911.
Síðar færðu þeir sig yfir í rútur.
Fyrirtækið var með aðsetur í Nelson, þar sem engin járnbraut var.
Samkeppni í leigubílaakstri
Mörg lítil leigubílafyrirtæki voru stofnuð á þriðja áratugnum. 1930 voru 597 leigubílar á Nýja-Sjálandi.
Ekkert leyfi þurfti til að hefja rekstur og bílasölur auðvelduðu verðandi fyrirtækjaeigendum aðgang að lánsfé.
Vegirnir voru að batna og loftfylltir hjólbarðar gerðu bílferðir þægilegri.
Hörð samkeppni leiddi til þess að fargjöld lækkuðu og rekstraraðilar fóru oft á hausinn.
1927 höfðu tugur fyrirtækja komið og farið á leiðinni milli Napier og Gisborne og 1930 börðust 20 rekstraraðilar um viðskiptavini milli Auckland og Hamilton.
Fjöldi leigubíla náði hámarki árið 1934, þegar þeir voru 815.
Þjónustubíll frá Newmans stoppar á lóð dómkirkjunnar í Nelson með nokkrum meðlimum Newman-fjölskyldunnar innanborðs, líklega seint á fjórða áratugnum. Þessi Cadillac 353FF var smíðaður árið 1935 og rúmaði 13 farþega. Yfirbyggingin var unnin af Crawley Ridley, yfirbyggingasmiðum á Tory Street í Wellington. Þeir smíðuðu margar yfirbyggingar fyrir Newmans frá fjórða áratugnum til miðs sjötta áratugarins. Fyrirtækið „lengdi“ og „endurbyggði“ þjónustubíla til að koma fyrir auka sætaröð.
Tegundir bíla
Fyrstu bílarnir voru opnir „túristabílar“, oft með strigatoppi sem hægt var að fella niður.
Cadillac var langvinsælastir og frá því um 1930 var Cadillac 353 V8 algengasta gerðin.
Þeir voru keyptir, oft notaðir, í Bandaríkjunum og síðan „lengdir“ og „endurbyggðir“ á Nýja-Sjálandi, margir hverjir af Wellington-fyrirtækinu Crawley Ridley.
Grindin var lengd og lengri og breiðari yfirbygging smíðuð til að rúma fleiri farþega.
Margir þessara bíla voru enn í notkun eftir seinni heimsstyrjöldina.
Fyrstu langferðabílarnir
Langferðabílar – einnig þekktir sem hópbifreiðar – komu fram á sjónarsviðið á þriðja áratug 20. aldar.
Fjöldi þeirra jókst á fjórða og fimmta áratugnum þegar vegir höfðu batnað nægilega til að bera stærri ökutæki.
Samkvæmt flutningareglugerð frá 1931 þurfti rútufyrirtæki að fá leyfi fyrir ferðir utan hefðbundinna leiða – þær voru kallaðar „sérferðir“. Þessar tvær rútur frá Newman Brothers, greinilega merktar „Sérferð“, hafa flutt hóp að rótum Franz Josef-jökuls, líklega seint á fjórða áratugnum. Sérferðir fluttu fólk á íþróttaleiki, veðreiðar, landbúnaðarsýningar, veislur og aðra viðburði. Sérleyfum lauk með lögum um breytingu á flutningalögum (nr. 2) 1983. Nýja kerfið veitti leyfi fyrir ökutæki frekar en þjónustu.
Reglugerð um hópferðabíla
Lög um flutningaleyfi frá 1931 settu reglur um flutningaþjónustu á Nýja-Sjálandi. Rútufyrirtæki þurftu að hafa leyfi og ökutæki þeirra, tímaáætlanir og fargjöld þurftu samþykki stjórnvalda.
Fyrirtækin voru ánægð með kerfið því leyfið veitti þeim verndaða stöðu á markaðnum.
Hver sá sem vildi hefja samkeppni þurfti að sanna að það myndi ekki skaða rekstur fyrirtækis sem þegar var starfandi.
Ríkisrekna fyrirtækið New Zealand Railways Road Services var stærsti rekstraraðili langferðabíla frá miðjum fjórða áratugnum til 1991, þegar fyrirtækið var einkavætt. Á sjöunda áratugnum rak fyrirtækið fjölda Bedford SB3-vagna með yfirbyggingu af gerðinni Omnicoach frá New Zealand Motor Bodies – eins og þennan hér.
En reglugerðin var ströng.
Ef fyrirtæki vildi setja upp rútuferð til að flytja fólk á sýningu, íþróttaviðburð eða á ströndina yfir daginn þurfti það að sækja um sérstakt leyfi.
Ekki var víst að það fengist eða því fylgdu takmarkanir – eins og að mega ekki taka upp farþega á leiðinni.
Þar sem „sérferðir“ voru eftirsóttar og góð tekjulind kvörtuðu fyrirtækin yfir því að þeim væri haldið aftur af því að veita þjónustu og afla hagnaðar.
Járnbrautir og vegaþjónusta þeirra
Reglugerðir vernduðu ríkisreknar járnbrautir fyrir samkeppni frá langferðabifreiðum.
Í viðaukalögum um samgöngur frá 1933 var kveðið á um að engin ný leyfi yrðu veitt fyrir rútuþjónustu sem starfrækt væri á járnbrautarleiðum og að vörur mættu ekki vera fluttar lengra en 50 kílómetra á vegum eftir leið sem þjónustað var af járnbrautum.
New Zealand Railways Road Services published this brochure for the Wellington–Rotorua route as in the 1950s.
Ríkisstjórnin kom á fót eigin langferðabílaþjónustu, New Zealand Railways Road Services (NZRRS), sem hóf starfsemi á leiðinni milli Wellington og Whanganui 1934.
Fyrirtækið fór inn í ferðaþjónustuna sama ár og bauð upp á fjögurra daga ferðir frá Dunedin til Suðurvatnanna.
NZRRS óx gríðarlega undir fyrstu ríkisstjórn Verkamannaflokksins og keypti upp 27 einkafyrirtæki á árunum 1936 til 1939. 1940 átti það 138 langferðabíla; 1950 tvöfalt fleiri. 1980 var það þrisvar sinnum stærra en næststærsta langferðabílafyrirtækið, Newman’s Coachlines.
