Útgefið 17. júlí 2018. Uppfært 28. maí 2025. Af History.com
Í mars 1836 réðust mexíkóskar hersveitir inn í Alamo í San Antonio, Texas, og unnu sigur á þeim sem höfðu lýst yfir sjálfstæði Texas frá Mexíkó aðeins nokkrum vikum áður.
Þrátt fyrir að næstum allir í Alamo hafi verið drepnir eða teknir til fanga öðlaðist Texas sjálfstæði þegar Sam Houston vann óvæntan sigur í orrustunni við San Jacinto mánuðinn á eftir.
Mexíkó, sem hafði auðveldlega unnið sigur í Alamo, stóð brátt frammi fyrir Bandaríkjunum sem höfðu innlimað Texas og voru að verða stórveldi á heimsvísu.
Hvernig gat Mexíkó, sem eitt sinn var svo ráðandi, tapað stríði Mexíkó og Bandaríkjanna?
Mexíkó var í raun gjaldþrota
Landið var þjakað af fjárhagslegum óstöðugleika þegar stríðið hófst árið 1846.
Hafnbann Bandaríkjanna á mexíkóskar hafnir gerði erfitt ástand enn verra, þar sem Mexíkó gat ekki flutt inn og út vörur né lagt tolla á innflutning.
Fjárhagslegur og pólitískur stöðugleiki var enginn og forsetaembættið í Mexíkó gekk kaupum og sölum nokkrum sinnum á meðan á stríðinu stóð.
Og á meðan þeir börðust við Bandaríkjamenn reyndu þeir einnig að bæla niður röð innri uppreisna sem tæmdu enn frekar auðlindir þeirra.
Fjárhagslega séð barðist Mexíkó í raun með báðar hendur bundnar fyrir aftan bak.
Bandaríkjamenn höfðu betri vopn
Margir hermenn Mexíkó voru búnir vopnum sem voru næstum 30 ára gömul.
Landið neyddist til að kaupa gamlar byssur og skotfæri í stórum stíl frá Frakklandi sem höfðu verið notuð í Napóleonsstyrjöldunum í byrjun 19. aldar.
Eins og Peter Guardino, höfundur bókarinnar The Dead March: A History of the Mexican-American War, bendir á voru bandarískir hermenn sem náðu þessum vopnum oft hneykslaðir á því hversu úrelt þau voru.
Þessir bandarísku hermenn voru búnir nýjustu tækniframförum.
Sumar þessara nýju tækniframfara réðu úrslitum í nokkrum lykilorrustum.
Nýjar, hreyfanlegar stórskotaliðssveitir á hestbaki, þekktar sem
fljúgandi stórskotalið,
þýddu að hægt var að beita bandarískum riddaraliðssveitum hraðar og skilvirkara í bardaga.
Til samanburðar var Mexíkó svo fjárhagslega þvingað að það átti oft ekki hestana sem það þurfti fyrir riddaraliðsaðgerðir eða til að flytja hermenn.
Þess í stað leigðu þeir hesta frá einni herferð til annarrar, frekar en að borga fyrir stöðugt viðhald þeirra.
Mexíkó hafði varla efni á að fæða hermenn sína
Liðhlaup var útbreitt meðal mexíkóskra hermanna þar sem stjórnvöld áttu í erfiðleikum með að borga eða jafnvel fæða hermenn sína.
Þetta hafði hrikaleg áhrif á hernaðaráætlun Mexíkó.
Helsta áhyggjuefni þeirra er alltaf: Við verðum að berjast á meðan við höfum enn mat og við verðum að reyna að ná einhverju taktísku forskoti,
segir Guardino.
Þetta þýddi að Mexíkó gat oft ekki fylgt eftir upphafssigrum.
Mexíkóskir hershöfðingjar gerðu nokkur mistök, en bandarískir hershöfðingjar gerðu líka mistök,
segir Guardino.
En mistök mexíkósku hershöfðingjanna voru alltaf banvæn, því þegar þú ert á mörkunum breytir það ósigri í hörmung.
Þetta kom hvað sárast niður á Mexíkó í orrustunni við Buena Vista í febrúar 1847.
Þrátt fyrir að hafa næstum þrisvar sinnum fleiri hermenn beið Mexíkó ósigur.
Að sögn Guardino hefði það auðveldlega getað farið á annan veg.
Á síðasta degi orrustunnar, þegar Mexíkóar hafa tapað, eru Bandaríkjamenn mjög léttir, þeir héldu ekki að þeir gætu lifað af þriðja daginn.
Bandaríkin voru tilbúin að stækka til vesturs, jafnvel þótt það þýddi stríð.
Lærðu hvernig og hvers vegna stríð Mexíkó og Bandaríkjanna átti sér stað.
Margir bandarískir foringjar voru betur þjálfaðir
Hershöfðingjarnir Winfield Scott og verðandi forseti Zachary Taylor voru mjög færir hernaðarsérfræðingar. Taylor varð þjóðhetja fyrir hugrekki sitt í Buena Vista, sem gaf honum gælunafnið
1751192832
Old Rough and Ready.
Santa Anna hershöfðingi (sem einnig gegndi nokkrum sinnum forsetaembættinu á meðan á stríðinu stóð) hefur verið harðlega gagnrýndur fyrir ákvarðanatökuhæfni sína.
Eins og Guardino segir:
Taktískt séð var hann enginn snillingur, þótt hann héldi að hann væri gáfaðri en hann var. En hann var heldur ekki eins heimskur og fólk hélt. Hann var líklega í meðallagi fyrir 19. aldar hershöfðingja.
Mexíkóski herinn þjáðist einnig af miklum innbyrðis átökum milli hershöfðingja og stjórnmálamanna, sem voru ósammála um stefnu stríðsins.
Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna markaði einnig hernaðarfrumraun goðsagnakennds hóps yngri foringja sem höfðu hlotið þjálfun í West Point og áttu eftir að setja mark sitt á bandaríska borgarastríðið, þar á meðal Robert E. Lee, Ulysses S. Grant, ‚Stonewall‘ Jackson og fleiri.
Að lokum varð Mexíkó að biðja um frið
Talið er að mannfall Mexíkóa í stríði Mexíkó og Bandaríkjanna hafi verið að minnsta kosti 25.000 látnir eða særðir.
Mexíkó neyddist til að biðja um frið og Guadalupe Hidalgo-sáttmálinn sem batt enda á stríðið var undirritaður í febrúar 1848.
Með því að binda enda á stríðið gat Mexíkó tekist á við innri mál.
Það hjálpaði einnig til við að leysa fjármálakreppu þess, þar sem Bandaríkin greiddu Mexíkó 15 milljónir dala (420 milljónir dala í dag).
En samkvæmt sáttmálanum missti Mexíkó þriðjung landsvæðis síns, þar á meðal næstum alla núverandi Kaliforníu,
Í stuttu máli er togkraftur vagns sá kraftur eða afl sem þarf til að draga hann.
Ef vagninn er dreginn af hesti er togkrafturinn heildarkrafturinn í báðum dráttarólunum.
Við skulum hefja umfjöllun okkar um þetta mikilvæga efni með frumstæðasta farartækinu, þ.e. sleðanum.
Kraftarnir sem verka á hann eru dráttarkraftur, þyngd og viðnám, sömu kraftar og verka á fullkomnasta vagninn, og þar sem við þurfum ekki að taka tillit til hjólanna í þessu tilfelli getum við skoðað betur almennu lögmálin sem hafa áhrif á togkraft vagna.
Gerum ráð fyrir að skýringarmyndin (mynd/fig 6) sýni sleða sem er við það að vera dreginn eftir sléttum vegi, X Y, í stefnu Y með kraftinum P.
Við vitum að þyngd sleða er dreifður kraftur (á báða meiðana), en með vel þekktar reglur í aflfræði getum við meðhöndlað það sem einn kraft með því að gera ráð fyrir að þyngdinni sé safnað saman á ákveðnum punkti, sem kallast þyngdarpunktur sleðans.
Látum þann punkt vera G. Þá, ef G W er lóðrétt lína, mun hún tákna þyngdina, W, sem verkar niður á við.
Í kyrrstöðu verkar enginn annar kraftur á sleðann nema viðnámið, E, og það er jafnt og gagnstætt W og verður
táknuð að stærð og stefnu með W G.
Sleðinn er hins vegar ekki í kyrrstöðu, heldur verkar á hann krafturinn P og er við það að renna.
Stefna E er því ekki W G, heldur G E, sem hallar frá lóðlínunni á veginn með viðnámsmarkhornið, 0, milli snertiflatanna, þ.e. sleðans og vegarins.
Samkvæmt kraftaþríhyrningnum vitum við að ef P, W og E vega upp á móti hvert öðru er hægt að tákna þau að stærð með hliðum þríhyrnings þar sem hliðarnar eru samsíða þessum þremur kröftum.
Ef við drögum M N samsíða G P frá N, einhverjum punkti í GW, þá verður N M G slíkur þríhyrningur, þess vegna verður P táknað með N M, W með G N og E með M G.
Þar sem við þekkjum W, þyngd sleðans, getum við strax fengið kvarða frá G N sem gerir okkur kleift að mæla N M kraftinn eða M G viðnámið.
Við getum þannig fundið út nákvæmlega stærð kraftanna sem verka í hvaða sleða eða vagni sem er.
Næst gerum við ráð fyrir að sleðinn sé dreginn upp brekkuna X Y (mynd/fig 7).
Við höfum enn sömu þrjá kraftana, P, W og E, en W leysist upp í tvo krafta – annars vegar W1 sem verkar sem hornréttur þrýstingur, G N, á veginn og hins vegar W2 sem rennikraftur, niður brekkuna N W, samsíða veginum.
Gildi W2 er breytilegt eftir halla brekkunnar og fæst með því að margfalda þyngd farartækisins með sínus hallans, u.þ.b. hallaprósentunni.
Þannig að ef sleðinn vó 4 cwt. eða 448 lb. og hallinn væri 5% (eða 1 á móti 20), þá er W2 = 448 X ,05 lb. = 22,4 lb. Þennan kraft, 22,4 lb., þyrfti til viðbótar við venjulegan kraft P, þannig að togkrafturinn upp brekku er P + W’. Þegar farið er niður brekkuna verkar W2 niður brekkuna, þannig að togkrafturinn er P – W2–.
Ef hallinn er verulegur er W2 mjög stór í samanburði við P og gæti í samanburði gleypt hann.
Þetta ber að hafa í huga þegar íhugað er hvort nota eigi há eða lág hjól í brekku, því þegar hallinn er verulegur er hvers kyns munur á togkrafti vegna hæðar hjólanna hverfandi í samanburði við heildartogkraft sleðans eða vagnsins.
Í því tilviki þegar sleðinn er við það að renna niður brekkuna (mynd/fig 8) höfum við tvo krafta, P og W2 jafna, þ.e.a.s. N K er jafnt og W N, og þar af leiðandi verður hornið N G R að vera jafnt horninu W G N. Við vitum að hornið N G R er θ, viðnámsmarkhorn milli sleðans og vegarins, þannig að W G N verður einnig að vera jafnt θ, og þetta er einnig halli vegarins miðað við lárétt, þ.e.a.s. Y X Z, þar sem G W er hornrétt á X Z.
Þessar niðurstöður gefa okkur einfalda aðferð til að finna θ, viðnámsmarkhorn, fyrir hvaða sleða eða vagn sem er á hvers konar vegi.
Það eina sem þarf að gera er að prófa sleðann eða vagninn á brekku með breytilegum halla og þegar sá hluti hefur fundist þar sem hann rétt svo rennur niður, þá er hornið sem vegurinn myndar við sjóndeildarhringinn θ.
Rétt er að geta þess hér að fyrir sömu efni og sömu aðstæður er θ fasti.
Það er óháð þyngd.
Hvort sem sleðinn er hlaðinn eða tómur mun hann alltaf byrja að renna á sama stað í brekkunni, að því gefnu að allar aðstæður varðandi eðlisástand vegarins séu þær sömu.
Toghorn. — Toghornið ætti að vera hornrétt á viðnámslínuna, það er, með sama
halla miðað við veginn og viðnámslínan hefur miðað við lóðlínuna, þ.e. θ, viðnámsmarkhornið.
Við höfum því þrjú horn sem öll eru jöfn θ: — (1) YXZ, hornið þar sem sleðinn eða vagninn rétt svo rennur niður; (2) EGH, hornið sem viðnámskrafturinn myndar við lóðlínu vegarins; og (3) FGI, hallahorn taumsins.
Nákvæmur sparnaður sem fæst með þessum halla taumsins er fundinn með því að bera saman WK og WN, því frá W drögum við WE samsíða GF, þá táknar hliðin WK í þríhyrningnum GWK P, kraftinn með taum sem hallar undir horninu θ, og hliðin WN í þríhyrningnum GWN, P, kraftinn með taum samsíða veginum.
Togpunktur. — Í fyrri tillögum okkar höfum við gengið út frá því að festipunktur taumsins væri þyngdarpunkturinn, G (mynd/fig 10).
Tökum nú punkt í að framan, þ.e. G og látum P vera festipunkt taumanna við herðakamb hestsins, þá er P G1 M taumlínan.
Það er ljóst að í stað þess að sleðinn renni áfram mun hann lyftast að framan.
Aftur á móti, ef við tökum punkt að aftan, G2, P G2, verður taumlínan og í þetta sinn mun sleðinn lyftast að aftan.
Af þessu leiðir að þyngdarpunkturinn (miðpunkturinn) hlýtur að vera besti mögulegi dráttarpunkturinn.
Við höfum byggt röksemdafærslu okkar á þeirri forsendu að hægt sé að velja eða útvega hesta af hvaða hæð sem er.
Í reynd þurfa vagnasmiðir að smíða sleðann eða vagninn til að henta hest.
Við verðum því að draga frá P1, hinni uppgefnu herðakamb hestsins og fjarlægð fyrir framan sleðann til að gefa pláss fyrir afturfætur hestsins, línu með réttu horni 0, og festa við G3, þar sem þessi lína hittir sleðann.
Við höfum þannig fengið næsta rétta togpunkt og halla á beisli fyrir vagninn, en þegar litið er aftur á þetta atriði er þetta kannski ekki besta hornið fyrir hestinn.
Okkur er sagt að kraftar hans nýtist best þegar beislið er hornrétt á herðablaðið.
Þetta er yfirleitt stærra horn en það sem þegar hefur verið ákveðið sem best fyrir vagninn, en þar sem þetta stærra horn gefur hestinum meiri kraft og hjálpar vagninum yfir háar hindranir,
eins og kantstein eða úr hjólfari, er öruggara að laga horn dráttarins að hestinum frekar en vagninum.
Veltinúningur, eða viðnám hjólbarða hjólanna.— Spurningin um veltinúning er áhugaverð og nokkrir rannsakendur hafa veitt henni mikla athygli, einkum Morin hershöfðingi og herra Columb.
Við þurfum ekki að fara lengra hér en að tilgreina niðurstöðu tilrauna þeirra, sem gefin er í eftirfarandi jöfnu:
Þar sem P = kraftur sem þarf samsíða veginum til að hreyfa hjólið,
a = fasti sem fer eftir veginum,
P = radíus hjóls,
W = þyngd vagns og hjóla.
Mynd/fig 11 sýnir tvö hjól af mismunandi hæð upp að hindrunum af sömu hæð = h. Samkvæmt reglunni vitum við að boginn BA á báðum hjólum er jafnlangur.
Önnur leið til að skoða virkni hjóls, sem er kannski auðveldara að skilja, er að líta á það sem eins konar hornvog eða hnésamskeyti sem lyftir stöðugt þyngd vagnsins yfir hindrun (sjá mynd/fig 12). Þá fáum við jöfnuna:
og þar sem hindrunin er lítil getum við sett It í stað A N, og komumst því að sömu niðurstöðu, að togkraftur vagns er í beinu hlutfalli við þyngdina og í öfugu hlutfalli við radíus hjólsins.
Á skýringarmyndinni (mynd/fig 12) höfum við gert ráð fyrir að P sé samsíða veginum.