Einkaaðilar voru óánægðir með umsvif stjórnvalda á markaðnum – sérstaklega vegna þess að þau gátu varið eigin flutningastarfsemi.
Í sumum tilfellum var umsókn fyrirtækis um endurnýjun leyfis fyrir ákveðna leið hafnað og í kjölfarið komst það að því að NZRRS hafði tekið yfir þá leið.
Stundum keypti NZRRS þá rútur fyrirtækisins eða jafnvel fyrirtækið sjálft.
Langferðabílar: Frá 1940 og áfram
Niðurskurður á stríðstímum
Í seinni heimsstyrjöldinni var dregið úr langferðaakstri með sjálfviljugum og skyldubundnum takmörkunum – um 40% af því sem var fyrir stríð 1943.
Á sama tíma hækkaði verð á bensíni, dekkjum og varahlutum um þriðjung.
Kvenkyns bílstjórar
Fyrsti kvenkyns langferðabílstjórinn á fjórða áratugnum gæti hafa verið Jean Hunter hjá Hunter’s DOT (Dunedin–Ōamaru–Timaru) Motor Services, eða Amy Newby hjá Newby’s Motors í Hamilton.
Vagnstjórinn Joan Hamilton stillir sér upp við hópferðabílinn sinn í Skippers Saddle, norður af Queenstown, snemma á sjöunda áratugnum. Konur hófu að aka langferðabílum á fjórða áratugnum en sumar mættu andstöðu frá karlkyns bílstjórum.
Margir karlkyns rútubílstjórar börðust í seinni heimsstyrjöldinni.
Konur tóku yfir skrifstofustörf og akstur hjá mörgum fjölskyldufyrirtækjum en flestar hættu akstri eftir stríðið.
Sumar þeirra sem héldu áfram mættu fjandskap frá karlkyns bílstjórum.
Hilda Jamieson hjá Jamieson Motors í Stratford minntist þess:
Maður sá þá búa sig undir að veifa, [svo] sneru þeir höfðinu undan.
Þeir vildu ekki kannast við konu!
Fólk í bílum leit upp og Guð minn góður!
Það er kona sem keyrir rútuna!
Þau störðu öll út um gluggana hjá sér.
Ferðamálaskrifstofa nýsjálenska ríkisins setti saman ódýrar rútuferðir árið 1946 og kallaði þær Tiki Tours. Í fyrstu einbeittu þær sér að hótelum í eigu ríkisrekna ferðaþjónustufyrirtækisins Tourist Hotel Corporation. En árið 1966, þegar þessi bæklingur var gefinn út, náði ferðanetið þeirra yfir allt landið.
Versta umferðarslys Nýja-Sjálands
Rútufloti Nýja-Sjálands var í slæmu ástandi á tveimur áratugum eftir seinni heimsstyrjöldina.
Versta umferðarslys landsins varpaði ljósi á þetta. 1963 biluðu bremsurnar í rútu sem ók yfir Brynderwyn-hæðirnar og 15 af 35 farþegum létust.
Lúxusrúturnar Landliner
Vinsæl nýjung í efri gæðaflokki voru 24 sæta lúxusrúturnar Landliner með veitingaþjónustu á leiðinni milli Auckland og Wellington frá 1948 (daglega frá 1952).
Leið þeirra var útreiknuð þannig að hún skaraðist ekki við aðaljárnbrautarlínuna – en þeim var ekki heimilt að taka upp eða skila af sér farþegum á leiðinni milli borganna tveggja.
Ferðaþjónusta
Hópferðabílafyrirtæki settu saman pakkaferðir til að laða að ferðamenn – bæði Nýsjálendinga og erlenda ferðamenn.
Fjöldi erlendra ferðamanna jókst úr um 25.000 árið 1960 í 48.000 árið 1964.
Samkeppni frá bílum og flugvélum
Á sjötta áratugnum tvöfaldaðist bílaeign og hópferðabílum fækkaði verulega – úr um 700 1956 í 466 áratug síðar.
Flugferðir urðu mun samkeppnishæfari á sjöunda áratugnum og frá níunda áratugnum voru ódýrir notaðir bílar fluttir inn frá Japan.
Fleiri notuðu eigin bíla í langferðir.
Á þessum áratugum, þegar farþegum fækkaði og þjónusta var skorin niður, treystu hópferðabílafyrirtæki meira á samninga um vöruflutninga, póst- og blaðadreifingu og skólaakstur.
Margir hópferðabílar fluttu farþega í fremri hlutanum og pakka, póst og dagblöð í þeim aftari.
Þessir „samsettu“ bílar eða „flutningabílar“ voru algengir frá sjötta áratugnum til þess níunda – áður en samkeppni frá hraðsendingafyrirtækjum hófst.
Hópferðabílar eftir afnám reglugerða
Reglur felldar niður
Með breytingalögum um samgöngur frá 1983 var leyfisveitingakerfinu breytt og ríkisafskiptum af fargjaldasetningu hætt.
Hópferðabílafyrirtæki þurftu ekki lengur að sýna fram á þörf fyrir þjónustu, heldur aðeins að þau gætu veitt hana á öruggan og áreiðanlegan hátt. 2009 var eftirlitsaðilinn Samgöngustofa Nýja-Sjálands (NZ Transport Agency).
Milli borga
Árið 1991 var hópferðaþjónusta nýsjálensku ríkisjárnbrautanna (New Zealand Railways Road Services) einkavædd.
Langferðaþjónusta fyrirtækisins var keypt af InterCity Group, sem samanstóð af stærstu einkareknu hópferðabílafyrirtækjum landsins.
Í upphafi 21. aldar var InterCity Group langstærsta hópferðabílafyrirtækið og flutti 1,5 milljónir farþega á ári – um 1,1 milljón Nýsjálendinga og afgangurinn voru erlendir ferðamenn.
Fjölskyldufyrirtæki
Ritchies Coachlines og Tranzit Group, sem bæði eru eigendur InterCity Group, eru fjölskyldufyrirtæki sem hafa blómstrað á tímum afnáms hafta og einkavæðingar.
Ritchies Coachlines, í eigu Ritchie-fjölskyldunnar, er stærsta einkarekna rútu- og hópferðabílafyrirtæki í Ástralíu.
Það var stofnað í Temuka 1937 og sinnti aðallega skólaakstri fyrstu 30 árin.
Í upphafi 21. aldarinnar var fyrirtækið með starfsemi um allt Nýja-Sjáland með langferðabíla, leiguferðir, skoðunarferðir og almenningssamgöngur í þéttbýli.
Snelgrove-fjölskyldan á og rekur Tranzit Group.
Albert Snelgrove stofnaði Grey Bus Service (síðar Blue Bus Company) með 19 sæta Dodge-rútu í Carterton 1924 en flutti síðar til Masterton.
Erlendir ferðamenn
Á árunum 2007–8 ferðuðust 1,27 milljónir ferðamanna sem heimsóttu Nýja-Sjáland (56% erlendra gesta) með hópferðabílum.
Í efsta gæðaflokki voru lúxusrútur með leðursætum, sjónvarpsskjá fyrir hvern farþega og nettengingu.
Í hinum enda litrófsins var „hoppaðu upp í og úr“-þjónusta þar sem bakpokaferðalangar keyptu passa sem hægt var að nota í marga mánuði.
Framleiðsla
Kiwi Bus Builders í Tauranga er aðalframleiðandi langferðabifreiða á Nýja-Sjálandi.
New Zealand Motor Bodies, sem lokaði árið 1993, var áður stórt nafn í framleiðslu og útflutningi langferðabifreiða á Nýja-Sjálandi.
Hagsmunasamtök
The Bus and Coach Association New Zealand eru hagsmunasamtök fyrir rekstraraðila bæði langferða- og borgarrútubifreiða en þessir hópar höfðu hvor sín samtök fram til ársins 1965.
Wigley, Harry. The Mount Cook way: the first fifty years of the Mount Cook Company. Auckland: Collins, 1979.
Carter, Graeme. Travelling with Newmans. Whanganui: GT Carter Transport Books, 2006.
Laugesen, Keith. A driving force: the Laugesen family and the Midland group of companies. Christchurch: J. K. Laugesen, 2001.
Lovell-Smith, E. M. Old coaching days in Otago and Southland. Christchurch: Capper Press, 1976 (originally published 1931).
McCrystal, John. On the buses in New Zealand: from charabancs to the coaches of today. Wellington: Grantham House in association with the Bus and Coach Association of New Zealand, 2007.
Oliver, Juliet. Tranzit through time: the story of Tranzit Group, 1924–2000. Masterton: Tranzit Group, 2001.
Fyrsti Hansom-vagninn í Ástralíu birtist í Melbourne árið 1849 en það var ekki fyrr en á áttunda áratug 19. aldar sem þessi ferðamáti varð vinsæll.
Vagnarnir, sem nefndir eru eftir enska uppfinningamanninum sínum, J. Aloysius Hansom, frá árinu 1834, nutu mun meiri vinsælda í Sydney þegar þeir voru kynntir þar á sjöunda áratug 19. aldar, hugsanlega vegna þess að viðhorf í Sydney voru ekki eins mikið íhaldssöm og annars staðar.
Vagnstjórar klæddust þrískiptum jakkafötum með gullúrkeðju, reyktu pípu og hölluðu kúluhattinum sínum á glaðlegan hátt.
Þeir sátu hátt aftan á vagninum og héldu taumunum sem lágu í gegnum festingu framan á þakinu.
Frá sæti ökumannsins var hægt að stjórna hurðunum sem opnuðust að framan og koma þannig í veg fyrir að farþegar færu út áður en þeir borguðu fargjaldið.
Betri Hansom-vagnarnir voru með stórum hjólum með gúmmídekkjum, hliðargluggum úr lituðu gleri, demantsmunstruðu leðuráklæði, þykku teppi að innan, hvítri gúmmímottu á pallinum, blúndum, gluggatjöldum með skúfum og jafnvel blómavasa að innan.
Notkun Hansom-vagna í Sydney náði hámarki á tíunda áratug 19. aldar en samkeppni frá sporvögnum og tilkoma símans dró úr þörfinni fyrir stuttar ferðir til að afhenda skilaboð og skilja eftir nafnspjöld.
Vélknúnir leigubílar urðu banabiti hestvagna þótt margir, eins og þessi, hafi lifað vel fram á 20. öldina. Cuffley, Peter,
Buggies and Horse-drawn vehicles in Australia,
Pioneer Design Studio, 1981.
Simpson, Margaret, „On the Move: a history of transport in Australia“, Powerhouse Publishing, Sydney, 2004.“ Powerhouse Museum.
Heimild: Waler Data Base Facebook
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Uppfært 14. April 2026. Nýtt Jane Gilvay. Þýdd grein um uppruna og þróun fjárhirðavagna. Skrolla niður!
Bréf til Hestvagnasetursins með handverksfréttum úr USA.
Sendandi: Hansen Wheel & Wagon Shop, Suður-Dakota
Sæll Friðrik Kjartansson.
Nú þegar helgin er gengin í garð langaði okkur að deila með þér nokkrum hápunktum, sögum og fréttum af verkstæðinu.
Hvort sem þú ert að slaka á heima eða að koma þér aftur á strik eftir annasama viku vonum við að þú hafir gaman af þessari innsýn í verkefnin, söguna og handverkið sem veitir okkur innblástur á hverjum degi.
Þegar þú gengur inn um hina fallegu tvískiptu hurð – með opnanlegum glugga og flugnaneti – tekurðu strax eftir bogadreginni hálfhillu sem situr snyrtilega í horninu vinstra megin við þig.
Á sama vegg er rofi fyrir útiljósið staðsettur þannig að hægt er að ná til hans bæði innan úr vagninum og jafnvel af jörðinni fyrir utan.
Glæsileg eikartunna með krana bætir við bæði sveitalegum stíl og hagkvæmni.
Bremsulúgan lokuð
Bremsulúgan opin
Ef þú skoðar hliðarbekkinn vel sérðu litla, næstum falda hurð sem opnast og afhjúpar hefðbundna bremsu.
Þegar stöngin er ekki í notkun er hægt að fjarlægja hana og loka hurðinni til að halda öllu snyrtilegu.
Sætisskápurinn opin
Sætiskápur lokaður
Tveir stór hliðarrými veita aukið geymslupláss.