Ef hann hallar, eins og í OP1, þá lengist langi armur hnésamskeytisins A N1 og við sjáum enn og aftur kostinn við hallandi togbeisli.
Þetta má útfæra nánar, því ~ lU A,
og þar sem M () A er lítið horn er tangens þess = bogamál þess;
Við vitum að boginn B A er fasti.
Núningsviðnám í öxli – Núningsviðnám í öxli er lítið í samanburði við annað viðnám sem verkar á vagn og það minnkar enn frekar vegna vogarafls hjólsins, en samt sem áður má ekki horfa fram hjá því, eins og notkun kúlulega (á öxlum) ber vitni um.
Mynd/fig 13 sýnir kraftana sem verka þegar hjólið er við það að fara af stað.
Í kyrrstöðu hvílir öxullinn á botni öxulhússins og viðnámslínan verkar lóðrétt upp á við.
Um leið og P byrjar að verka rennur öxullinn upp að framhlið öxulhússins og viðnámslínan gagnvart þyngd og afli er í stefnu O C.
Þegar hjólið er við það að snúast yfir hindrunina verður hornið W O C jafnt og θ, sem er markhorn viðnáms málmanna sem snertast.
Eftirfarandi jafna gefur gróflega til kynna stærð núningsviðnámsins við öxulinn og áhrif þess á drátt vagnsins:
Tenging.- Spurningin um drátt, sem meira er rætt um en nokkur önnur, er áhrif langrar eða stuttrar tengingar • tveggja hjólapara á drátt vagna.
Þegar við togum og ýtum farartækjum um í verksmiðjunni gerum við okkur grein fyrir því hversu miklu auðveldara er að meðhöndla og stjórna stuttum og þéttum vagni en þeim sem almennt er kallaður langtengdur (þung og langur/langur, tunga/dráttarbiti.
Samt, ef aðstæður eru þær sömu, getur drátturinn ekki verið breytilegur.
Því af reglunum vitum við nú þegar að drátturinn samanstendur af tvenns konar mótstöðu, (1) hjólanna og vegarins, og (2) hjólanna og öxulendanna, og ef þyngd og aðrar aðstæður eru þær sömu hlýtur drátturinn að vera sá sami, hvort sem er á jafnsléttu eða í halla.
Til þess að aðstæður séu þær sömu nægir ekki að við höfum sömu hæð á hjólum, öxlum o.s.frv. og sömu heildarþyngd, heldur verður þyngdinni að vera skipt á svipaðan hátt; það er að segja, fram- og afturhjólin verða hvort um sig að bera sama hlutfall, og stífleiki eða titringur ætti einnig að vera sá sami; í flestum vögnum með löngu hjólhafi er ákveðin teygja eða fjöðrun í yfirbyggingunni, sem og í undirvagninum, þar sem hjólin eru fest, og þetta truflar eðlilega dráttinn og sóar afli.
Þótt við séum hlynntir vögnum með stuttu hjólhafi megum við ekki fórna öllu fyrir það.
Ominibus (langfeðra) er léttari í drætti en landau-vagn, vegna betri hönnunar hans, þ.e. hann ber þunga sinn á vísindalegri hátt; í þeim fyrrnefnda bera litlu framhjólin þunga tveggja eða þriggja manna í framsætinu, og hærri afturhjólin þunga átta eða tíu manna inni í vagninum.
Í þeim síðarnefnda bera framhjólin í flestum tilfellum bæði þunga tveggja manna í ökumannssætinu og tveggja í fremra sætinu inni í vagninum, á meðan afturhjólin bera aðeins þunga tveggja manna í aftara sætinu inni í vagninum, eða helming þess þunga sem er á litlu framhjólunum.
Af þessu er ljóst að langferðavagninn er, vegna byggingar sinnar, alltaf þungur í drætti, en samt, til að þóknast viðskiptavinum sínum, munu sumir vagnasmiðir festa framvagninn enn lengra aftur og auka þannig þunga á þau framhjól sem þegar eru ofhlaðin.
Við verðum vissulega að hafa afturhjólin eins langt framarlega og opnun dyranna leyfir, en undir engum kringumstæðum mælum við með því að færa framhjólin óeðlilega langt aftur.
Tveggja hjóla vagnar á móti fjórhjóla vögnum. — Margar mismunandi skoðanir eru einnig uppi varðandi drátt tveggja og fjögurra hjóla vagna; en ef við höfum í huga þau lögmál sem gilda um drátt virðist ljóst að ef hjólin og aðrar aðstæður, svo sem öxlar, hleðsla og heildarþyngd eru þær sömu, getur enginn munur verið á drætti.
Að jafnaði er tveggja hjóla vagn með hærri hjólum betri en samt; það er eitthvað við vel jafnvægisstilltan hundavagn (vagn með séstöku hólfi fyrri hunda sjá mynd/fig 19). sem gerir hann þægilegan í akstri.
Fyrir dömur er fjórhjólavagn bestur, þar sem minni hætta er á líkamstjóni ef hesturinn skyldi falla og brjóta öxul.
Á dögum fyrir járnbrautir höfðu verslunarmenn, sem ferðuðust langar vegalengdir, allir fjórhjólavagna; þeir komust að því að þegar tekið var tillit til hæða og dala komu hestar þeirra frískari til baka eftir þriggja eða fjögurra mánaða ferðalag en þegar þeir voru í tveggja hjóla vagni en auðvitað er alltaf mikið álag á hest þegar farið er niður brekku.
Tveggja hjóla vagn gerir nákvæmlega hið gagnstæða við það sem við ættum að stefna að, því við vitum að hestur á mjög auðvelt með að hrasa þegar hann fer niður brekku, jafnvel með eigin þunga án nokkurrar viðbótar, og að þegar hann fer upp brekku getur hann náð mun betra fótstigi ef þungi er á baki honum.
Lágbyggður vagn með sveigðum öxli hefur þá virkni sem við sækjumst eftir en meirihluti fólks kýs að taka áhættuna og heldur sig við venjulegan vagn með beinum öxli.
Staðsetning hleðslunnar
Við höfum vísað til þess að jafna hleðsluna í tveggja hjóla vagni og það er ekki nauðsynlegt að bæta við fleiri athugasemdum hér, þar sem allir ökumenn þekkja nauðsyn jafnvægis, bæði fyrir eigin þægindi og hestsins.
Í fjórhjólavagni ætti að gæta sömu varúðar.
Við getum auðveldlega ímyndað okkur að fjórhjólavagn, með næstum alla hleðsluna á afturhjólunum, myndi ekki ganga stöðugt þegar hesturinn drægi hann; heldur myndu framhjólin skoppa upp af veginum öðru hvoru; þetta krefst aukinnar vinnu frá hestinum og myndi ekki auka þægindi farþeganna.
Sama myndi gerast ef öll hleðslan væri á framhjólunum.
Til að vagn gangi fullkomlega ætti hleðslan að vera þannig dreifð að afturhjólin
Dráttur og fjöðrun vagna
Hjólin hafa jafn miklu meiri hlutdeild og þau eru hærri en framhjólin og því ætti álagið að vera í beinu hlutfalli við hæð fram- og afturhjóla.
Dráttarpunktur. – Í upphafi þessa kafla komumst við að því að besti dráttarvinkill fyrir sleða væri sá halli sem sleðinn myndi rétt svo renna niður ef hann væri skilinn eftir einn og sér.
Þetta gildir jafnt um hjólavagn, þótt vinkillinn sé mun minni, og eins og áður var nefnt ættum við að stilla dráttarvinkilinn til að henta hestinum, þ.e. hornrétt á herðablaðið.
Hin spurningin um dráttarpunktinn er nokkuð öðruvísi í vagni en á sleða.
Ef við tökum tveggja hjóla vagn fyrst komumst við að því að miðja öxulsins er rétti dráttarpunkturinn; því ef dráttarbeislið er fest fyrir ofan þennan punkt raskast jafnvægið og þungi leggst á bak hestsins, og ef dráttarpunkturinn er fyrir neðan miðju öxulsins leggst þunginn á kviðaról beislisins.
Í fjórhjólavagni er það punkturinn á línunni sem tengir öxlana tvo, þannig að fjarlægðir hans frá miðjum öxlanna eru í öfugu hlutfalli við þá krafta sem þarf til að draga þá.
Ef reynt er við einhvern annan punkt kemur í ljós að jafnvægi þungans á fram- og afturhjólum raskast.
Hraði. – Kraftarnir sem verka á vagn á hreyfingu eru mjög fjölbreyttir en það nægir að segja að dráttur vagns eykst verulega með hraðanum.
Reglan er sú að aukning dráttar er í hlutfalli við aukningu hraða.
Þannig að ef það þarf 10 pund til að draga vagn á fjögurra mílna hraða á klukkustund, og 11 pund á fimm mílna hraða á klukkustund, þá mun það þurfa 12 pund til að draga hann á sex mílna hraða á klukkustund.
Fjaðrir. – Þegar vagn er dreginn hratt draga fjaðrir úr átaki.
Gerum ráð fyrir að vagn rekist á hindrun sem er 1 tomma á hæð.
Ef hann er ekki með fjöðrum lyftist vagnkassinn um 1 tommu, en ef vagninn er búinn fjöðrum munu þær þjappast saman við höggið þegar hjólið rekst á hindrunina, þannig að vagnsyfirbyggingin lyftist aðeins um ¼ úr tommu, þótt hjólið, eins og áður, hafi farið yfir hindrunina.
Þetta má reikna út í fótpundum; segjum að vagninn vegi 10 hundrað þyngdir, eða 1.120 pund, og þegar hann lyftist um 1 tommu er unnin vinna
1120 x 1/12 = 93⅓ fót-pund (ef engir fjaðrir eru).
Í síðara tilvikinu, ef við gerum ráð fyrir að vagnskrokkurinn lyftist aðeins um ¾ úr tommu,
1120 x ¾/12 = 70 fót-pund (ef með fjöðrum),
sem sýnir sparnað upp á 23⅓ fót-pund með því að hafa fjaðrir.
Loftfyllt dekk og heil gúmmídekk draga úr átaki á sama hátt, þar sem hindrunin þrýstist inn í dekkið og vagninn lyftist ekki alla hæð hindrunarinnar, heldur aðeins brot af henni.
Þessi kostur á aðallega við um þau fyrrnefndu, þar sem þau síðarnefndu gefa ekki jafn mikið eftir fyrir hindrunum og þar að auki er veggripið, sem er mun meira en með járngjörðum.
Þetta eykur stundum heildarátakið frekar en að minnka það.
Lögun og breidd gjarða. — Það virðist vera mjög lítill munur á átaki, ef nokkur, milli flatra og kúptar gjarða ef vegir eru góðir.
Ef vegir eru mjúkir þá eru góðar, breiðar gjarðir nauðsynlegar en fyrir venjulega vegi er 1½ til 2 tommu gjörð alveg nógu breið og sniðið með ávölu, útstæðu brúninni er æskilegra, þar sem það ver málningu og við fyrir sliti.
Hálfkúpt gjörðin er hreinni á drullugum degi þar sem hún kastar ekki upp aur en hún er mjög óþægileg þegar farið er yfir eða á sporvagnssporum, þar sem hún festist í rásunum og reynir á hjól og ása.
Hjólhaf — Innan skynsamlegra marka hefur breidd hjólhafsins ekki áhrif á átakið, þótt halli ássins og samleitni áleggjanna auki það lítillega.
Fram- og afturhjól eiga að vera í sömu sporum, þannig að þau fari í sama farið; þetta er sérstaklega mikilvægt í snjóveðri og á slæmum vegum.
föðrun í beislisólum draga ekki úr átaki vagnsins heldur létta verulega undir með hestinum, sérstaklega með þungum hleðslum, með því að minnka álagið á herðarnar við upphaf.
Annar kostur af sama toga fyrir hestinn er notkun á dráttartré eða þvertré (swingtrees); þau leyfa náttúrulegri hreyfingu herða hestsins og aðlaga legu hnakksins að henni.
Réttur gangur vagna er breytilegur eftir því hvernig hestunum er beitt; stöngin milli tveggja hesta er stöðugust og því best fyrir drátt.
Hversu mjúklega vagn rennur fer að miklu leyti eftir hestinum eða hestunum, og einnig staðsetningu kóngsboltans (miðjuboltinn í gegn um beygjuhjólið [the fifth wheel]).
Í flestum opnum vögnum með lamir á beislistré er stöðugt rót í hvert sinn sem hesturinn tekur skref og þetta þýðir allt orkutap, þótt hreyfingar hesta séu mjög mismunandi.
Öxlurnar í tveggja hjóla vagni hafa ekki þennan ókost þar sem þær eru fastar; en stundum eru þær gerðar of breiðar fyrir dýrið og hreyfast því frá hlið til hliðar og valda þannig óþægindum fyrir hestinn og farþegana, auk þess að auka átakið.
Við munum nú í stuttu máli draga saman mismunandi mótstöður sem mynda átak og þau markmið sem hafa skal í huga við hönnun og smíði hvers kyns vagns.
(1.) sem myndast við veltu hjólbarðanna á veginum. — Hjólin ættu að vera eins há og mögulegt er miðað við hæð hestsins.
(2.) Núningur málmhólksins utan um ásinn. — Ásarnir ættu að vera eins litlir og mögulegt er, þó aldrei á kostnað öryggis, þar sem sparnaðurinn í núningi milli ¾ tommu og 1⅛ tommu áss er hverfandi.
Áshólkurinn ætti að vera af góðri lengd, svo að hann sé stöðugur
yfirborðs; lengd kassans/yfirbyggingarinnar hefur ekki áhrif á núninginn.
(3.) Þyngdarkraftur. Þar sem togkraftur vagns er í beinu hlutfalli við þyngdina, þ.e.a.s. vagn sem vegur 8
ætti farartækið að vera eins létt og unnt er miðað við notkun þess, sérstaklega á hæðóttum svæðum, þar sem margir vagnar sem einn hestur getur dregið á sléttlendi krefjast tveggja hesta þar sem eru hæðir.
(4.) Hraði sem vagninn er dreginn á.
Þar sem togkrafturinn eykst með hraðanum eykst einnig álagið; því þarf að gæta sérstakrar varúðar við smíði vagna sem ætlaðir eru til hraðaksturs; þeir ættu að vera eins léttir og sterkir og mögulegt er.
(5.) Horn dráttarbeislis.
Horn dráttarbeislis (1) fyrir hestinn ætti að vera hornrétt á herðakambinn; og (2) fyrir vagninn hornrétt á viðnámslínuna, þ.e. í horninu θ við veginn, þar sem θ er takmarkandi viðnámshorn milli vagnsins og vegarins.
(6.) Togpunktur.
Togpunkturinn (1) á sleða ætti að vera lágt niðri að framan; (2) á tveggja hjóla vagni, miðja öxulsins; og á (3) fjórhjólavagni, punkturinn á línunni sem tengir fram- og afturöxul.
(7.) Staðsetning yfirbyggingar á hjólum.
Yfirbyggingin á (1) tveggja hjóla vagni ætti nánast nákvæmlega að jafnvægisstillast á öxlinum, með aðeins, segjum, 7 pund á baki hestsins, og á (2) fjögrahjólavagni ættu afturhjólin að bera jafn miklu stærri hluta farmsins og þau eru hærri en framhjólin.
Að teknu tilliti til þess hvaða atriði ber að hafa í huga til að gera vinnu hestsins eins létta og mögulegt er, munum við snúa athygli okkar að öðrum einkennum fullkomins
•
Fætur úr bókinni/þýðingunni: Stærðirnar sem mælt er með af Institute of British Carriage Manufacturers eru gefnar upp í töflu í lokin. Fætur enda.
Við höfum vísað til þeirra í fyrri kafla og ekki er hægt að hunsa þá án þess að orðspor smiðsins sé í húfi.
(1.) Auðveld hreyfing.
(2.) Auðvelt er að fara inn og út.
(3.) Auðvelt og öruggt að beygja.
(4.) Stöðugleiki.
(5.) Ending.
(1.) Auðveld hreyfing — Þetta er afar mikilvægt því ef vagninn er ekki þægilegur verður hann fordæmdur, hversu vel sem hann kann að vera smíðaður að öðru leyti.