Svefn- og dvalarsvæðið snýst um drottningarstærð dýnu sem er komið fyrir á sérsmíðuðum ramma.
Í rammanum eru innbyggðar ýmsar snjallar geymslulausnir: tvær litlar skúffur á hvorri hlið, stórar skúffur á hvorum enda með klassískum skálahandföngum og tvöfaldar hurðir undir sem veita aðgang að aftara geymslurýminu.
Útdraganlegt borð með eigin stuðningsfæti er snyrtilega geymt undir rúminu, tilbúið til að draga út þegar komið er að því að elda, vinna eða borða saman.
Fyrir ofan liggur hangandi slá með færanlegum krókum meðfram miðjubitanum sem gerir þér kleift að hengja upp hluti þar sem þér hentar best.
Öðrum megin hangir leðurslíður og hinum megin er rennandi luktarkrókur.
Í hjarta vagnsins stendur glæsileg, fornleg fjögurra hellna viðareldavél, ásamt loftslá og krókum til að halda eldunaráhöldum skipulögðum fyrir ofan eldavélina og skápasvæðið.
Í fallegum búrskáp er hnífahaldari og kryddhilla sem eykur bæði notagildi og sjarma.
Hver er þín uppáhaldsútfærsla eða innréttingarhluti?
Viltu að við deilum nokkrum myndum af útsýninu þegar þessi vagn er kominn á nýja heimilið sitt?
Einsamall fjárhirðir á hásléttum Wyoming vaknar við lyktina af viðarreyk sem liðast úr ofnpípu og jarm sauðfjár rýfur þögnina í óbyggðum.
Hann býr í sex sinnum tólf feta færanlegum búðum: fjárhirðisvagni, upprunalega litla húsinu á hjólum í Wyoming.
Fjárhirðisvagninn, útsjónarsöm frumherjauppfinning og varanlegt tákn um þrautseigju Vestursins, bauð upp á færanlega lausn fyrir lífið á beitilöndunum, allt frá vaxandi sauðfjárrækt seint á 19. öld til nútíma tjald- og lúxusútilegu.
1.69.2722 Fjárhirðavagn; viðgerð og endurgerð lokið af Rawhide Johnson árið 1997. Gjöf frá Quintin Blair-fjölskyldunni.
Uppruni á hásléttunum
Hið harðneskjulega líf fjárhirðisins krafðist færanlegs skjóls og bækistöðvar til að flytja hjarðir yfir afskekkt landsvæði í alls kyns slæmu veðri.
Líf fjárhirðisins, sem einkenndist af einveru, árvekni og tíðum flutningum, krafðist skynsamlegs skjóls fyrir veðri og vindum.
Flestir sagnfræðingar rekja uppruna fjárhirðavagnsins til Rawlins í Wyoming þar sem kanadískur járnsmiður, James Candlish, smíðaði þann fyrsta eftir hugmynd frá vini sínum, George Ferris.
Innan skamms fóru fjárbændur víðs vegar um Wyoming, Montana og Idaho að útbúa fjárhirða sína með fjárhirðavögnum, sem gerði þeim kleift að fylgjast betur með hjörðum sínum og flytja sig árstíðabundið milli sumar- og vetrarhaga.
1.69.2722 Smalavagn; viðgerð og endurgerð lokið af Rawhide Johnson árið 1997. Gjöf frá Quintin Blair-fjölskyldunni.
Smíðað fyrir óbyggðirnar
Snilldin á bak við hönnunina liggur í fyrirferðarlitlu og einföldu skipulagi, sambærilegu við nútíma
teardrop
hjólhýsi.
Fyrstu vagnarnir voru með undirvagn úr viði, Studebaker-hjólabúnaði og viðarhjólum.
Í notalegri innréttingunni var lítið rúm, viðareldavél, geymsluskúffur og niðurfellanlegt borð.
Eins og sagnfræðingurinn Nancy Weidel bendir á í bókinni Sheep Wagon: Home on the Range, er hvert rými nýtt
með nýjungum eins og krókum til að hengja upp föt eða kúrekabúnað.
Engir tveir vagnar voru nákvæmlega eins.
Þessi landnemagerð af Airstream-hjólhýsinu var með tvískiptri hurð til loftræstingar og bogadregnu strigaþaki sem síðar vék fyrir tini til að auka endingu og hlýju.
Menning á faraldsfæti
Eftir því sem sauðfjárrækt breiddist út um vestrið jókst eftirspurn eftir faglærðu vinnuafli til að sinna bæði hjörðunum og hinum nýstárlegu vögnum.
Basknesku innflytjendurnir, einn af áhrifamestu innflytjendahópunum sem mótuðu sauðfjárrækt í vesturríkjum Bandaríkjanna, komu frá Pýreneafjöllunum á Norður-Spáni og í Suður-Frakklandi.
Þar sem búgarðseigendur þurftu áreiðanlegt vinnuafl pössuðu Baskarnir vel við ímynd sauðfjárhirðisins: vinnusamir og úrræðagóðir.
Sumir Baskar komu einnig frá hirðingjasamfélögum í Evrópu og höfðu þekkingu sína með sér.
Basknesku hirðarnir, sem voru skilvirkir og sjálfbjarga, hjálpuðu til við að betrumbæta hvernig búgarðseigendur stjórnuðu og útveguðu sauðfjárvagna, um leið og þeir gáfu tungumál sitt og siði áfram til næstu kynslóða.
Að sögn Nancy Weidel nutu baskneskir hirðar svo mikillar virðingar að orðið
Baski
varð að lokum samheiti yfir
sauðfjárhirði.
Árlegir viðburðir eins og Þjóðhátíð Baska í Buffalo í Wyoming fagna gríðarlegu og varanlegu framlagi Baska til sauðfjárræktar.
Fjárhirðirinn Jack Scott spilar á gítar í vagni með hundi, um 1930. Ljósmynd eftir Charles J. Belden; glerplötunegatíva. MS 3 Charles Belden Collection. PN. 67.370 (smáatriði).
Landamerkjastríð
Þótt baskneskir fjárhirðar hafi mótað sauðfjárræktina með erfiði og sjálfsbjargarviðleitni leiddi hraður vöxtur sauðfjárbúskapar almennt til beinna átaka við rótgróna nautgriparæktendur.
Hinar víðáttumiklu sléttur Bandaríkjanna virtust endalausar og stór landsvæði voru enn óbyggð.
Þrátt fyrir það blossaði upp spenna milli fjárhirða og nautgriparæktenda, sérstaklega í Wyoming þar sem fjárhirðar ráku hjarðir sínar á beit.
Sam Hanna, aðstoðarsafnstjóri Buffalo Bill-safnsins, segir:
William F. ‚Buffalo Bill‘ Cody lýsti þessu í bréfi frá 1903 til yfirmanns landmælingaskrifstofunnar og fyrrverandi ríkisstjóra Wyoming, William A. Richards, þar sem hann bað hann um að gera eitthvað í sauðfjárbeit á Cody-svæðinu.
Hann skrifaði að dýrin myndu ‚eyðileggja landið‘ og að aðeins tvær hjarðir gætu ‚gert Norður- og Suður-árgöngin ofan við Cody að auðn.
Deilurnar snerust um aðgang að beitilöndum almennings.
Nautgriparæktendur, sem höfðu ráðið yfir opnum beitilöndum í áratugi, töldu landið sitt vegna hefðar og venju.
Síðan komu fjárhirðarnir, sem nautgriparæktendur sökuðu um ofbeit, mengun vatnsbóla og að eyðileggja landið með hvössum klaufum sauðfjárins.
Þessi spenna kveikti röð beitilandastríða um allt vestrið sem oft urðu ofbeldisfull og brutu niður rómantíska ímynd hins
friðsæla
opna beitilands.
Einn dramatískasti og mannskæðasti atburðurinn átti sér stað í Spring Creek-árásinni árið 1909, þegar sjö nautgriparæktendur réðust á fjárbúðir nálægt Ten Sleep í Wyoming.
Þeir drápu þrjá fjárhirða og eyddu vögnum og búfé.
Í sögulegum réttarhöldum voru fimm árásarmenn sakfelldir – fyrsta ákæran sem náði fram að ganga gegn árásarmönnum á fjárhirða í Wyoming.
Sagnfræðingurinn John W. Davis frá Worland útskýrir:
Sakfellingarnar í Spring Creek-árásinni bundu enda á ofbeldið sem beitt var gegn fjármönnum í Wyoming. Eftir 1909 urðu aðeins tvær minniháttar árásir í öllu fylkinu og enginn slasaðist í hvorugri þeirra.
Frá nauðsyn til nostalgíu
Ofbeldið í sauðfjárstríðunum dvínaði með tímanum en mesta umbreyting greinarinnar varð vegna framfara.
Eftir seinni heimsstyrjöldina mótuðu ný tækni og efnahagslegar breytingar sauðfjárbúskapinn.
Fjórhjóladrifnir vörubílar komu í stað hesta og vagna og betri girðingar drógu úr þörfinni fyrir langvarandi smölun á opnum beitilöndum.
Um 1960 var fjárvagninn orðinn minjar um liðna tíð.
Á hjólum inn í 21. öldina
Þótt tímabil fjárvagna sé löngu liðið hefur nýr sess sprottið upp: endurgerð og endurnýting þessara sögulegu vagna sem hagnýtra afþreyingarhúsa.
Margir eru nú útbúnir með vönduðum innréttingum og öllum nútímaþægindum húsbíls.
Í dag flykkjast borgarbúar vestur í leit að upplifun af
opnum beitilöndum
og lúxusútgáfa fjárvagnsins veitir einmitt það.
Eitt slíkt dæmi er K3 Guest Ranch í Cody, sem býður upp á fullkomlega endurnýjaðan fjárvagn frá 1897 frá Worland í Wyoming sem einstakan gistimöguleika.
Eigandinn Jerry Kincaid segir að
innviðir vagnsins haldi upprunalegri hönnun fjárhirðavagns frá 19. öld, en með nokkrum endurbótum fyrir gesti, svo sem þægilegu rúmi, loftkælingu, hita og rennandi vatni.
Arfleifð á hjólum
Endurbætur færs handverksfólks á borð við Rawhide Johnson í Cody gegna mikilvægu hlutverki í að varðveita arfleifð villta vestursins fyrir komandi kynslóðir.
Johnson gerði upp smalavagninn sem nú er til sýnis í Center of the West.
Sá vagn veitti eitt sinn smölum frá Two Dot-búgarðinum nálægt Cody, en hann er frá árinu 1910.
Verk hans umbreytti minjum frá upphafi 20. aldar í landbúnaðarminnisvarða um horfinn lífsstíl.
Á verkstæði Johnsons við Meeteetse-hraðbrautina í Cody má finna fagmannlega endurgerða smalavagna (og póstvagna) sem eru smíðaðir til að heiðra mikilvægan grip úr sögu villta vestursins.
Smalavagnar eru kannski ekki eins áberandi á fjallstindum og í dölum vestursins og þeir voru eitt sinn, en arfleifð þeirra lifir áfram á söfnum og í endurnýjuðum fjallakofum eins og K3 Guest Ranch.
Þegar þessi litlu hús á hjólum fá nýjan tilgang á okkar tímum varðveita þau lífshætti sem mótuðu villta vestrið og minna okkur á harðgeran landnemalífsstíl sem einkennir Wyoming.
Hestvagn í Fíladelfíu, PA (um það bil seint á 19. öld til snemma á 20. öld): Innsýn í fortíðina
Seint á 19. öld og snemma á 20. öld iðuðu götur Fíladelfíu í Pennsylvaníu af lífi. Innan um hófaskelli og iðandi mannfjölda stóð einn samgöngumáti upp úr – „hestvagninn“.
Áður en bílar og rafknúnir sporvagnar gjörbyltu samgöngum í borgum gegndu þessir hestvagnar mikilvægu hlutverki við að tengja saman fólk og staði í vaxandi borg.
Ominibus. Mynd fengin að láni frá Wikipedia.
Hestvagninn: Undur síns tíma
Hestvagnar voru merkilegt dæmi um hugvit 19. aldar.
Vagnarnir voru hannaðir til að flytja marga farþega og voru með löngum, lokuðum klefa með tveimur röðum af trébekkjum meðfram hliðunum.
Farþegar sátu andspænis hver öðrum á meðan vagninn skrölti eftir steinlögðum götum, dreginn af einum eða tveimur sterkbyggðum hestum.