(2.) Auðvelt er að fara inn og út. — Konur fordæma vagn strax ef þrepin eru ekki þannig staðsett að þær geti farið upp með auðveldum hætti og án þess að festa kjólana eða skafa drullu af hjólunum.
Í Bandaríkjunum eru menn ekki jafn vandlátir ef marka má hið litla rými milli hjólanna á amerískum vagni sem ætluð er til að fara upp í eða af.
Gæta skal þess að brettin á vagninum nái nægilega langt yfir hjólin til að koma í veg fyrir að drulla komist inn en þau ættu að vera innan við hjólkoppana til að forðast skemmdir þegar ekið er fram hjá öðrum farartækjum.
Í lokuðum vagni (t.d. Brougham) ættu hjólin að hafa nægilegt rými til að kasta drullunni frá efri hliðarplötunni og hurðarhúnunum.
Hjól með heilgúmmídekkjum, og sérstaklega þau með loftdekkjum, sem þurfa meira rými en þau með járn- eða stálhjólbörðum, þar sem þau hafa meiri tilhneigingu til að þeyta upp drullu.
(3.) Auðvelt að beygja. — Ekki aðeins er auðvelt að beygja eftirsóknarvert, heldur einnig öryggi og snerpa í beygjum.
Nútíma Lundúnastrætisvagninn, sem er með stuttan beygjuradíus, er eins nálægt fullkomnun og mögulegt er.
Það er áhugavert að fylgjast með leikni vagnstjóranna þegar þeir sneiða hjá hver öðrum á Strand-götu þegar hún er yfirfull af alls kyns farartækjum.
með leðurólum frá fjöðrum (sem er bundið við þá sem eru með langband) eins og C-fjaðra Landau-vagnar, Brougham-vagnar, Viktoría-vagnar o.s.frv. (Sjá myndir/fig 13 og 14.)
Flokkur II. Fjórhjólavagnar með yfirbyggingu sem er tengd beint við fjaðrirnar.
(1.) Þeir sem eru með
körfu (enska: Perck) (langband undir alla yfirbyggingu vagnsins),
eins og póstvagnar, póst-Phæton-vagnar, amerískir buggy-vagnar o.s.frv. (Sjá myndir/fig 15 og 16.)
(2.) Þeir sem eru ekki með körfu, eins og venjulegir Landau-vagnar, Brougham-vagnar, Viktoría-vagnar, Stanhope- og aðrir Phæton-vagnar á sporöskjulaga fjöðrum. (Sjá myndir/fig 1, 2, 4 og 17.)
Flokkur III. Tveggja hjóla vagnar, eins og Hansom-vagnar, Gig-vagnar, Hunda-vagnar og Whitechapel-vagnar (Sjá myndir/fig 18 og 19).
Flokkur I. Vagnar með C-fjöðrum. Þetta er í raun elsta aðferðin við að hengja vagna á fjaðrir.
Hún er einnig sú fullkomnasta sem hefur verið kynnt til sögunnar.
Hjólin og undirvagninn geta farið yfir ójafnasta vegi en farþeginn (í yfirbyggingu vagnsins) getur ferðast án óþæginda, þar sem leðurólarnar breyta stuttum, rykkjóttum hreyfingum sem verða til þegar hjólið rekst á hindranir og ójöfnur á veginum í þægilega sveiflu.
Þessi sveifla hefur áhrif á dráttinn að vissu marki en stóri ókosturinn við þessa fjöðrunaraðferð er aukaþyngdin sem hún hefur í för með sér og aukakostnaðurinn.
Í samanburði við fjöldann sem framleiddur var á fyrri árum eru fáir vagnar með C-fjaðrir smíðaðir nú til dags, jafnvel í London, og þar sem þeir eru smám saman að falla úr notkun þurfum við ekki að eyða meiri tíma í að fjalla um þá.
Flokkur II. (1) Vagnar með leðurólum en ekki á C-fjöðrum. — Þessi flokkur hefur marga af kostum þess síðastnefnda, án sveifluhreyfingar leðurólanna og aukins dráttar sem henni fylgir.
Dæmin sem við sýnum eru póstvagninn og póst-phaeton-vagninn.
Það má sjá að kosturinn við pall- eða telegraph-
fjaðrakerfið (tvær hliðarfjaðrir og tvær þverfjaðrir)
Skýring: (Í samhengi hestakerra og flutninga vísar „telegraph“ fyrst og fremst til ákveðinnar gerðar af léttum, hraðskreiðum og oft fjaðrandi vagnahönnun sem kallast Telegraph Spring Carriage eða Telegraph Coach).
notað í báðum þessum vögnum, er að það gerir kleift að hafa vagnkassann lágan.
Öll önnur kerfi sem samsvara malleolus við það myndu gera hann svo háan að enginn sem ber nokkra umhyggju fyrir eigin öryggi myndi ferðast í honum.
Hitt Dæmið, um amerískan buggy-vagn, er ekki sýnt með mynd.
Stór hluti slíkra amerískra vagna er smíðaður mjög léttur og ef við tökum þyngdina út úr jöfnunni sjáum við að eini munurinn á buggy-vagninum og öðrum vögnum með sporbaugslaga fjaðrir er að hann er með
körfu.
Karfan
eru af ýmsum gerðum en bæði í flokki I og hér virka þau sem burðarás vagnsins, halda öllu farartækinu beinu og réttu og gera kleift að smíða vagnkassann léttari.
Karfan
hjálpar einnig til við að minnka átakið, þar sem tog beislisins berst beint til fram- og afturöxla, en ekki í gegnum vagnkassann og fjaðrana til öxlanna, eins og í vögnum án langbanda.
Flokkur II. (2) Vagnar án
körfu
og hanga aðallega á sporöskjulaga fjöðrum — þetta er langstærsti flokkurinn.
Hann á uppruna sinn í uppfinningu herra Obadiah Elliot, sem fann upp sporöskjulaga fjaðrir og fékk einkaleyfi á þeim 11. maí 1804, sem gerði kleift að hengja vagn á fjaðrir án
körfu.
Við höfum sýnt Landau, Brougham og Viktoríu og nú sýnum við Stanhope-phaeton (mynd/fig 17) sem er hengdur á sama hátt en smíðaður fyrir eigandann til að keyra sjálfur.
Kosturinn við alla vagna í þessum flokki fram yfir hina er léttleiki þeirra og möguleikinn á að ná fullum beygjuradíus.
Í stað sporöskjulaga fjaðrir að aftan eru stundum notaðir
fimm
fjaðrir (þ.e. hliðar-, olnboga- og þverfjaðrir).
Flokkur III. Tveggja hjóla vagnar. — Tveggja hjóla vagnar hafa lengi verið vinsælir vagnar í Englandi, Skotlandi og Írlandi en aldrei hafa þeir verið notaðir í jafn miklum mæli og nú á dögum.
Stanhope-gig (mynd/fig 18) hefur verið í tísku í kynslóðir og það er nánast ómögulegt að ferðast í þægilegri vagni.
Hann er hengdur á lága fjaðrir (tvær hliðarfjaðrir og ein þverfjöður), þekkt sem
pallkerfið
eða
Stanhope-kerfið.
Ef hún hangir aðeins á þremur fjöðrum (tvær hliðarfjaðrir og ein þverfjöður) er hún þekkt sem
Dennett.
Hin myndin (mynd/fig 10) sýnir tandem-vagn. (Tandem þýðir að hestarnir eru í röð annarra fyrir framan hinn).
á tveimur
hliðar-
eða
engisprettu-
fjöðrum; þetta er vinsæl aðferð til að hengja upp hundavagn.
Teikningin sýnir dráttarbeisli með keðjum frá öxlinum, eins og mælt er með, þar sem hesturinn togar beint frá öxlinum.
Fjaðrir og öxlar
(1.) Eiginleikar fjaðra – Styrkur fjaðrar er í öfugu hlutfalli við lengdina, í beinu hlutfalli við fjölda og breidd blaðanna og í öðru veldi af þykkt þeirra.
Sveigjanleiki hennar eykst mun hraðar en styrkur hennar.
Fjöður ætti að vera í góðri lengd, með nokkuð breiðum, þunnum blöðum, en það er fleira sem þarf að hafa í huga.
Það gengi ekki að hafa langar fjaðrir á vagni sem hangir á mjög lágum hjólum, þær myndu virðast úr takti/samræmi.
Þar sem framfjaðrirnar þurfa að þola meira álag (hindranir mæta fyrst litlu framhjólunum) eru þær yfirleitt nokkuð sterkari en þær aftari, annars ættu þær að vera jafnsterkar.
Það er að segja, þær ættu að vera þannig útreiknaðar að þær svigni jafnt undir álagi, svo að vagnkassinn haldist láréttur bæði þegar hann er hlaðinn og þegar hann er tómur.
Við hönnun hvers kyns samsetningar fjaðra skal gæta þess jafn vel að sveigja fjaðranna dreifist jafnt.
Tökum dæmi um hliðarfjöðrina A B (mynd/fig 20), að sveigjan á arminum a c sé jöfn sveigjunni á arminum c b, og tökum dæmi um allt kerfið (þekkt sem Dennett), að sveigjan á örmunum fyrir framan öxulinn, þ.e. A c og a’ c’, sé jöfn samanlagðri sveigju hálfrar þverfjaðrar og hálfrar hliðarfjaðrar fyrir aftan öxulinn, þ.e. c d + c’ d’ og
c’ d’ + c’ d’.
Þetta næst best í hliðarfjöðrun a b með örmum af jafnri lengd og jöfnum styrk, þ.e. a c og c b, en í Dennett-kerfinu, ef armar hliðar- og þverfjaðranna eru allir jafnir, er ekkert jafnvægi þar sem sveigja armanna c b og b d verður tvöföld á við sveigju armsins a c (einnig sveigja c b’ og b’ d tvöföld á við sveigju a’ c’), og þar sem vagnkassinn er láréttur snýst öxullinn fyrst upp og síðan niður.
Þessi hreyfing breytir stöðu öxulsins og eykur þar af leiðandi átakið. Eina leiðin til að ná jafnvægi
í þessu eða nokkru öðru fjaðrakerfi er að jafna sveigjuna fyrir framan og aftan öxulinn, þ.e. lengja a c eða stytta c b þar til sveigja a c er jöfn heildarsveigju c b og b d (einnig sveigja a’ c’ jöfn heildarsveigju c b’ og b’ d),
(2.) Aðferðir við fjöðrun. — Annar punktur sem ekki má vanrækja við fjöðrun vagns er að ganga úr skugga um að fjaðrirnar séu festar í þeirri stöðu sem þær eru hannaðar fyrir.
Ef staðsetning aftari slár eða öxuls er til dæmis ekki merkt á teikninguna gæti vagnasmiðurinn mögulega fest fjaðrirnar aðeins framar eða aftar en rétt er.
Stöðu, en í þeim tilvikum hafa þau annaðhvort of mikið eða of lítið hlutfall af álaginu og jafnvægið raskast.
(3.) Uppsetning fjaðra. — Þegar fjaðrirnar eru festir ætti öxulblokkin að vera örlítið þykkari að framan en að aftan.
Þetta gerir það að verkum að framendi fjaðranna liggur aðeins hærra og gerir honum kleift að mæta, í betra horni, þeim höggum sem verða þegar hjólin rekast á hindranir.
Venjulegur sporöskjulaga fjaðrir ætti að vera, segjum, 1/4 tommu hærri að framan.
(4.) Aðferðir við að festa fjaðrir. — Klemmum er gefinn forgangur þar sem því verður við komið.
Boltar hafa þann kost að renna ekki til en þeir brotna oft og um leið veikja þeir fjöðrina töluvert vegna boltagatanna.
Þegar blað brotnar gerist það í þremur af hverjum fjórum tilvikum við boltagatið.
(5.) Uppsetning öxla. — Ekki er hægt að gæta of mikillar varúðar við að prófa öxlana, bæði áður en þeir eru festir, til að sjá að þeir og hjólin séu rétt miðað við veginn, að teinarnir séu lóðréttir eða í lóði, að halli og samleitni séu ekki of mikil, og einnig eftir að þeir eru festir, til að sjá að þeir séu réttir miðað við vagnkassann og fylgi nákvæmlega.
Einnig ætti að prófa hjólin til að sjá að þau séu miðjusett, að kúpan sé sú sama og að engir flatir blettir séu á dekkjum eða felgum.
Prófun vagna úr tré og járni.
Eftir að vagn er kominn á fjöðrun og áður en hann er málaður ætti að prófa hann eða, eins og við köllum það, þyngdarprófa.
Þetta er gert með því að hlaða hann með heldur fleiri mönnum en hann er gerður fyrir, til að bæta upp fyrir hugsanlegan farangur, og síðan láta einn eða tvo farþega standa upp og þrýsta fjöðrunum upp og niður.
Þannig getum við prófað bilið milli botns vagnkassans og öxulsins, og einnig milli brettanna og hjólanna.
Ef það er beislistöng er hún þá sett í og hæð hennar, ásamt hæð þverslár og beislisfestu, prófuð.
Síðan er framhjólunum snúið undir vagnkassann og gengið úr skugga um að bilið milli hjólanna og hjólskálarinnar sé nægilegt með þessari athugun.
Næst skal rugga vagninum frá hlið til hliðar, sem frekari prófun til að sjá hvort hjólin snerti ekki hurðirnar eða brettin, og ef það eru lamir eða samskeyti eða nokkuð annað sem gæti festst í hliðunum ætti að prófa það.
Áður en hlassið er tekið af ætti að prófa hurðirnar og hreyfa blæjuna/húddið upp og niður.
Þegar hún er niðri skal ganga úr skugga um að blæjustífurnar gefi pláss fyrir leðrið og séu lausar við hjólin, og þegar hún er uppi, að henni sé beint á, og ef um Landau er að ræða, að hún lokist rétt og sé laus við snúning, álag eða skrölt.
Ef hæðin er nú mæld að framan og aftan, og ef fjaðrirnar fara aftur í fyrri stöðu þegar hlassið er tekið af og vagninn helst í sömu hæð, þá er það allt sem við krefjumst af venjulegu ökutæki.
Í fullkomnum vagni þarf þó eitthvað meira, þ.e. að hver fjöður gefi eftir, eða hreyfist, eftir allri sinni lengd og verði næstum beinn með fullu hlassi, en fari aldrei aftur yfir sig eða í ójafnan sveig.
Hengslin skulu allir vera lausir við skrautjárnin og öxlarnir eiga að vera kyrrir á meðan fjaðrirnar vinna, sem sannar að sveigja fjaðranna sé í jafnvægi.
Einnig eiga hjólin að vera algerlega samsíða vagninum og þetta er prófað þegar hlassið er tekið af með því að leggja langa spýtu upp að fram- og afturhjólunum, segjum 9 tommur frá jörðu.
Ef hjólin spora, eins og þau eiga alltaf að gera, og eru bein, ætti spýtan að snerta á fjórum stöðum, þ.e. að framan og aftan á hvoru hjóli, að undanskilinni smávægilegri skekkju vegna hjólhalla.
Fjarlægðin milli hjólanna og vagnsins á hvorri hlið ætti þá að vera prófuð til að sjá hvort vagninn sé beinn á hjólunum.
Þrepin, ljósker, hjól, aurhlífar, sætisgrindur o.s.frv. ætti allt að skoða vandlega og allar staðlaðar stærðir sem smiðurinn kann að hafa tekið upp ætti að prófa, því aðeins með prófunum er hægt að ná og viðhalda staðli.
Bremsur til að hægja á ferð vagna
Tilgangurinn með orðinu bremsa er að hægja á, en ekki að
brjóta
eða stöðva.
Öflugasta bremsan er sú sem hægir á snúningi hjólsins en læsir því ekki; eða með öðrum orðum, stöðvar ekki snúning þess að fullu.
Ökumaður hefur mun meiri stjórn á vagni sínum þegar hjólin snúast en þegar þau eru læst; auk þess fær hjól sem er oft læst fljótlega fjölda flatra bletta á umgjörðina; og aftur, það er mikið og óeðlilegt álag á vagnhlutana, sérstaklega ef þeir eru léttbyggðir.
Bremsan eins og hún er notuð í dag var fyrst sett á póstvagna um það bil.
Áður en það varð urðu ökumenn að reiða sig á
dragskóinn
eða
sleðann
og þar áður einfaldlega keðju eða krók.
Bremsa er lögð annaðhvort að umgjörð eða nöf hjólsins.
Síðarnefnda aðferðin þarf að glíma við ókostinn af vogarafli teinanna og er mjög sjaldan notuð; við ætlum því aðeins að fjalla um þá fyrrnefndu.
Tvær helstu gerðir af umgjarðarbremsum eru þekktar sem (1)
rúllustöng
eða
veltiás
og (2)
lárétt,
fall-
eða
skæra-
bremsa.
Sú fyrri er sú sem mælt er með þar sem hún gefur mesta ánægju, þótt sú síðari sé auðveldari í uppsetningu í sumum tilfellum, svo sem í landóum og brúmmum, þar sem afturhjólin eru nálægt afturdyrastólpunum og þar sem hægt er að stjórna örmunum undir hurðunum.
Helsti ókostur hennar er að hún losnar stöðugt.
Þetta stafar af tilhneigingu hjólsins til að draga klossann niður og lyfta enda vogarstöngvarinnar upp undir miðju yfirbyggingarinnar; þetta reynir á snúningspunkta eða legur sem vogarstangirnar vinna á, og veldur einnig sliti á samskeytaboltum og skapar glamur; því endar vogarstanganna eiga það til að slást utan í gólfborðin eða hvorn annan eða utan í tengistöngina.
Bremsuklossinn gerir það líka.
slitna ekki jafnt, þar sem önnur hliðin er yfirleitt slitin niður á undan hinni.
Núningsviðnám hemlaklossa.
Hemilskraftur fer í fyrsta lagi eftir efninu í klossanum og í öðru lagi eftir vogarafli.
Fyrir það fyrra höfum við formúluna,
F = fP,
þar sem F = hemlunarkraftur klossans þegar hann er við það að skrika á hjólbarðanum; P = þrýstingur hemlaklossans á hjólbarðann og f = tangens núningshornsins milli klossans og hjólbarðans (það er að segja hallinn á fletinum þar sem eitt efni rétt svo rennur yfir annað).
Gerum ráð fyrir að P = 5 lb. og f = 0,6, gildið sem gefið er í töflu á bls. 48 fyrir tréklossa á járnhjólbörðum,
þá er F = fP = 0,6 x 5 lb. = 3 lb.
þannig að með 5 lb.
þrýstingi á tréklossann á hjólbarðanum myndi hjólið hemlast með 3 lb. krafti.
Kraftur hemlavogaraflsins. — Reglan til að reikna út kraft vogarafls hemlastanganna er sú sama og fyrir vog.
Kraftur x kraftarmur = viðnám x viðnámsarmur,
eða, P x a = R x b,
eða, R = P a/b.
Á mynd/fig 21, gerum ráð fyrir að a = 48 tommur, b = 16 tommur og P = 5 lb.
þá er R = P a/b = 5 lb. x 48/16 = 5 x 3 lb. = 15 lb.,
sem sýnir að vogaraflið hefur þrefaldað kraftinn.
Ef a væri tvöfaldað eða b helmingað, myndi vogaraflið tvöfaldast og krafturinn aukast sexfalt.
Sama ferli er endurtekið ef um er að ræða nokkrar vogarstangir.
Þannig er hægt að reikna út kraft hvers kyns vogarstangakerfis þegar lengd armanna er þekkt.
Stundum gerist það í vagni eins og póstvagninum sem sýndur er að vogarstangirnar sjást ekki og ekki er hægt að mæla þær, ef þær eru undir klæðningu, aðeins handfangið og hemlaklossinn.
Þá er leiðin að reikna út kraftinn með því að mæla vegalengdina sem hvor hlutur fer, þ.e.a.s. merkja á tannstöngina vegalengdina sem handfangið fer til að hreyfa hemlaklossann, segjum, 1 tommu.
Ef það skyldi hreyfast þrisvar sinnum þá vegalengd, þá eykur vogaraflið á hemlinum kraft vagnstjórans í sama hlutfalli.
Við höfum gert ráð fyrir að hemlinn sé notaður með handfangi en hann gæti alveg eins verið notaður með fótstigi, skrúfu eða skralli.
Fótstigið er vinsælt í Lundúnastrætisvögnum þar sem það er auðvelt í notkun fyrir ökumanninn sem hefur þá hendurnar lausar fyrir taumana og svipuna.
Skrúfuhemlar eru aðallega notaðir á meginlandinu; þeir eru mjög öflugir en seinvirkir.
Skrallið er aðeins notað í fáeinum tilvikum; það er mjög hentugt fyrir hemla sem eru notaðir með vír
Hemlaklossar. Þessu efni skiptist í þrennt: (1), efnin sem þeir eru gerðir úr og hemlunarkraft hvers og eins; (2), lögun klossans sem hentar best fyrir verkið; (3), staðsetning hemlaklossans til að ná sem bestum árangri.
Fætur úr bókinni/þýðingunni:(1) Efni. — Hemlaklossar eru gerðir úr steypujárni og bárujárni, stáli, viði, leðri og indversku gúmmíi en síðastnefnda efnið er mest notað í fyrsta flokks vagna. Fætur enda.
Indverskt gúmmí af góðum gæðum hefur mesta hemlunarkraftinn, þar á eftir kemur leður og síðan viður.
Vélræna hemlahandfangið, sem til er í svo mörgum afbrigðum, eykur ekki vogarafl hemlsins.
Það er einfaldlega auðveldara að stilla það, yfirleitt eru skörðin á hemlatannstönginni minni.
Sama ferli er endurtekið ef um er að ræða nokkrar vogarstangir.
Þannig er hægt að reikna út kraft hvers kyns vogarstangakerfis þegar lengd armanna er þekkt.
Stundum gerist það í vagni eins og póstvagninum sem sýndur er að vogarstangirnar sjást ekki og ekki er hægt að mæla þær, ef þær eru undir klæðningu, aðeins handfangið og hemlaklossinn.
Þá er leiðin að reikna út kraftinn með því að mæla vegalengdina sem hvor hlutur fer, þ.e.a.s. merkja á tannstöngina vegalengdina sem handfangið fer til að hreyfa hemlaklossann, segjum, 1 tommu.
Ef það skyldi hreyfast þrisvar sinnum þá vegalengd, þá eykur vogaraflið á hemlinum kraft vagnstjórans í sama hlutfalli.
Fyrir fótinn. Við höfum gert ráð fyrir að hemlinn sé notaður með handfangi en hann gæti alveg eins verið notaður með fótstigi, skrúfu eða skralli.
Fótstigið er vinsælt í Lundúnastrætisvögnum þar sem það er auðvelt í notkun fyrir ökumanninn sem hefur þá hendurnar lausar fyrir taumana og svipuna.
Skrúfuhemlar eru aðallega notaðir á meginlandinu; þeir eru mjög öflugir en seinvirkir.
Skrallið er aðeins notað í fáeinum tilvikum; það er mjög hentugt fyrir hemla sem eru notaðir með vír.
Hemlaklossar. Þessu efni skiptist í þrennt: (1), efnin sem þeir eru gerðir úr og hemlunarkraft hvers og eins; (2), lögun klossans sem hentar best fyrir verkið; (3), staðsetning hemlaklossans til að ná sem bestum árangri.
(1) Efni. — Hemlaklossar eru gerðir úr steypujárni og bárujárni, stáli, viði, leðri og indversku gúmmíi en síðastnefnda efnið er mest notað í fyrsta flokks vagna.
Indverskt gúmmí af góðum gæðum hefur mesta hemlunarkraftinn, þar á eftir kemur leður og síðan viður.
Vélræna hemlahandfangið, sem til er í svo mörgum afbrigðum, eykur ekki vogarafl hemlsins.
Það er einfaldlega auðveldara að stilla það, yfirleitt eru skörðin á hemlatannstönginni minni.
Járn eða filtefni, en síðarnefndu efnin eru mjög hávær.
Góður og ódýr kubbur er gerður úr viði með leðri negldu á.
Núningsstuðlarnir eru:
Efni
Núningsstuðull.
Indverskt gúmmí á járni (Collinge-kubbur) 0,8 til 1,0. Leður á járni … 0,433 til 0,6.
Viður á járni … 0,435 til 0,62.
Járn á járni … 0,18 til 0,25
Upprunalega taflan/upplýsingarnar.
(c) Staðsetning kubbsins. Hún er augljóslega aðeins fyrir ofan miðju hjólsins, því það gerir ráð fyrir að hleðslan þrýsti fjöðrunum niður.
Ef kubburinn er settur lágt í upphafi mun hann lenda fyrir neðan miðju hjólsins þegar hleðsla er í vagninum, og nema hemlarekkinn sé langur mun kubburinn ekki ná í hjólið.
(d) Form. — Hvað varðar form kubbsins er aðalatriðið að velja einn sem er léttur í útliti en samt nógu stór til að þola slitið.
Sú almenna skoðun vagnstjóra að stærð kubbsins hafi áhrif á núningskraft hemlanna er ekki staðfest með tilraunum. 3 tommu kubbur og 6 tommu kubbur veita sömu mótstöðu en á hinn bóginn endist annar tvöfalt lengur en hinn.
Kubburinn ætti að vera auðveldlega færanlegur til endurnýjunar og stillanlegur, svo hann geti slitnað jafnt að ofan og neðan.
Kubbur með svöluhalstengi, sem rennur í skál af staðlaðri stærð, uppfyllir fyrri kröfuna en aðrir sem vinna á snúningspunkti með fjöður, eða með gúmmíröri, eins og Downie-kubburinn, uppfylla báðar og eru af mörgum ástæðum ákjósanlegri.
Tveggja hjóla kerfi. — Þau geta verið gerð alveg jafn auðveldlega og verið jafn öflug og aðrar hemlar, en hvort sem kubbarnir verka á fram- eða afturhluta hjólsins er virkni þeirra að færa hluta af þunga vagnsins og farmsins yfir á bak hestsins og af þeirri ástæðu ætti að fordæma þær.
Til eru nokkrar aðferðir til að vinna á móti þyngdinni sem færist fram, með því að færa sætið aftur, öxulinn fram eða með því að koma fyrir lömum á beislistöngunum, eins og í einkaleyfi Cassons, en engin þessara aðferða virðist fullnægjandi.
Ef jafnvægið er stillt fyrir fyrsta hakið á hemlarekkanum þegar klossinn snertir hjólið rétt, svo raskast það við að færa hemlahandfangið í næsta hak, þar sem minnsta hreyfing hemlaklossans tvöfaldar strax þrýstinginn og það þarf töluverða hreyfingu á vagnkassanum til að vinna á móti því á sama tíma.
Heimild: The Art And Craft Of Coachbuilding
Eftir Philipson, John útgáfuár 1897.
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Stralauer Straße er stræti í miðborg Berlínar, höfuðborg Þýskalands. Mynd: Morgenpost.
Trévegur sem á sér langa sögu sem nú er vitað að nær aftur til miðalda, þegar Berlín var stofnuð árið 1237.
Fornleifauppgröftur sem fornleifafræðingar frá Landesdenkmalamt Berlin (LDA) stóðu fyrir í janúar 2022 á Molkenmarkt, elsta torgi Berlínar, leiddi í ljós miðaldaveg úr timburplönkum um 2,5 metrum undir yfirborði.
Fyrstu viðarsýnin sem tekin voru úr veginum hafa verið aldursgreind með árhringjagreiningu, að því er fram kemur í Archaeology News Network.
Rannsóknirnar sýna að trén voru felld um 1238, sem tímasetur timburplankana til fyrstu ára Berlínar.
Mynd: https://www.ancient-origins.net/
Ekki er hægt að vanmeta mikilvægi fundarins, samkvæmt yfirlýsingum frá þýska öldungadeildarþingmanninum fyrir menningu og Evrópu, Klaus Lederer, sem kallaði uppgötvunina „algjöran stórfeng“.
Ríkissafnvörðurinn Christoph Rauhut talaði um „virkilega mikilvægan fund“ og Matthias Wemhoff, fornleifafræðingur Berlínar, lýsti honum jafnvel sem „sannri tilfinningu“, samkvæmt frétt Morgen Times.
Einstaklega vel varðveitt
Mannvirkið sem mest líkist stíflu er gert úr eikar-, furu- og birkiviðum, trjátegundum sem finnast í miklum mæli í og við útjaðar þýsku höfuðborgarinnar.
Vegurinn fannst óvænt við lagningu rafmagns- og gaslagna sem hluti af endurbyggingarverkefni gatna í kringum Molkenmarkt.
Sem betur fer voru fornleifafræðingarnir vel undirbúnir.
Krafist er undirbúningsvinnu í fornleifafræði ef nákvæmlega svona aðstæður koma upp.
Fjöldagrafreitur frá miðöldum varpar ljósi á hrottalega fæðingu Berlínar
Stórfengleg miðaldabygging fannst undir almenningssalernum í Wales
Timbrið hefur varðveist svo vel síðastliðin 700 ár þökk sé þykkum mólögum sem mynduðu loftþétta umgjörð.
Garðurinn tryggði örugga leið frá Mühlendamm, stórri götu í miðborg Berlínar, í átt að nærliggjandi kennileiti, Stralauer Tor.
Plankarnir hefðu gert fólki kleift að komast hjá blautu og drullugu svæði nálægt ánni og þannig gætu þungavörur og gangandi vegfarendur ferðast um miðborg Berlínar án þess að óttast að festast í mjúkum jarðveginum.
Mannvirkið er 6 metra breitt og teygir sig yfir að minnsta kosti 50 metra þar sem plankarnir liggja í þremur lögum.
Efsta lagið samanstendur af afberktum trjábolum (börkurinn var fjarlægður til að koma í veg fyrir rotnun) sem liggja hlið við hlið þvert yfir árbakkann og hvíla á þremur samsíða langbitum.
Gallar í efsta laginu voru huldnir með litlum grjóthnullungum og sandur var einnig notaður til að slétta við brúnirnar, samkvæmt fréttatilkynningu frá Minjastofnun Berlínar.
Efstu lög vegarins voru einnig tímasett til miðalda.
Innviðir voru í forgangi
Nokkrir slíkir göngustígar frá miðöldum hafa fundist, yfirleitt í frábæru ástandi.
Ljóst er að á miðöldum, sem sagnfræðingar kalla oft „myrku miðaldirnar“, var ýmislegt gert rétt, sérstaklega þegar kom að vegagerð.
Byggt til að endast: Leyndarmálið á bak við það hvernig rómverskir vegir stóðust tímans tönn
Voru myrku miðaldirnar í raun myrkar?
Varðveislustig þessara funda var framúrskarandi.
Sá fyrsti fannst í Jüterbog í norðausturhluta Þýskalands árið 2017 og nýlega, árið 2021, fannst sex metra breiður göngustígur í borginni Dortmund sem er 1.000 ára gamall, samkvæmt frétt í National Geographic.
Nærmynd af bjálkaveginum Mynd: Landesdenkmalamt Berlin, Michael Malliaris
Ein af helstu niðurstöðunum sem draga má af fundinum, að sögn Wemhoff, er að borgin sýndi kraftmikið viðhorf til stækkunar og uppbyggingar góðra innviða, sem gæði fundanna styðja.
„Ég bjóst ekki við því að við myndum finna svona frábærlega varðveittan við í Berlín og finna í raun lífrænt efni,“ sagði Wemhoff.
Eins og fornleifafræðingur ríkisins útskýrði voru flestar byggingar í Berlín reistar á sandeyjum.
„Varla neitt af því hefur varðveist en það er öðruvísi hér,“ sagði hann að lokum.
Minjastofnun Berlínar áformar nú að bjóða upp á ókeypis leiðsagnir um uppgröftinn á Molkenmarkt, sem hefjast með föstum tíma á hverjum föstudegi.
Ef ferðirnar reynast vinsælar vonast stofnunin til að auka tíðni þeirra í framtíðinni, með núverandi heimsfaraldur í huga.