Hnykkir á ferðinni voru örlítið mildari vegna gorma sem voru festir undir vagninn.
Að framan var upphækkað sæti fyrir vagnstjórann sem gerði honum kleift að stjórna hestunum á meðan farþegar nutu ferðarinnar í tiltölulegum þægindum.
Þrátt fyrir einfalda hönnun var hestvagninn mikil framför í almenningssamgöngum og gerði íbúum og gestum kleift að kanna borgina með auðveldum hætti.
Ominibus tveggja hæða í London. Mynd fengin að láni af Wikipedia.
Tveggja hæða hestvagnar: Næsta skref
Eftir því sem íbúum Fíladelfíu fjölgaði jókst þörfin fyrir stærri farartæki.
Þá komu tveggja hæða hestvagnarnir til sögunnar – nýjung sem bauð upp á sæti fyrir enn fleiri farþega.
Þessir tveggja hæða vagnar voru með opna efri hæð með bekkjaröðum sem buðu farþegum upp á víðáttumikið útsýni yfir borgina.
Til að komast upp á efri hæðina þurfti oft að ganga upp þröngan hringstiga aftan á vagninum.
Þótt sæti á efri hæðinni væru ódýrari þurftu farþegar að þola veður og vind – hvort sem var sólskin, rigning eða snjór.
Þrátt fyrir þessar áskoranir gerði nýjabrumið og hagkvæmnin tveggja hæða hestvagna að algengri sjón á fjölförnum götum Fíladelfíu.
Minni útgáfur: Einkavagnar og stöðvarvagnar
Þótt stóru borgarvagnarnir væru ráðandi í borgarsamgöngum voru minni útgáfur af þessum farartækjum – oft kallaðar „einkavagnar“ eða „stöðvarvagnar“ – notaðar í dreifbýli og á fínni hótelum.
Þessi litlu farartæki fluttu yfirleitt fjóra til sex farþega og voru hönnuð til að flytja gesti milli lestarstöðva, setra og hótela.
Þau voru búin geymsluplássi fyrir farangur og þjónuðu sem tenging milli járnbrauta og áfangastaða, sem gerði ferðalög þægilegri.
Wagonett í Argentínu í eigu sama eigand alla ævi hans.
Wagonette: Sveigjanlegur og hagkvæmur
Önnur útgáfa af hestvagninum var „wagonette“.
Hann var minni og fjölhæfari en borgarútgáfan, bauð upp á sveigjanlegt sætafyrirkomulag og hentaði vel fyrir stuttar ferðir eða einkaferðir.
Wagonette-vagnar voru fáanlegir bæði opnir og yfirbyggðir og voru vinsælir meðal fjölskyldna og stofnana vegna hagkvæmni og þæginda.
Hvort sem þeir voru notaðir til að sinna erindum, í skoðunarferðir eða til að flytja hópa á viðburði, buðu wagonette-vagnar upp á persónulega samgönguupplifun.
Hnignun hestvagna
Snemma á 20. öld leiddu tækniframfarir til tilkomu rafknúinna sporvagna og bensínknúinna farartækja, sem smám saman leystu hestvagna af hólmi.
Þægindi og hraði vélknúinna farartækja gerðu hestvagna fljótt úrelta.
Um miðja 20. öld heyrði hestvagninn sögunni til – lifði aðeins áfram á ljósmyndum, safnsýningum og í sögulegum heimildum.
Samt sem áður lifir arfleifð þeirra áfram sem tákn um tíma þegar samgöngur voru hægari, hljóðlátari og nátengdar takti borgarlífsins.
Varanleg arfleifð
Hestvagnar Fíladelfíu voru meira en bara leið til að komast frá A til B – þeir táknuðu nýsköpun og aðlögun á tímum hraðrar borgarþróunar.
Þeir lögðu grunninn að nútíma almenningssamgöngum og ruddu brautina fyrir strætisvagna, sporvagna og neðanjarðarlestir sem fylgdu í kjölfarið.
Í dag vekur myndin af hestvögnum upp fortíðarþrá eftir einfaldari tíma, þegar götur borgarinnar ómuðu af hófaskellum og vagnhjólum.
Þessi merkilegu farartæki minna okkur á hversu langt við höfum komist – og hvernig samgöngur hafa alltaf gegnt hlutverki í að móta borgirnar sem við köllum heimili okkar.
Með síðustu tveggja hæða Ominibus vögnunum í London.
Hestvagn, London, 1914
Áður en vélarhljóð og bensínlykt tóku yfir endurómuðu borgargötur af hófataki.
Hestvagninn var lausn 19. aldarinnar á almenningssamgöngum, stór, yfirbyggður vagn sem var hannaður til að flytja farþega á þægilegan hátt um iðandi bæi og borgir.
Þessi glæsilegu farartæki voru vinsæl víðs vegar um Evrópu, Bandaríkin og víðar og voru burðarásinn í borgarsamgöngum löngu áður en vélknúnir strætisvagnar tóku við.
1860 átti London General Omnibus Company (LGOC) 75% af strætisvögnum Lundúna og 1860 fluttu þeir 40 milljónir manna árlega.
Síðasti skrásetti hestvagninn í Lundúnum var Tilling-vagn sem ók síðast á milli Peckham og Honor Oak Tavern þann 4. ágúst 1914.
Sönn áminning um þann tíma þegar ferðast var á brokkhraða!
Heimild: Great British Tea Party Facebook
Ljósmyndari: Unbekannt
Heimild: Historical Memories Facebook (fyrir ofan London 1914)
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Járnbrautir voru opnar fyrir glæpagengjum í Oklahoma og víðar!
Síðasti sagnfræðingur landamærasögu Oklahoma, lögreglumenn og útlaga, Glenn Shirley.
Hann sagði að það væru fleiri rán á póstvögnum og lestum á tvíburasvæðunum1 en nokkurs staðar á vesturlandamærunum.
Fyrsta járnbrautin sem fór inn í Oklahoma fylki árið 1871, var Missouri, Kansas og Texas járnbrautin, þekkt af frumkvöðlum og heimamönnum sem „The Katy“.
Fyrsta Katy-lestarránið á skrá var framið af sveit innfæddra Cherokee.