Höfundur: Sahir Pandey
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)
Tilvísanir
Hanack, J. 2022. Mitte: Discovered one of the oldest streets in Berlin. Available at: https://www.morgenpost.de/bezirke/mitte/article234340733/Berlin-Mitte-Mittelalterliche-Strasse-entdeckt.html
Piatschek, N. 2022. Germany’s oldest streets. Available at: https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2022/01/deutschlands-aelteste-strassen
SMOB. 2022. Medieval plank embankment discovered in Stralauer Straße. Available at: https://www.berlin.de/landesdenkmalamt/aktuelles/kurzmeldungen/2022/neues-von-der-grabung-molkenmarkt-januar-2022-1170851.php
Textafrásögn eftir Bob Boze Bell (einn af Sagnamönnum í USA)
Allt fer í ringulreið um Plaza!
Kúluþytur um inn í Long Branch
Bat Masterson hefur nýlokið við að ferðast 1.100 mílur, að mestu með lest, til að koma fráskyldum bróður sínum, Jim, til hjálpar.
Bat var staddur í Tombstone í Arisona-umdæminu með Wyatt Earp þegar honum bárust fregnir af líflátshótunum í garð bróður síns.
Þegar lestin á leið til Dodge City rennur inn í lestarstöðina í Kansas úr vestri stekkur Bat af lestinni norðan megin við teinana.
Klukkan er um hádegi.
Innsæi hans segir honum að óvinir bróður hans gætu reynt að króa hann af á lestarstöðinni.
Hann skimar yfir lestarpallinn og hinar fjölförnu götur í leit að vandræðum.
GlæsilegurBat – Þótt hann hafi líklega borið gleiðbörðótta hatta á vettvangi hafði Bat Masterson dálæti á kúluhattinum, eins og sést á fjölmörgum ljósmyndum. Þessi glæsilega ímynd af Bat er sú sem flestir muna eftir.
Þegar aftasti vagninn fer hjá tekur hann eftir tveimur mönnum hinum megin við teinana sem ganga í átt að lestarstöðinni.
Bat þekkir báða mennina strax og hrópar:
Bíðið þið nú við, þið tveir.
Ég vil tala við ykkur.
A.J. Peacock, eigandi Lady Gay Saloon, og mágur hans, barþjónninn Al Updegraff, líta snöggvast á kunnuglega, þéttvaxna manninn sem gengur rösklega í áttina að þeim, snúa á hæli og skjótast fyrir hornið á fangelsinu.
Jim er meðeigandi Peacocks að kránni og þá hafði greint á um að reka Updegraff, sem í augum Jims var óheiðarlegur drykkjurútur.
Jim Masterson
Allir draga upp vopn og hefja skothríð hver á annan (óljóst er hvor hópurinn hóf skothríðina).
Bat hörfar að þriggja feta háum bakkanum við járnbrautarteinana og leitar skjóls þar.
Kúlur þjóta yfir höfuð Bats og lenda í apóteki Dr. McCarty norðanmegin við Front Street.
Bat svarar skothríðinni og stórar flísar losna af horni fangelsisins.
Fljótlega er skotið á Bat frá nokkrum krám sunnanmegin þegar
fylgismenn bannsvæðisins
slást í hópinn.
Skothríðinni er svarað norðanmegin frá teinunum þegar vinveitt skothríð (líklega frá Jim og vinum hans) rífur í byggingarnar sunnanmegin.
Kúlurnar þjóta inn á Long Branch Saloon og gestirnir flýja út um bakdyrnar.
Eigandinn, Chalk Beeson, leitar skjóls bak við hurðina á peningaskápnum sínum.
Rúða brotnar á krá George Hoover og kúla rífur dagblað úr höndum aðgerðarleysingja.
Í miðri skothríðinni steypist Updegraff skyndilega fram þegar kúla fer í gegnum brjóst hans.
Stuttu síðar verða Bat og Peacock uppiskroppa með skoti.
Bæjarstjórinn A.B. Webster hleypur að og stingur Fox-haglabyssuhlaupi framan í Bat.
Þegar bæjarstjórinn segir honum að bróðir hans sé á lífi gefst Bat upp og afhendir tæmdu sexhleypurnar sínar.
Front Street í Dodge City um 1880, með skilti sem á stendur:
Strangt bannað að bera skotvopn.
Prófið Prickly Ash Bitters.
Long Branch Saloon er annar staðurinn hægra megin við múrsteinsbygginguna, Wright, Beverley & Co. (The Alamo Saloon, í eigu A.B. Webster, borgarstjóra Dodge City, er þar á milli.) Með leyfi frá Sagnfræðifélagi Kansas-fylkis
Ham Bell’s Varieties, um 1870 – Að innan úr helsta danssal Dodge City á rólegum degi.
Handan við monte- og faró-borðin búa sex pör sig undir að
gefa sig hinum svimandi dansi á vald.
Í hinum enda byggingarinnar er lítið, upphækkað svið fyrir hljómsveitina.
Með leyfi frá Kansas State Historical Society.
Riddarar græna dúksins í Tombstone – Vorið 1881 brást Bat Masterson við kalli vinar síns Wyatt Earp og kom til nýja bóndabæjarins Tombstone.
Hann gekk í hóp þeirra sem kallaðir voru
Austanmenn,
öfugt við
Vestanmenn,
sem voru spilasvindlarar frá vesturströndinni, vestan við meginlandaskilin eða vesturhlíðar Klettafjalla.
Wyatt sannfærði Masterson um að koma með þeim rökum að faró-gjafarar væru með allt að 25 dollara í laun á viku (kúrekar þénuðu að meðaltali 30 dollara á mánuði!)
Wyatt Earp situr á myndinni og fyrir aftan hann eru (frá vinstri) Doc Holliday, Luke Short, Morgan Earp og Bat Masterson.
Eftirmál: Ýmislegt
Réttarhöld fóru fram og formlegar ákærur voru lagðar fram á hendur Bat Masterson.
Í kærunni kom fram að
W.B. Masterson hafi… ólöglega og af ásetningi hleypt af skammbyssu á götum borgarinnar.
Bat játaði sig sekan og var sektaður um 8 dollara í málskostnað.
Jim Masterson sleit samstarfi sínu við A.J. Peacock og báðir bræðurnir yfirgáfu bæinn með kvöldlestinni. Ford County Globe sagði:
Þeim var leyft að fara úr bænum með því skilyrði að þeir kæmu ekki aftur.
Að sjálfsögðu sneri Bat Masterson aftur í apríl 1883 til að koma vini sínum Luke Short til hjálpar, en bæjarstjórnin hafði áreitt hann.
Yfirvöld handtóku þrjár
söngkonur
á Long Branch Saloon, krá Shorts.
Aðrar krár fengu að vera í friði.
Short kallaði á Bat Masterson, sem aftur kallaði til Wyatt Earp og restina af Dodge City-genginu, sem komu saman í Dodge.
Wyatt samdi um fullnægjandi lausn fyrir Short og þeir fóru allir á ljósmyndastofu til að láta taka af sér mynd (sjá Friðarnefnd Dodge City, bls. 40).
Al Updegraff fullyrti að Bat hefði ekki skotið sig.
Í grein í heimaútgáfu sinni, Medicine Lodge Index (sem síðar var endurprentuð í Ford County Globe), sagði Updegraff:
Þá var skotið á okkur frá dyrum krárinnar norðanmegin við Front Street og úr einni þeirra var ég skotinn í gegnum hægra lungað.
Þrátt fyrir að hann hafi lifað af skotsárið á brjósti lést Updegraff tveimur árum síðar úr bólusótt.
Eftir bardagann á torginu yfirgaf Jim Masterson Dodge City með bróður sínum Bat.
Jim starfaði við löggæslu í Colorado, Nýju-Mexíkó og Oklahoma þar til hann lést úr berklum 39 ára að aldri þann 31. mars 1895.
Mælt með: Bat Masterson: The Man and the Legend eftir Robert K. DeArment, gefin út af University of Oklahoma Press
2008 fannst forvitnileg steingerð í kolanámu í úkraínsku borginni Donetsk
steingerð form líkjast helst
vagnhjóli.
Það var ekki hægt að ná forminu úr sandsteininum.
Það var ekki öruggt.
Þess vegna er hluturinn enn þá í námunni.
Hluturinn er dularfullur.
Eftirfarandi grein er tekin úr Goðsögninni um manninn eftir J.P. Robinson. 15. nóvember 2018
Við borun í kolalaginu J3
Sukhodolsky
Á 900 metra dýpi (2952,76 fet) frá yfirborði urðu verkamenn hissa þegar þeir fundu það sem virtist vera mótun eftir
hjól
fyrir ofan þá í sandsteinsþaki ganganna sem þeir höfðu nýlokið við að grafa.
Sem betur fer tók aðstoðarforstjórinn V.V. Kruzhilin ljósmyndir af hinu óvenjulega fari og deildi þeim með verkstjóranum S. Kasatkin, sem kom fréttum af fundinum á framfæri.
Þar sem ekki er hægt að rannsaka svæðið frekar og skoða farið í návígi höfum við aðeins ljósmyndirnar sem sönnunargögn um tilvist þeirra (mótaði fyrir fleiri en einu ,,hjóli”) og orð hóps úkraínskra námuverkamanna.
Kolanáma kennd við D.F. Melnykov. Lysytsjansk, Lúhansk-fylki, Úkraína.
Fundur ,, hjólsins“
Þótt ekki hafi verið hægt að aldursgreina með vissu jarðlagið þar sem steingerða
hjólafarið
fannst, hefur verið tekið fram að Rostov-svæðið í kringum Donetsk er staðsett á kolatímabilsbergi sem er á bilinu 300–360 milljón ára gamalt.
Þar sem kokskol er víða að finna á svæðinu og þau eru upprunnin frá miðjum til síðari hluta kolatímabilsins bendir það til þess að aldur
hjólafarsins
gæti verið um 300 milljónir ára.
Þetta myndi þýða að raunverulegt
hjól
hafi fest sig fyrir milljónum ára og leysts upp með tímanum í ferli sem kallast bergmyndun, þar sem set verður að setbergi, líkt og algengt er með steingervinga.
Námumaður undir hjólfari í námunni. (Höfundur útvegaði)SMXL
Eftirfarandi er útdráttur úr bréfi sem S. Kasatkin skrifaði (þýtt úr úkraínsku) þar sem hann ber vitni um að hafa séð óvenjulegt
hjólafar
sem námateymi hans uppgötvaði 2008:
Þessi fundur er ekki auglýsingabrella.
Á sínum tíma (2008) báðum við, teymi verkfræðinga og verkamanna, námustjórann um að bjóða vísindamönnum til að rannsaka hlutinn ítarlega, en stjórinn, samkvæmt fyrirmælum þáverandi eiganda námunnar, bannaði slíkar umræður og skipaði þess í stað aðeins fyrir um að flýta vinnu við að komast í gegnum þennan hluta hraunlaganna og að
hlaða
svæðið fljótt með námubúnaði.
Vegna þessa enduðu þessi minjagripur og sá minni sem fannst við frekari vinnu í hruni í göngunum og var ekki hægt að ná þeim út og rannsaka.
Það er gott að það var til fólk sem, þrátt fyrir bann stjórans, tók myndir af þessum minjagrip.
Ég hef tengsl við fólkið sem uppgötvaði steingervingana fyrst og einnig við þá sem tóku myndirnar.
Við höfum fleiri en tugi vitna.
Eins og þú skilur er aðgangur að námunni stranglega takmarkaður (hún er hættuleg vegna skyndilegra gasleka) og það er frekar erfitt að fá slíkt leyfi.
Hjólið
var prentað í sandstein í þaki námunnar.
Námumenn reyndu að
skera burt
fundinn með hökum og koma honum upp á yfirborðið en sandsteinninn var svo harður að þeir óttuðust að skemma förin og skildu þau því eftir.
Nú er náman lokuð (opinberlega frá 2009) og aðgangur að
hluturinn er ómögulegur – búnaðurinn hefur verið tekinn niður og jarðlögin eru nú komin undir vatn.
Steingerða ,,Hjólið“. (Höfundur útvegaði)
Aðeins þennan skriflega vitnisburð og vitnisburð hinna vitnanna eru ljósmyndirnar eina sönnunin fyrir þessu óvenjulega fari, en það verður að teljast þess virði að minnast á það þrátt fyrir erfiðleika við að sannreyna smáatriðin umfram það sem þú hefur lesið.
Því ef ljósmyndasönnunargögnin eru sannarlega ósvikin verður maður að spyrja hvernig manngert
hjól
hafi festst í svo fornu jarðlagi, þegar maðurinn hafði ekki einu sinni þróast samkvæmt viðteknum vísindakenningum.
Forn „vagnaför“
Sannanir fyrir tilvist hjólfarartækja í fornöld hafa komið í ljós víðar um heiminn, eins og sést á steingerðum fornum slóðum sem fundist hafa í Frakklandi, á Spáni, Ítalíu, Möltu, Kasakstan, Úkraínu, Skotlandi og jafnvel Norður-Ameríku.
Fornleifasvæði sem formlega heitir Misrah Ghar il-Kbir, sem þýðir Stóri hellirinn á maltnesku (og er almennt kallað Clapham Junction), er staðsett í Siggiewi, nálægt Dingli-björgunum á Möltu.
Það er á þessum nú fræga stað sem það sem kallað hefur verið
vagnaför
í kalksteininum hefur vafist fyrir öllum þeim sem hafa heimsótt svæðið.
Á sama hátt má sjá fjölda óvenjulegra fara í steini á eyjunni Sikiley við gríska hringleikahúsið sem kallast Stóra leikhúsið í Sýrakúsu.
Athyglisvert er að flestir fornleifafræðingar hafa gefið í skyn að förin á Möltu hafi líklega verið gerð af landnemum frá Sikiley sem ferðuðust til Möltu um 2000 f.Kr. í upphafi bronsaldar.
Enn fleiri slóðir má finna í Tyrklandi.
Sumar í Sofca þekja svæði sem er um það bil 72,42 sinnum 16,09 km (45 sinnum 10 mílur) og einnig í Kappadókíu, þar sem sjá má nokkur svæði með förum.
Hin mörgu hjólför sem fundist hafa víðs vegar um heiminn hafa valdið miklum deilum um tilgang þeirra, aldur og uppruna.
Þessir dularfullu þættir eru enn til umræðu, en vegna tengsla og nálægðar við steinaldarminjar, sérstaklega á Möltu, og vegna þess að margar slóðir eru nú á kafi í sjó á því svæði, hafa margir rannsakendur komist að þeirri niðurstöðu að steingerðu línurnar beri merki um háan aldur.
,, Vagnför” í Sofca í Tyrklandi. (Höfundur útvegaði)
Það er einkennilegt, í ljósi þess óvenjulega hjólfars sem fannst í Úkraínu og við ræddum áðan, að í Krímfjöllum í Úkraínu er að finna rústir miðaldavirkisins Chufut-Kale.
Þar eru einnig fjölmörg hjólför í steini, líkt og á nærliggjandi staðnum Eski-Kermen.
Dr. Alexander Koltypin er jarðfræðingur og forstöðumaður Rannsóknarmiðstöðvar náttúruvísinda við Alþjóðlega sjálfstæða háskólann í vistfræði og stjórnmálafræði í Moskvu.
Hann hefur varið miklum tíma í að heimsækja þessa staði og bera þá saman í leit að líkindum.
Ég sá fyrst för í steini – steingerð för eftir vagn eða torfærutæki sem yfirleitt er kallað vagnslóðir á Neógen-sléttu (Feneplen í Frýgíu) í maí 2014 (Mið-Anatólía, Tyrklandi).
Þau voru á svæði þar sem móbergs- og móbergstúffítlög frá mið- og síðmíósen hafa þróast og samkvæmt aldursgreiningu á nálægum eldfjallabergum voru þau frá miðmíósen, 12–14 milljón ára gömul,
skrifaði Koltypin.
Þetta tiltekna svæði sem Koltypin hefur rannsakað nánar er tiltölulega óþekkt og leiðsögubækur veita engar upplýsingar um það.
Á meðan hefðbundnir fræðimenn halda því fram að förin séu einfaldlega leifar af gömlum, steingerðum vagnslóðum frá hjólförum farartækja sem asnar eða úlfaldar hefðu dregið, hefur Koltypin aðrar hugmyndir.
Ég mun aldrei sætta mig við það,
útskýrði hann þegar hann var inntur eftir hefðbundnum skýringum.
Ég mun sjálfur alltaf muna… marga aðra íbúa hnattar okkar sem hafa verið þurrkaðir út úr sögu okkar.
Raddet ir-Roti Cart Ruts, Xemxija Hjólfaraarfur fortíðar í St. Paul’s Bay á Möltu. (Frank Vincentz/CC BY SA 3.0)
Eftir að hafa mælt breidd og lengd faranna á staðnum í Frýgíudal er hann sannfærður um að þau hafi verið gerð af farartækjum af svipaðri lengd og nútímabílar en með 9 tommu (22,86 cm) breið dekk.
Þar sem dýpt faranna í steininum er meiri en búast mætti við af litlum kerrum heldur Koltypin því fram að farartækin sem um ræðir hljóti að hafa verið mun þyngri.
Hann setur fram þá kenningu að sú siðmenning sem ók þungum farartækjum sem sköpuðu förin hafi líklegast verið ábyrg fyrir hinum mörgu mismunandi en eins vegum, hjólförum og neðanjarðarmannvirkjum sem dreifð eru um allt Miðjarðarhafssvæðið, fyrir meira en 12 milljónum ára.
Þótt Koltypin viti að steingerfing geti átt sér stað á tiltölulega stuttum tíma heldur hann því fram að þykkar steinefnaútfellingar sem hylja förin og sýnileg veðrun bendi til þess að þau séu mun eldri, ásamt nærliggjandi neðanjarðarborgum, áveitukerfum, brunnum og fleiru, sem að hans mati sýna einnig merki þess að vera milljóna ára gömul.
Koltypin skrifaði á vefsíðu sína:
Við erum að fást við afar hörð, steingerð setlög, þakin þykku veðrunarlagi sem tekur milljónir ára að myndast, full af fjölmörgum sprungum með nýmynduðum steinefnum í, sem gætu aðeins komið fram á tímum mikillar jarðskjálftavirkni.
Það er augljóst að þörf er á miklum rannsóknum til að varpa ljósi á aldur og uppruna hinna mörgu hjólfara sem finnast á mörgum landfræðilegum stöðum.
Þó að auðvelt sé að segja einfaldlega að þau séu afurð gamalla vagna sem eitt sinn brunuðu um þessi svæði gæti frekari rannsókn vel leitt í ljós mun flóknari og ótrúlegri skýringar sem gætu vel tengst dularfullum leifum óþekktrar fornsiðamenningar eins og Alexander Koltypin hefur sett fram.
Tilvist steingerða hjólsins sem fannst í Úkraínu bendir svo sannarlega til þess að fólk í fornöld hafi hugsanlega haft aðgang að meiri tækni og þekkingu en nú er viðurkennt.
Heimildir: Efri mynd: Tvær myndir af forna ,,hjólinu”. Heimild: V.V. Kruzhilin
Koltypin, A. (á.á.) Automobile roads (cart ruts) of the Neogene time in Central Turkey. Earth before the Flood: Disappeared Continents and Civilizations. Sótt á: http://www.earthbeforeflood.com/auto_roads_or_cart_ruts_of_neogene_times_in_central_turkey.html
Koltypin, A. (á.á.) Imprint of the ‘Wheel’ in the Carboniferous Sandstones in a Coalmine, Donetsk (Rostov Region). Earth before the Flood: Disappeared Continents and Civilizations. Sótt á:
Skyldar greinar og frásagnir!
Uppruni hinna fornu hjóla rakinn á byltingakenndan háttÞýðing!
Á Mynd VIII (plata VIII) er hjólið sýnt að framan og í þversniði.
Hjól af þessari gerð, nákvæmlega smíðað, er að mati höfundar líklegt til að endast jafn lengi og vagninn sem það er fest á, að undanskildum slithlutanum, þ.e. ytri umgjörðinni, sem að sjálfsögðu þyrfti að endurnýja af og til.
Ytra útlit þeirra hefur almennt vakið aðdáun þeirra sem hafa séð þau, þar sem þau eru mun léttari fyrir augað en venjuleg hjól.
Ef notagildi hjólanna reynist því jafn mikið og höfundur hefur reynt að sýna fram á, hefur tvennu verið náð fram – vélrænum kostum ásamt fáguðu formi.
Eftir að hafa tekist svo vel að festa hjólin á tvíhjóla vagn kom upp vandamál varðandi aðlögun þeirra að fjórhjóla farartækjum.
Fyrir afturhjól gætu engin mótrök verið, þar sem stærðin gefur ríflegt pláss fyrir gormana, en í mjög litlum framhjólum yrðu fjaðrirnar óhjákvæmilega svo mikið minnkaðar í þvermál að þær myndu hætta að vera fjaðrir og verða stífur í tilfelli þungra vagna.
Fyrir létta vagna væru mótrökin ekki jafn mikil, þar sem málmurinn gæti verið talsvert þynnri til að vega upp á móti minnkuðu þvermáli fjaðranna, en samt sem áður væri það óhagstætt.
Í þessum vanda minntist höfundur þess að hjól af ójafnri stærð á sama vagni væru aðeins sönnun um gallaða smíði; jafnstór hjól væru í raun það markmið sem stefna bæri að.
Eftir mikla umhugsun smíðaði hann nokkur líkön til tilrauna.
…og komst að því að mun betra mætti læsa eða snúa hjólunum með því að setja miðlægan snúningspunktinn eða kóngspinnann (miðjubolta) nálægt miðju undirvagnsins, milli fram- og afturhjóla, í stað þess að setja hann yfir framöxulinn eins og algengast er. (Liðstýra eins og pæloder dagsins í dag)
Í hefðbundinni aðferð ánetjast framhjólin um miðjuboltann aflfræðilega séð í því sem næst réttu horni við afturhjólin en við beygju þjónar annað afturhjólið sem snúningspunktur sem framhjólin ánetja aflfræðilega stórum hring um.
En þegar miðjuboltinn er staðsettur á miðri heildarlengdinni ánetjast bæði fram- og afturhjól saman við beygju og standa á línum sem mynda ummál hringsins sem vagninn á að snúast í, þar sem báðir öxlar vísa í átt að sameiginlegri miðju.
Þannig er ekki aðeins hringurinn sem hefðbundni vagninn lýsir stærri en sá endurbætti, heldur er viðnámið meira, með öðrum orðum, það þarf minni kraft til að snúa endurbætta vagninum (liðstýrðum).
Í hefðbundna vagninum verða hjólin einnig að vera lítil, þar sem þau verða að snúast undir yfirbyggingunni.
Í endurbætta vagninum, með miðjuboltan (the kingbolt, kingpin) í nærri jafnri fjarlægð milli hjólanna, hafa framhjólin svo stóran radíus að þau snerta ekki yfirbygginguna við beygju og má því gera þau í fullri stærð.
Eftir að hafa að fullu gengið úr skugga um smíðareglurnar hóf höfundur smíði á léttum Pæton-vagni af einföldustu gerð, með jafnstórum hjólum á sporöskjulaga fjöðrum, án undirvagns, eins og sýnt er á mynd IX (plötu IX).
Samhverfur Pæton með liðstýringu.miðjubolta.
Með því að bera þessa teikningu saman við teikninguna af Pæton-vögnum af hefðbundinni gerð á mynd IV, (plate IV) sést strax að framhluti hans er mun léttlegri ásýndar, þar sem hann er laus við flókna grindarsamstæðu; á meðan línur gormanna, sem eru á sama lárétta fleti, eru mun þokkafyllri.
Miðskiptingin í tvo hluta, með sveigðum útlínum, bætir einnig útlit hennar til muna og breytir því líkkistusvipuðu yfirbragði sem er svo mikill galli á venjulegum Phaeton-vögnum.
Hefðbundin Pæton nútímans (1837)
Gallar þessarar teikningar mynd IV (Plata IV) eru ófögur afturlína yfirbyggingarinnar og einnig hengslin1*. Fjaðrirnar eru skýrari í sveigjum sínum og pílárar hjólanna láta línur fjaðranna líta út eins og þær leiti niður á við.
Par af öxlum var fest við þennan Pæton-vagn og einum hesti, ekki mjög sterkbyggðum, var beitt fyrir hann.
Með fjóra þrekvaxna menn í vagninum var niðurstaðan:
Í fyrsta lagi.
Hesturinn dró hann með miklum léttleika samanborið við venjulegan vagn af svipaðri gerð og þyngd.
Í öðru lagi.
Ökumaðurinn var alltaf beint fyrir aftan hestinn, hvort sem hann beygði eða ekki, þar sem sæti hans fylgdi með framhjólunum og þar af leiðandi hafði hann sömu stjórn á hesti sínum og í Stanhope-vagni.
Í venjulegum fjórhjóla farartækjum verða oft alvarleg slys vegna óstýrilátra hesta við beygju, þar sem ökumaðurinn missir stóran hluta af stjórn sinni á þeim í þeirri stöðu.
Í þriðja lagi.
Fjaðrirnar, sem allir voru á sama lárétta fleti, spiluðu nákvæmlega eins, með jöfnum hreyfingum, mjög mjúklega, og eins og einn mannanna sagði: „Eins og bátur á vatni.“
Í fjórða lagi.
Vegna þess hve mjúkir snúningspunktarnir voru og vegna þess að engin hjólaplata var til staðar var ekkert af því óþægilega skrölti sem er algengt í venjulegum vögnum.
Fyrir fólk með viðkvæmar taugar er þetta afar mikilvægur kostur.
Línur fjaðranna, sem eru á sama lárétta línufleti, eru mun fallegri.
Miðjuskiptingin í tvo hluta (eða sem næst miðju), með sveigðum útlínum, breytir einnig útliti teikningarinnar til muna og breytir því líkkistusvipuðu yfirbragði sem er svo mikill galli á venjulegum Pæton-vögnum.
Gallar þessarar teikningar eru ófögur afturlína yfirbyggingarinnar og einnig hengsa.
Fjaðrirnar eru skýrari í sveigjum sínum og pílárar hjólanna láta línur fjaðranna líta út eins og þær leiti niður á við.
Par af öxlum var fest við þennan Phaeton-vagn og einum hesti, ekki mjög sterkbyggðum, var beitt fyrir hann. Með fjóra þrekvaxna menn í vagninum var niðurstaðan:
Í fyrsta lagi. Hesturinn dró hann með miklum léttleika samanborið við venjulegan vagn af svipaðri gerð og þyngd.
Í öðru lagi. Ökumaðurinn var alltaf beint fyrir aftan hestinn, hvort sem hann beygði eða ekki, þar sem sæti hans snerist með framhjólunum og þar af leiðandi hafði hann sömu stjórn á hesti sínum og í Stanhope-vagni.
Í venjulegum fjórhjóla farartækjum verða oft alvarleg slys vegna óstýrilátra hesta við beygju, þar sem ökumaðurinn missir stóran hluta af stjórn sinni á þeim í þeirri stöðu.
Í þriðja lagi. Gormarnir, sem allir voru á sama lárétta fleti, spiluðu nákvæmlega eins, með jöfnum hreyfingum, mjög mjúklega, og eins og einn mannanna sagði: „Eins og bátur á vatni.“
Í fjórða lagi. Vegna þess hve mjúkir snúningspunktarnir voru og vegna þess að engin hjólaplata var til staðar var ekkert af því óþægilega skrölti sem er algengt í venjulegum vögnum. Fyrir fólk með viðkvæmar taugar er þetta afar mikilvægur kostur.
Í fimmta lagi. Þótt vagninn snerist með fullkomnu frelsi var hann samt fullkomlega stöðugur og laus við titring frá einum enda til annars.
Það er augljóst að þessir vagnar, vegna einfaldleika í smíði, krefjast mun minni vinnu við þrif; og af sömu ástæðu hlýtur almenn ending þeirra að aukast til muna.
Höfundur telur að þegar þeir eru búnir hringlaga fjaðrahjólum og endurbættum fjöðrum, sem lýst verður síðar, verði lítið eftir sem hægt er að óska sér hvað varðar auðvelda hreyfingu.
Nafnið sem hann leggur til að aðgreina þá frá venjulegum vögnum er: Samhverfir vagnar.
Eftir að hafa lokið tilraunum sínum með góðum árangri hóf höfundurinn að gera röð hönnunarteikninga til að heimfæra meginregluna upp á allar gerðir vagna.
Ein þeirra er hönnun að Pæton-vagni, með yfirbyggingu að framan í laginu eins og ekið sé úr Cabriolet-vagni, og kistusæti að aftan fyrir þjóna.
Þessi hönnun er ekki smekkleg þar sem skeljalögun yfirbyggingarinnar fer ekki vel við beinar línur kistunnar en þetta væri hentugur vagn fyrir hvern þann sem vill njóta þess að aka á þægilegan hátt.
Mynd 10. (Plata X) er hönnun fyrir smáhesta-Pæton-vagn, samhverfan, þar sem tengigrind kistanna er þannig gerð að botninn er innan við fjórtán tommur frá jörðu; endarnir eru bognir upp á við til að hvíla á sporöskjulaga fjöður fyrir ofan öxlana.
Á aftari kistunni er yfirbygging í laginu eins og skel og fyrir aftan hana er pláss fyrir dreng til að standa þegar blæjan (the hood) er uppi eða til að sitja þegar henni er hallað aftur.
Lágur pallur er settur á fremri geymslukoffortið og við hann er fest ökumannssæti sem hægt er að fjarlægja þegar farþegarnir vilja keyra sjálfir úr vagninum.
Línur þessa vagns falla vel saman; kistan undir er aðeins undirstaða sem í raunverulegri smíði myndi varla sjást þar sem augað myndi horfa niður á hana í fjarvídd en á teikningunni virðist hún mun meira áberandi vegna rúmfræðilegrar upphækkunar.
Þessi vagn myndi renna mjög létt á eftir tveimur litlum smáhestum eða klárum og vera í góðum hlutföllum.
Kistan undir gæti nýst sem geymsla fyrir léttan farangur eða pakka, án nokkurra óþæginda fyrir farþegana.
Með því að fjarlægja fremra ökumannssætið og pallinn og setja ferðakistu þar í staðinn, fengist hentugur léttur ferðavagn.
Á þessari teikningu eru fjaðrirnar sýndar afar klunnalegar og ólaglegar.
Pallurinn undir framsætinu gengur of langt fram; neðri sveigja vagnbolsins er of bein og óregluleg og hengslalínan að framan brotnar snögglega inn í framlínuna, á meðan leðurhlífin/blæjan virðist of þung að framan.
Hægt er að smíða léttan Pæton-vagn með því að sveigja öxlana þannig að kistan verði innan við fet frá jörðu og hæð aftursætisins aðeins nokkrum tommum yfir öxulbitunum.
Hægt er að hækka ökumannssætið á palli í nægilega hæð.
Með hnéhlífinni uppi gæti þessi vagn rúmað fjóra einstaklinga í afturhlutanum og tvo á koffortinu.
Með hnéhlífinni lokaðri gætu aðeins tveir setið fyrir aftan en hægt væri að loka vagninum alveg með fellanlegri glerrúðu sem skilvegg og þannig ná fram öllum þægindum lokaðs vagns.
Undir sætinu væri töluvert pláss fyrir farangur og einnig í fremri hirslunni.
Fyrir ferðalög væri hægt að fjarlægja ökumannssætið og setja mjög stórar kistur á fremri hirsluna.
Þessi vagn hentaði vel fyrir lasburða eða taugaóstyrka einstaklinga eða ung börn og það væri jafn mikið fótapláss og í venjulegum Britzschka-vagni, þótt aðeins þyrfti eitt þrep til að fara inn í hann og þyngdarpunkturinn væri svo lágur að það væri mjög erfitt að velta honum, jafnvel þótt einhver reyndi það, á meðan allir kostir hárra hjóla héldust.
Hægt væri að draga hann annaðhvort með stórum hesti eða tveimur smáhestum.