Það átti sér stað um 10 mílur norður af nýju Red River-borginni Denison, Texas, í Choctaw-þjóðlendunni, sumarið 1873.
Sagt var að ræningjarnir hefðu tekið inn 2.000 dollara í reiðufé auk töluverðs magns hringja og úra frá farþegum.
Lestarrán á Oklahoma- og frumbyggjasvæðunum versnuðu eftir 1890, þegar Oklahoma-svæðið var stofnað. Á þeim tíma voru fleiri járnbrautir sem fóru um svæðin.
Í maí 1891 rændi Dalton-gengið AT&SF (Santa Fe) járnbrautarlest í Wharton, Oklahoma Territory, nú Perry, Oklahoma.
Bob Dalton og George Newcomb biðu í geymslunni eftir að hraðlestin kæmi.
Restin af klíkunni beið við birgðagarðana. Þegar lestin kom inn á stöðina, hoppuðu Dalton og Newcomb inn í stýrishúsið á gufuvélinni með brugðnar byssur og sögðu vélstjóranum að aka lestinni í geymslurnar og stoppa þar.
Vélstjórinn gerði eins og honum var sagt. Í birgðastöðvunum voru vélstjóri og slökkviliðsmaður leiddir að lestarvagni og skipuðu lestarstarfsmanni að opna hurðina.
Skotum var hleypt inn um dyrnar og lestarstarfsmaður opnaði hana.
Félagar gengisins sögðust skjóta þá sem settu höfuð sitt út um glugga.
Dalton-genginu tókst að ná í tvo poka af peningum.
Emmett Dalton fullyrti síðar að klíkan hefði fengið 14.000 dollara fyrir ránið.
Daltonarnir!
Í júní 1892 rændi Dalton-gengið Santa Fe-járnbrautinni við Rauðklett.
Gerðist þetta 15 mílur norður af Wharton á Oklahoma-svæðinu.
Dalton -gengið komst að því að það yrðu 75.000 dalir af indjánaeftirlaunasjóði flutt um Santa Fe þann 1. júní.
Dalton-gengið hafði með sér þekktan útlaga að nafni Bill Doolin þegar þeir rændu þessari lest. Gengið gat aðeins opnað annað af tveimur öryggishólfum í lestarvagninum og fékk ekki meira en 11.000 dollara.
Eftir þetta rán var mikill hópur lögreglumanna settur á vettvang til að finna Dalton -gengið en án árangurs.
Santa Fe Railroad bauð 500 dollara fyrir handtöku hvers félaga gengisins.
Á þessum tíma, á tvíburasvæðum, var greint frá því að það væru 11 menn í Dalton-genginu, þar á meðal bræðurnir: Bob, Grat og Emmett Dalton. Fimmtudagskvöldið 14. júlí 1892 var Katy-lestin númer 2 norður á leið þegar hún stoppaði í Adair í Cherokee-þjóðinni, um 20 mílur suður af Vinita, frumbyggjaverndarsvæðinu, um klukkan 21:42. Umboðsmanni stöðvarinnar var skipað undir byssuógn að flagga lestinni til stöðvunar.
Tveir vopnaðir menn tóku fljótt við stjórn gufuvélarinnar en hinir tóku við af stjórnanda og lestarstarfsmönnum.
Án þess að útlagarnir vissu, voru skipaðir lögregluþjónar með leynd um borð í lestinni til að verja hana gegn ræningjum.
Meðal þeirra var járnbrautarlöggan John J. Kinney. Undirforingi Kinney Sid Johnson og þrír meðlimir indiana lögreglunnar í Bandaríkjunum, Charles LeFlore lögregluforingi, Alf McKay og Bud Kell. Leynilöggan steig út úr lestinni til að takast á við ræningjana og næstum samstundis særðust Kinney, LeFlore og Johnson.
Lögreglumennirnir sóttu skjól í kolahúsinu. Útlagarnir notuðu lestarmennina sem mannlega skyldi í skotbardaganum.
Lögreglumennirnir hættu að skjóta af ótta við að skjóta einn af saklausu lestarstarfsmönnunum.
Á meðan voru aðrir meðlimir gengisins að ausa stöðugri skothríð inn í hraðlestina.
Flugumaður 2 opnaði hurðina og veitti ræningjunum aðgang að vagni.
Ræningjarnir rændu peningaskápnum í hraðlestinni fyrir 17.000 dollara en tókst ekki að fá umboðsmann stöðvarinnar til að opna peningaskápinn á stöðinni.
Á leið út úr bænum skaut klíkan tvo óvopnaða lækna sem sátu fyrir utan lyfjabúðina. D. L. Goff læknir lést af byssuskoti sínu og læknir T.S. Youngblood missti fót af byssusári sínu.
Eftir þetta rán setti Katy Railroad 5.000 dollara verðlaun fyrir hvern meðlim gengisins, sem innihélt Dalton-bræður, Dick Broadwell, Charlie Pierce, Bill Doolin og William Power.
Átta útlagar stefna til Adair, Oklahoma. Til viðbótar við skelfilega hegðun þeirra deila þeir sameiginlegum örlögum: Allir munu þeir stöðva byssukúlu en aðeins einn mun lifa til frásagnar. Talið er að ræningjarnir hafi verið Bob Grat, (nýsloppinn úr fangelsi í Kaliforníu) og Emmett Dalton, Bill Doolin, Bill Power, Dick Broadwell, Charley Pierce og Bitter Creek Newcomb. List eftir Bob Boze Bell/Dagblaðaklipping með leyfi Newspapers.com
Opið rántímabil á lestum
Annað lestarrán gerðist í Wharton 8. september 1892. Fimm menn héldu lestinni, náðu hraðlestinni, opnuðu peningaskápinn og fundu ekkert sem var þess virði að ræna.
Þeir rændu tveimur körfum af vínberjum.
Þriðja lestarránið var í Wharton 8. nóvember 1892. Þrír hvítir menn tóku með byssuvaldi Santa Fe farþegalest á suðurleið.
Ræningjarnir náðu aðeins nokkrum litlum pökkum og tóku Winchester-riffil og byssur lestarstarfsmannanna.
Í janúar 1893 voru tveir ræningjanna, Jesse Jackson og Scott Bruner, handteknir eftir mikinn byssubardaga með lestarleynilögreglu undir forystu Black bandaríska marskálkanna Rufus Cannon og Ike Rogers.