Mynd XI (Tafla XI) sýnir Droitzschka-vagn, samhverfan, með jafnstórum hjólum, þar sem botninn er innan við fjórtán tommur frá jörðu.
Hirslurnar eru bogadregnar upp á við til að vera fyrir ofan öxlana.
Línur þessa vagns falla vel saman og hinir ýmsu sveigir renna saman með góðum árangri.
Þetta er mun þægilegri vagn en venjulegur Droitzschka-vagn, þar sem fótaplássið er ekki skert vegna nauðsynjarinnar á að leyfa pláss fyrir hjólin að snúast undir.
Ökumannssætið er á palli, eins og á smáhestavagninum; og hægt væri að gera þann pall dýpri, ef þörf krefur, til þæginda við að flytja pakka.
Ef ökumannssætið væri tekið burt væri nóg pláss fyrir kistur og farangur.
Tveir gætu setið inni í vagninum, og með hnéhlífina uppi, tvö börn til viðbótar.
Fyrir aftan er pláss fyrir þjónustudreng og tveir gætu setið á kútnum.
Þessi vagninn er einstaklega öruggur og væri mjög léttur í drætti, hvort sem er fyrir einn hest eða tvo smáhesta.
Ef óskað væri, mætti setja fellihlera á opið til að gera hann að lokuðum vagni.
Gallarnir á þessari teikningu eru of mikil þykkt fjaðranna, of flatt yfirborð hurðarinnar og stirðleiki í neðri sveigju hurðarinnar.2*
Mynd XII (Tafla XII) sýnir samhverfan vagn sem hentar til notkunar í bæ eða sveit.
Við fyrstu sýn virðast línur þessa vagns ekki eins þokkafullar fyrir yfirborðskenndan áhorfanda og línur venjulegra vagna, vegna þess hve botninn er beinn, en nánari skoðun mun leiða í ljós að með sporöskjulaga fjaðrir sem staðsettar eru á sama lárétta fleti væri engin önnur lína jafn hentug.
Vagninn er heild, samsettur úr hlutum af jöfnum stærðum og hlutföllum, og ekki fylltur upp með óskyldu skrauti til að hylja galla.
Miðhlutarnir tengjast saman í línum sem eru hluti af bogadregnum sveigjum; þannig er komið í veg fyrir þunglamalegt yfirbragð.
Afturendinn sveigir upp á við í sporöskjulaga formi; og framendinn, með gagnstæðri sveigju sem minnir nokkuð á létt stafnlíkan skips; þannig er stefna hreyfingarinnar gefin til kynna.
Neðri lína Sætisklæðisins3* er hannaður til að vera í takt við miðlárétta línu yfirbyggingarinnar.
Ljóskerið, í stað þess að vera ósmekklega fest við framhluta yfirbyggingarinnar eins og algengt er, stendur á greinóttu járni í opna rýminu sem skilið er eftir fyrir það milli yfirbyggingarinnar og sætisdúksins; þannig verður það áberandi hlutur, líkt og klassískur viti.
Heildstætt og samræmt útlit vagnsins myndi hjá óhlutdrægum áhorfendum strax veita honum forskot á venjulega vagna, svo ekki sé minnst á tæknilega kosti hans; en augað, eftir að hafa lengi vanist handahófskenndum formum, er sjaldan óhlutdrægt og erfitt er að losa sig við þá hrifningu sem hefur vaxið með okkur vegna vanans.
Þannig finnast enn margir sem kjósa hina villimannslegu furðusmíð sem hefur skrumskælt hinn sanna Loðvíks XIV.-stíl og líta með fyrirlitningu jafnt á fegurð grískrar einfaldleika sem gotneskrar listar.
En látum allar spurningar um ytra útlit bíða úrlausnar á eigin forsendum og göngum út frá tæknilegum kostum sem gefnum.
Þá er eftir að huga að þægindunum.
Frá því sjónarhorni mun vagninn reynast búa yfir eiginleikum sem ekki er hægt að ná í neinum af venjulegum vögnum.
Þótt hann virðist stærri en venjulegur lokaður vagn tekur hann í raun minna pláss á jörðu niðri, þar sem öxlarnir eru einni feti nær hvor öðrum en venjulega.
En öll lengdin er nýtt á gagnlegan hátt.
Yfirbyggingin fyrir farþegana, í stað þess að vera þröngur kassi sem þrengir að útlimum eins og venjulegir lokaðir vagnar gera, líkist í raun frekar herbergi, þar sem hún er nógu stór fyrir tvær manneskjur af hinum nógu stór til að hægt sé að halla sér aftur í fullri lengd án þess að þrengja að hvorum öðrum, á meðan botninn er beinn eins og venjulegt gólf.
Britzschka-vagnar bjóða vissulega einnig upp á möguleikann á að halla sér aftur í fullri lengd, en vegna lágrar lofthæðar eru þeir nánast kæfandi fyrir farþegann.
Í þessari tegund af vagni er hins vegar næg lofthæð.
Þegar teikningin er skoðuð sést að venjulegt útlit hurðarinnar er varðveitt, þótt hún sé í raun ekki hurð, heldur aðeins gluggi sem hægt er að opna með því að fella gluggana niður eftir venju.
Frá fremri hluta þessarar sýndarhurðar heldur áfram í bogaformi og þannig er innra rýmið með stórum boga að framan, með glugga á hvorri hlið, sem veitir fullkomið útsýni til allra átta.
Gólf yfirbyggingarinnar er í raun í laginu eins og hestaskeifa.
Hurðirnar opnast í boganum að framan á hvorri hlið.
Þessi yfirbygging getur auðveldlega rúmað fjóra til sex manns og geymsluhólfið að framan tekur mjög mikið magn af farangri. Meðan vagnsveinninn og þjónninn sitja á sínu sæti.
Ef þörf krefur væri hægt að festa pall fyrir þjóninn að aftan með léttum járnstoðum eða festingum.
Í ferðalagi væri hægt að setja ferðakistur á þakið og einnig á fremra geymsluhólfið og ef aðeins tveir einstaklingar væru inni í vagninum gætu þeir haft það mjög þægilegt og borð fyrir framan sig.
Auk þessa hefur höfundurinn hannað mjög einfalda lausn, með stóru ljóskeri undir botninum, til að hita litlar vatnslagnir sem liggja umhverfis innra rýmið og halda þannig þægilegum hita á veturna.
Venjuleg smíði vagna leyfir þetta varla.
Helstu gallarnir á þessari teikningu eru að þar vantar fallegar sveigjur í fjaðrirnar ásamt of miklu ójafnvægi í listunum sem mynduðu útlínur yfirbyggingarinnar.
Þessi hönnunarvenja fyrir vagna hentar vel fyrir póstvagna, sem og fjölnota vagnar sem fylla göturnar og munu halda áfram að fjölga með tilkomu járnbrauta.
Mynd XIII (Plata XIII) sýnir hönnun á almenningsvagni.
Hann er með liðamót (liðstrýrður) í miðjunni þar sem hálfhringhliðarnar eru sveigjanlegar eins og leðurhlíf eða hetta.
Hann getur snúið með auðveldum hætti í þrengstu götum án þess að hindra umferð um vagninn að innanverðu, þar sem sveigjanlegu hliðarnar hreyfast í hring.
Með þessum almenningsvagni gætu tveir hestar unnið verk þriggja: aðgengi og útgönguleiðir yrðu mun auðveldari, fullkomin stjórn á hestunum, aukin þægindi fyrir farþega, meiri lofthæð og fullkomnari loftræsting, meiri almenn ending og ekkert venjubundið skrölthljóð, auk þess sem hann væri algerlega öruggur gegn því að velta.
Þessi hönnun er gerð fyrir tólf farþega inni en auðveldlega mætti lengja hann til að rúma tuttugu og tveir hestar myndu draga hann með sömu auðveldni og fjórir draga samkvæmt núverandi fyrirkomulagi, vegna hæðar hjólanna, sem léttir dráttinn svo mjög.
Eftir að hafa lokið við þessar teikningar fór höfundur að velta því fyrir sér að þessi nýstárlega aðferð við að beygja hentaði ekki vel fyrir C-fjaðrir.
Þetta leiddi til greiningar á venjulegum sporböskjulaga fjöðrum með það fyrir augum að bæta þær.
Við nánari íhugun varð ljóst að ástæðan fyrir því að tvöfaldar sporöskjulaga fjaðrir eru mýkri en stakar beinar fjaðrir var sú staðreynd að vagninn sem á þeim hvíldi var tveimur liðum frá högginu.
Það sló höfundinn strax að sveigjanleg miðjufesting við einn fjöður væri áhrifameiri en samsetning tvöfaldrar fjaðrar. Tilraunir með bogfimiboga staðfestu væntingar hans.
Hann smíðaði þá fjöður úr einni plötu af stáli og með því að setja stilliskrúfur á endana notaði hann nógu sterkan streng til að draga bogann í rétta spennu.
Útkoman var mjög frábær fjöður með alhliða virkni.
Á myndum ( IX til XIV ) er fjöðrin sýnd fest við samhverfa vagnana og meðfylgjandi skýringarmynd sýnir hann betur.
Boga fjöður
Fjöðrin er stálplata sem mjókkar í báðar áttir frá miðju að endum, sem eru beygðir með stilliboltum sem slaka eða strekkja strenginn.
Fjöðrin er tryggilega fest á bakhliðinni við þverbitann á vagninum og strengurinn er festur við ásinn með viðeigandi festingum.
Þar af leiðandi mun strengurinn, sem er sveigjanlegur, draga úr högginu frá hjólinu, sama úr hvaða átt það kemur.
Einnig má sjá að bogafjöðrin er ekki líkleg til að brotna og með virkni strengsins mun hún standast frákast upp á við jafn auðveldlega og þrýsting niður á við.
Þrír aðrir verulegir kostir fylgja henni einnig.
Helmingur af venjulegri stálþyngd nægir til smíði hennar og stilliskrúfurnar laga hana að vild fyrir létta eða þunga hleðslu, og þar sem um er að ræða eina plötu er auðvelt að mála hana til að verja hana fyrir ryði.
Höfundur telur sig hafa ástæðu til að ætla að þessar fjaðrir muni reynast fullkominn staðgengill fyrir hinar klunnalegu C-fjaðrir og leðurborða4.*
Nú eru liðin rúmlega tvö ár síðan höfundurinn fór að veita því athygli að opinberum farartækjum, og þá sérstaklega léttivögnum og almenningsvögnum, myndi líklega fjölga sem hlyti að vera eðlileg afleiðing járnbrauta og annarra umbóta í langferðum.
Af þeim sökum útbjó hann teikningar að endurbættum almenningsvagni og einnig að endurbættum léttivagni til notkunar á götum úti.
Þessar teikningar lágu hjá honum þegar hr. Hansom, hinn vel þekkti arkitekt ráðhússins í Birmingham, gaf fyrsta virka hvatann að þeim dvala sem ríkt hafði í opinberum umbótum á götuökutækjum með því að kynna léttivagninn sem ber nafn hans.
Hr. Hansom hafði tekið eftir göllum hinna hefðbundnu léttivagna, óþægilegri hæð þeirra og hættunni sem steðjaði að bæði farþega og vagnsstjóra.
Hann var einnig vel meðvitaður um vélræna kosti hárra hjóla ásamt lágri yfirbyrði fyrir farþega en hann gekk út frá, án þess að sannreyna, þeim algengu mistökum flestra vagnasmiða „að það væri ómögulegt að búa til mikið niðurtekinn öxulás sem þyldi álagið án þess að vera gríðarlega þungur“.
Þessi mistök urðu til þess að hann hannaði afar sniðuga en mjög flókna og óhagkvæma grind sem bar uppi þægilegan en þó ljótan vagninn.
Magn viðar og járns sem notað var í grindina var svo mikið að það vó nánast upp á móti öllum þeim jákvæðu afleiðum sem sparuðust með háu/stórum hjólunum.
Fyrirtæki eitt tók uppfinninguna upp á sína arma og almenningur varð strax mjög spenntur, svo að Omnibus-félag var þegar í stað stofnað.
Ókostir gömlu almenningsvagnanna voru miklir, sérstaklega hversu hátt þeir stóðu frá jörðu, og það að ný hönnun var gerð fyrir þá þar sem hestunum var algjörlega fórnað fyrir þægindi farþeganna.
Öxlarnir voru hannaðir niðurteknir til að lækka vagninn og framhjólin voru svo smækkuð að núningurinn jókst verulega, og það sem farþegarnir græddu á auðveldara aðgengi en töpuðu því með auknum hristingi.
Hestarnir þjáðust einnig í samsettu hlutfalli því framfjaðrirnar voru staðsettar á enda öxlanna í stað miðju ássins, þannig að umtalsverður vogaraflskraftur bættist við viðnám framhjólanna.
Þrátt fyrir þessa ókosti var hagnaður félagsins, eða var talinn vera, svo mikill að alls kyns samkeppnisáætlanir voru settar af stað.
Það kom fljótlega í ljós að Hansom-leiguvagnarnir, þótt þeir væru endurbót á þeim gömlu sem voru í almennri notkun, voru langt frá því að vera fullkomnir.
Einn af ókostunum var aðferðin við inngönguna, nálægt hinu risastóra hjóli.
Erlent einkaleyfi var flutt til Englands og þegar vagninn var sameinaður nýfundinni blaðfjöðrum af enskum uppruna og með enskt einkaleyfi hóf fyrsti leiguvagninn af þessari gerð akstur, sem var ekki óviðeigandi, kallaður „sneið af Ominibus (langferðavagni)“.
Niðurfelldur öxull/ás
Þá var fyrst viðurkennt að niðurfelldur öxull „myndi þola álagið“.
Þessi vagn reyndist afar hentugur: hann var tiltölulega léttur, vó ekki meira en fimm og hálft hundraðsvigt; gengið var inn að aftan, laust við drullu og áhættu við inngöngu; og fjaðrirnar, sem voru með einkaleyfi frá herra William Boulnois, reyndust mýkri en venjulegar fjaðrir.
Þetta voru tvöfaldir sporöskjulagaðar sem virkuðu bæði lóðrétt og til hliðar; mikil framför frá gömlu aðferðinni við að smíða sporöskjulagaðar fjaðrir, sem leyfðu aðeins lóðrétta hreyfingu.
Þessar fjaðrir hljóta auðvitað að vera dýrari í smíðum, þar sem þær hafa fleiri hreyfanlega fleti, og á sama tíma þurfa þær tíðari viðgerðir, en samt sem áður voru þær umtalsverð framför.
Gallar þessa leiguvagns voru að farþegarnir urðu að sitja til hliðar og að þeir voru stöðugt í augsýn almennings að aftan í stað þess að vegfarendur litu lauslega á þá, að þeir voru mjög berskjaldaðir fyrir drullu frá ökutækjum sem fylgdu á eftir, að útsýni þeirra fram á við var hindrað og að hættan fyrir ökumanninn ef hesturinn dytti var mjög mikil..
Leiguvagn herra Hansom er laus við þennan síðastnefnda galla, þar sem botninn snertir jörðina nánast samstundis ef hesturinn fellur.
Kostir þessarar „sneiðar af langferðavagni (Ominibus)“ voru hins vegar svo miklir og smíðin svo einföld og hagkvæm að fjöldi eftirlíkinga var samstundis sett í framkvæmd.
Gömlum vagnstokkum var breytt og ótal útfærslur gerðar, sumar af skynsemi en aðrar ekki.
Sannleikurinn er sá að þær líkjast allar meira og minna farartækjunum sem kallast „go-carts“ og eru leigð út sem eins konar tveggja hjóla áfangavagnar (stagecoach) í nágrenni Lambeth, þar sem niðurtekinn öxullinn er helsti aðgreiningarþátturinn.
Næsta tilraun í „til að þjónusta almenning í samgöngum“ var kynning á farartæki með nokkuð mótsagnakenndu heiti, fjögurra hjóla einkavagn.
Þetta er breytt útgáfa af farartækinu sem ekki var langt síðan kynnt var undir nafninu Pilentum65, sem aftur er Droitzschka með bogadreginni botnlínu í stað beinnar.
Þessi fjögurra hjóla einkavagn er, fyrir farþega, þægilegasta farartækið sem enn hefur verið kynnt.