Á stuttu færi skaut Cannon í annan handlegg Jacksons í skotbardaganum.
Útlagarnir voru afhentir Heck Thomas aðstoðarforingja Bandaríkjanna í Bartlesville.
Annar maður í gæsluvarðhaldi að nafni Ernest Lewis snerist og vitnaði í þágu ríkisins um ránið til yfirvalda.
Þann 20. október 1894 var farþegalest frá Missouri Pacific Railroad rænd í Coretta, Creek Nation, nú Okay, Oklahoma, fimm mílur suður af bænum Wagoner.
Þann 8. nóvember 1892 rændu útlagamennirnir Scott Bruner og Jesse Jackson farþegalest suður af Wharton, Oklahoma Territory. Seint í janúar 1893 náðu lögreglumennirnir Isaac Rogers (fyrir ofan) og Rufus Cannon (neðar) tveimur ræningjum. Í byssubardaga sem fylgdi tók Cannon af hönd Jacksons með haglabyssu, þegar þeir voru handteknir. Myndir með leyfi True West Archives
Glæpagengisfélagi tengdi hliðarspor á meðan lestin var á um 25 mílna hraða.
Lestin fór á hliðarsporið og rakst á nokkra lestarkassavagna á brautinni. Ræningjarnir gátu rænt peningaskáp um borð í hraðlestinni í sömu aðgerð.
Ræningjarnir gátu ekki opnað öryggishólfið í skápnum.
Farþegarnir voru rændir peningum sínum og verðmætum þegar ræningjarnir fóru í gegnum lestarvagnana.
Ræningjarnir skutu út um hvern glugga í lestinni og stálu meira að segja gufu- og dælumælinum í eimreiðinni.
Black Creek Freedman útilokar Buss Luckey og allt blökkumannagengi hans sem samanstendur af Bob Elzey og bræðrunum Frank, Henry og Will Smith.
Texas Jack
Fyrsta farþegalest Katy, Katy Flyer á norðurleið, var rænd aðfaranótt 13. nóvember 1894. Glæpaforinginn var hvítur maður að nafni Nathaniel „Texas Jack“ Reed ásamt þremur hörku blökkumönnum sem áttu sér engan morgundag: Buss Luckey, Tom Root og Will Smith.
Ránið átti sér stað í Blackstone Switch, nálægt Wybark, átta mílur norður af Muskogee á indiana yfirráðasvæðinu.
Skiptu útlagarnir lestinni á hliðarspor við meginsporið. Lögreglumennirnir Bud Ledbetter og Paden Tolbert.
Goðsagnakenndir lögreglumenn frá indjánayfirráðasvæðinu fóru sem verðir í hraðlestinni.
Í lestinni voru 60.000 dollarar í gulli og silfri. Mikill skotbardagi hófst og útlagarnir náðu ekki hraðlestinni.
Texas Jack fór rænandi og ruplandi meðal farþeganna meðan byssubardaginn stóð.
Rændi hann 460 dollurum, átta úrum og þremur skammbyssum.
LestarræninginnTexas Jack Reed fór í alríkisfangelsi fyrir glæpi sína en eftir að hann var látinn laus lifði hann umbótalífi sem sýningarmaður og prédikari. True West Archives
Þegar Ledbetter fór af vettvangi skaut hann Texas Jack með Winchester sínum og særði hann alvarlega.
Buss Luckey sótti Jack og útlagarnir komust í skyndi á hestbaki.
Luckey var síðar handtekinn af yfirvöldum og dæmdur með vitnisburði frá Root, sem sneri sönnunargögnum ríkisins.
Root var síðar drepinn í skotbardaga; Smith var aldrei handtekinn.
Í Arkansas gaf Reed sig fram og dómarinn Isaac C. Parker dæmdi hann í fimm ára dóm.
Þegar Reed kom út gerðist hann guðspjallamaður og ferðaðist í villta vestrinu.
Farþegalest Rock Island Railroad á suðurleið var rænd 3. apríl 1895 á Oklahoma-svæðinu.
Hópur fimm manna undir forystu William „Tulsa Jack“ Blake og Red Buck Weightman ruddist um borð og rændu hraðlestina fyrir 400 dali.
Þeir stálu einnig skartgripum og verðmætum úrum frá skelfingu lostnum farþegum sem þeir hótuðu að skjóta ef þeir veittu mótspyrnu.
Útlagarnir gátu komist í burtu en Blake og Weightman voru báðir drepnir síðar af leynilöggu bandarískra lögregluþjóna á Oklahoma-svæðinu.
LestarránsdögumTexas Jack Reed lauk fljótlega eftir að hann og gengi hans Buss Luckey, Tom Root og Will Smith rændu Katy Flyer í nóvember 1894. Paden Tolbert aðstoðarlögregluforingi elti Reed í hægri, aftari röð.
Al Jennings
16. ágúst 1897 setti lögfræðingurinn og útlaginn Al Jennings saman hóp sem innihélt tvo harðhausa, frá Bill Doolin-genginu: Little Dick West og Dynamite Dick Clifton.
Þeir ákváðu að ræna Santa Fe farþegalestina í Edmond, Oklahoma-svæðinu.
Útlögunum tókst að komast um borð í eimreiðina og neyddu vélstjórann til að stöðva lestina.
Gengið reyndi árangurslaust að sprengja peningaskápinn í farangursvagninum og rændu þeir farþega verðmætum sínum.
Gengið reið austur í átt að Indjánasvæðinu og sáust af þeldökkum bændum nálægt bænum Arcadia. Bud Ledbetter, aðstoðarlögregluforingi, náði síðar Al Jennings í Creek Nation.
Jennings var sakfelldur og sendur í fangelsi.
Síðar voru West og Clifton báðir drepnir af alríkislögreglumönnum á svæðunum.
Lögregluforinginn Bud Ledbetter. Sá sami og elti uppi útlagann Al Jennings eftir að gengi Jennings rændi Santa Fe lest nálægt Edmund, Oklahoma-svæðinu, þann 16. ágúst 1897. Eftir að hafa afplánað fangelsisdóminn gerðist Jennings ráðgjafi og lék í þöglum myndum sem sýndu hann daga sem útlagi.