Þetta er lokaður vagn, með gluggum til að sjá út og fá loft á hvorri hlið; hann er auðveldur aðgöngu og hreyfist mýkra en venjuleg tveggja hjóla farartæki, og er jafn fullkomlega varinn fyrir drullu og hnýsnum augum gangandi vegfarenda og væri hann einkafarartæki; og hann er þar að auki öruggur fyrir ökumanninn.
Þetta er gott fyrir almenning en mikill kostnaður hans, þyngd og þar af leiðandi álag á hesta, mun líklega krefjast hærri upphæðar á mílu en lögfest fargjöld einkavagna, til að fjármagnseigendur fái endurgjald.
Ef þeir sem héldu uppi misskilningnum varðandi niðurtekna öxla hefðu greint málið hefðu þeir komist að því að eini munurinn á styrk milli niðurtekins öxuls og beina felst í aukinni lengd, og því verður að bæta fyrir það með því að auka þykktina í álagstefnuna, alveg eins og ef þeir væru beinir.
Við smíði niðurtekinna öxla notar höfundurinn ýmist við eða járn þar sem mikils styrks er krafist, svipað og við gerð venjulegra vagnöxla, og nær þannig léttleika ásamt styrk.
Fyrir mjög létta öxla eykur hann breiddina í álagstefnuna en minnkar um leið þykktina í hinar áttirnar.
Með þessari aðferð smíðar hann nægilega sterka ása/öxla sem eru mun léttari en þeir sem gerðir eru með hefðbundnum aðferðum.
Endurbættur einkavagn höfundarins, sem dreginn er af einum hesti, er tvíhjóla farartæki með hjólum sem eru frá fjórum fetum og sex tommum ( 1,22 metrar) upp í fimm fet á hæð ( 152,4 metrar).
Hjólin eru tengd saman með niðurteknum ás og á honum hanga dráttarpóstatengingarnar í bogajárni.
Dráttarpóstatengurnar eru tengdar saman með einni slá fyrir framan vagninn og við hana er hesturinn festur.
Vagninn sjálfur hangir milli dráttarpóstlistanganna og hvílir á framlendum hengslum á hvorri hlið.
Lögun hans er aðlöguð að líkamsbyggingu mannsins í sitjandi stellingu.
Hann hangir innan við fet frá jörðu og gengið er inn að aftan um hurð sem er loftþétt þegar henni er lokað.
Framan á vagninum eru hlutfallslega stórir glergluggar fyrir ofan hnéhæð sem hægt er að opna og loka að vild.
Annar helmingur þaksins fyrir ofan gluggana er gerður þannig að hægt er að fella hann aftur yfir hinn helminginn, svo að í góðu veðri verður hann opinn vagn.
Farþegarnir tveir sitja með andlitin fram, svo ekkert byrgir þeim sýn.
Ökumaðurinn er staðsettur að aftan á standi, með bakið hallandi upp að fjaðrandi bakspelku, á sama hátt og póstvagnar eru keyrðir.
Framhandleggir hans hvíla á aftari hluta þaksins eins og á skrifborði og taumarnir liggja yfir þakið.
Svo að vagnstjórinn fylgst jafn vel með hestinum og hjólunum til að forðast hindranir.
Ef hesturinn hrasar getur ökumaðurinn beitt afli sínu til að bjarga honum án ótta, þar sem vagnstjóri getur ekki kastast af.
Þar sem botninn er svo nálægt jörðu er engin hætta á ferðum fyrir farþega eða ökumann, jafnvel þótt hesturinn falli.
Þegar vagninn stöðvast getur ökumaðurinn opnað dyrnar með annarri hendi og haldið í taumana með hinni og þannig afgreitt farþegann á þægilegan hátt án þess að fara úr sæti sínu.
Þessi einkavagn sameinar því sex kosti: léttleika, þægindi, öryggi, aðskilnað milli ökumanns og farþega – og að vera opinn eða lokaður vagn að vild.
Eftir sömu lögmálum sem gilda bæði um samhverfa almenningsvagninn og aðra vagna smíðar höfundurinn fjórhjóla flutningavagna til að flytja kol, hveiti, korn og aðrar þungar byrðar.
Þessi tegund vagns er alfarið úr járnplötum og krefst minni togkrafts en venjulegir vagnar.
Vagninn er með fjögur hjól sem eru öll fimm fet á hæð; botninn er innan við fet frá jörðu; hægt er að draga hann frá hvorum enda sem er; hann losar farminn til hliðar í stað þess að vera að aftan og einn maður getur losað hann með fullkominni auðveldni.
Með núverandi vögnum eru öll kol og aðrar þungar byrðar sem fluttar eru lyft fjögur fet á hæð við hleðslu og látnar síga fjögur fet við losun.
Með endurbætta vagninum eru þær lyftar eitt fet á hæð og látnar síga eitt fet; þannig sparast mannafli sem jafngildir sex feta lyftu á öllum þungum byrðum sem fluttar eru með vögnum.
Kostirnir sem fást með því að geta auðveldlega fært hestana á hvorn enda sem er, í þröngum götum og við bryggjur, þarfnast ekki þarf ekki að fjölyrða um.
Með þessum endurbættu vögnum er hægt að nýta þröngar bryggjur án stórra sveigja eða beygja jafn vel og stærri bryggjur með venjulegum vögnum.
Í þéttbýlum borgum, þar sem hver fermetri er dýrmætur, er þetta mikilvægur kostur.
Heimild: Höfundur Adams, William Bridges, 1797-1872
Útgefin: Enskir lystivagnar. English pleasure carriages. 1837 af Charles Knight & Co, London bls 282. til 287.
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
*Hægt er að smíða þessa vagna svo létta að auðveldlega mætti ferðast með þá póstleiðis með einum hesti; póstkúskurinn myndi þá ekki sitja hestinn, heldur keyra úr mjög litlu og léttu sæti framan á farangrinum. Þannig mætti hvetja marga sem eiga létta vagna til að nota þá í skemmtiferðum í stað almenningsvagna. Tveir ferðalangar með léttan farangur gætu þannig ferðast í einkavagni sínum næstum jafn hratt og hagkvæmt og með mun meiri þægindum en með póstinum. Á þessum framfaratímum er slík áætlun vel þess virði að póstmeistarar gefi henni gaum, því heildarumfang viðskipta þeirra gæti aukist til muna. Nauðsynlegt skipulag væri ekki erfitt í framkvæmd. ↩︎
*Ef það er eftirsóknarvert að breyta sverðum og spjótum í plógjárn og sniðla hlýtur að vera jafn eftirsóknarvert að breyta lásbogum í vagnafjöðrun. Banvænt vopn fyrri alda mun þannig gegna nýju hlutverki á sviði víðtækrar nytsemi, þjóna ánægju mannkyns í stað þess að auka þjáningar þess. ↩︎
Sikileyskur vagn – Hvað er það og hvernig þú getur upplifað hann á Sikiley?
Troðfullur vagn dreginn af múlasna, Palermo, Sikiley, u.þ.b. 1880.
mynd eftir Giorgio Sommer.
Sikileyski vagninn er tákn þjóðsagna og handverks.
Hann táknar þrá og leit sikileysku þjóðarinnar að fegurð – þar sem hann er í eðli sínu hagnýtur flutningavagn sem notaður er til vinnu, en samt gerður að stórkostlegu listaverki.
Ef þú hefur haft ánægju af að sjá einn slíkan þá er flókin og mikilfengleg fegurð hans sennilega ljóslifandi í huga þínum.
En ef þú hefur ekki enn upplifað þetta listaverk leyfðu okkur þá að segja þér frá því.
Hvað er sikileyskur vagn?
Sikileyski vagninn er yfirleitt tveggja hjóla hestvagn.
Hann er skreyttur með sikileyskum þjóðlegum táknmyndum í formi málverka, skúlptúra og efna sem sýna augnablik úr sögu eyjunnar, segja epískar sögur úr alþýðutrú eða sýna atriði úr daglegu lífi og náttúru.
Skreytingarnar þekja allan vagninn og nota líflega rauða, gula og appelsínugula liti.
Sikileyski vagninn er óður til sikileyskrar sögu og lífshátta á eyjunni.
Nú á dögum er sikileyski vagninn einstakur ferðamáti sem er aðallega notaður við sérstök tækifæri, brúðkaup og þjóðlegar hátíðir.
Hann gegnir til dæmis mikilvægu hlutverki í Festa di Sant’Alfio sem fer fram í þorpinu Trecastagni.
Vagnarnir, sem leggja af stað að næturlagi frá Catania og öðrum þorpum við Etnu, koma til Trecastagni að morgni og safnast saman á torgi þorpsins.
Í Catania, Palermo og öðrum bæjum á Sikiley eru þekktir skólar sem sérhæfa sig í smíði og skreytingu vagnsins.
Saga sikileyska vagnsins
Það var ekki fyrr en í lok 18. aldar sem ástand vega á Sikiley batnaði nægilega til að leyfa flutninga með hjólavögnum.
Fyrir þann tíma fóru flestir flutningar á eyjunni fram með bátum eða múldýrum.
Að flytja vörur með vagni var virt starf og að eiga hestvagn var stöðutákn sem sýndi auð og velgengni.
Þannig hófst skreyting vagnanna.
Því flóknari sem skreytingar vagnanna voru, því meira hafði kaupsýslumaðurinn fjárfest í hæfileikaríkum handverksmanni og sýndi þannig auð sinn.
Smíði vagns krafðist flókinnar verkaskiptingar og þátttöku margra hópa faglærðra handverksmanna með mismunandi sérsvið.
Notkun Sikileyjarkvagnsins í dag og ferðir
Í dag sést sikileyski vagninn aðallega við sérstök tækifæri og í brúðkaupum.
Hann er hin fullkomna viðbót sikileyskrar hefðar sem færir með sér ekta nærveru og er elskuð af gestum, jafnt ungum sem öldnum.
Vegna hefðbundinnar fegurðar og áhugaverðrar sögu hafa margir gestir á Sikiley yndi af því að kynnast sikileyska vagninum.
Við bjóðum upp á sérsniðnar ferðir og upplifanir með sikileyskum kerrum sem gera þér kleift að gera einmitt það.
Hví ekki að halla sér aftur og njóta þess að vera í miðpunkti athyglinnar á meðan þú ferð um hjarta Taormina um borð í hefðbundnum, litríkum sikileyskum vagni?
Einnig gætirðu uppgötvað leyndarmál Catania í gegnum fallegar byggingar og kirkjur um borð í sikileyskum Ape-bíl sem skreyttur er af staðbundnum listamanni.
Hafðu samband við okkur og við getum látið þessa sérstöku upplifun verða að veruleika. Hún verður án efa eftirminnileg og gleðileg viðbót við ferð þína um Sikiley.
Framtíð sikileyska vagnsins
Með tilkomu vélknúinna ökutækja hefur vagninn misst upprunalegan tilgang sinn sem vöruflutningatæki og hefur tekið á sig táknrænt hlutverk sem verndari þjóðsagna og orðið að minjum um siði og hefðir sem nú eru í útrýmingarhættu.
Nú á dögum eru vagnarnir notaðir við viðburði og sérstök tækifæri og oft má dást að þeim á opinberum hátíðum.
Þótt það sé mun sjaldgæfara núna hefur þekking vagnasmiða ekki horfið.
Þessari ríku og flóknu færni, sem gengur í arf frá föður til sonar, er viðhaldið af handverksfjölskyldum eins og Cinabro-fjölskyldunni í Ragusa, sem hjálpa til við að halda hefðinni lifandi.
Yngri kynslóðirnar móta og þróa hefðina einnig. Í takt við tímann beita þær kunnáttu sinni á nýja miðla eins og bíla, heimilistæki, veggmyndir o.s.frv. Eins og þessi lína af SMEG-heimilistækjum sem Cinabro-fjölskyldan hannaði með mynstrum sikileyska vagnsins fyrir Dolce & Gabbana.
Lúxusmerkið sjálft hefur sótt innblástur í kerruna, sem tákn um sikileyska hefð og þjóðlega táknmynd.
Fyrir þá sem hafa áhuga á að fræðast meira um sögu sikileyska vagnsins mælum við einnig með heimsókn í Museo del Carretto Siciliano í Bronte, í Catania-héraði.
Kæri Sikileyjarunnandi, í þessum þætti viljum við sýna þér eitt vinsælasta tákn Sikileyjar í heiminum, sikileysku kerruna (eða
carrettu sicilianu
á sikileysku), skreytta, litríka kerru sem dregin er af hesti eða asna og er upprunnin á eyjunni Sikiley.
vagnarnir voru kynntar til sögunnar á eyjunni af Forn-Grikkjum einhvern tímann á milli 8. og 5. aldar f.Kr.
Þær urðu mjög vinsælar á þriðja áratug 20. aldar.
Á þeim tíma voru þúsundir þeirra á eyjunni.
Þær eru tvíhjóla og aðallega handsmíðaðar úr viði.
Hestar voru aðallega notaðir í borgum og á flatlendi til að flytja ýmsan léttan varning, svo sem ávexti, grænmeti og vín.
Stundum voru þær notaðar sem fararskjóti við hátíðleg tækifæri eins og brúðkaup og skrúðgöngur.
Þetta var eins konar
leigubíll
eða
flutningabíll
fyrir forfeður okkar.
Nú er þetta eitt frægasta tákn Sikileyjar í heiminum!
Vagnarnir eru þekktar fyrir að vera þaktar útskurði og skærmáluðum senum úr sikileyskri sögu, riddarasögum og þjóðsögum, auk flókinna rúmfræðilegra mynstra.
Þessar máluðu senur þjónuðu einnig þeim tilgangi að miðla sögulegum upplýsingum til þeirra sem voru ólæsir.
Sikileyski vagninn er framleidd í nokkrum héruðum á Sikiley og hvert þeirra hefur sinn eigin stíl.
Þetta myndband kemur úr færslu sem birt var á Facebook-síðunni okkar
Best Things to Do in Sicily,
samfélagi með meira en 18.000 vinum sem fylgja okkur frá Bandaríkjunum, Kanada, Ástralíu og öðrum löndum um allan heim.
Margir þeirra eru af sikileyskum uppruna og við hjálpum þeim að halda tengslunum við heimaland sikileyskra forfeðra sinna lifandi og sterkum.
Í gegnum árin höfum við unnið að því að breiða út ást á Sikiley og það hefur getið af sér eitt stærsta samfélag Sikileyjarunnenda á jörðinni.
Tákn Sikileyjar
Heimild: Carlo Treviso, Facebook. YouTube.
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Hinir víðfrægu framleiðendur hafa af sinni miklu góðvild leyft teiknara okkar að gera þessa skissu að afar léttum og, að okkar mati, glæsilegum vagni í fyrirtæki þeirra, sem við vonum að allir vinir nýja framtaks okkar taki vel.
Sennilega er ekki hægt að kalla hann alveg nýjan í strangasta skilningi þess orðs – eitthvað í líkingu við þetta hefur birst öðru hvoru áður en samt er hann nýstárlegur í sumum atriðum og þar að auki nokkuð vinsæll um þessar mundir hér í borginni og nágrenni.
Kassalaga vagninn, sem hefur verið í tísku um nokkurt skeið, virðist vera að syngja sitt síðasta, þar sem dömurnar – þið vitið að við verðum stundum að taka tillit til smekks þeirra og þæginda – eru eindregið á móti öllum farartækjum sem valda þeim miklum vandræðum við að fara í og úr, með háum hliðum – sérstaklega þær sem hafa klætt sig í krínólín.1
New York-vagninn okkar er því eins konar virðingarfyllt málamiðlun við þarfir þeirra, líklegur til að verða mjög vinsæll á þessu tímabili og er nú þegar mjög eftirsóttur.
Margir eru smíðaðir án yfirbyggingar, með spjaldsettum skottum aftan við sætið.
Hliðarnar eru gerðar úr einu stykki af hvítviði2 eða svartri valhnotu og mótaðar með meðhöndluðum spanskreyr3 o.s.frv., allt eftir smekk framleiðandans eða viðskiptavina hans.
Tískan hér er að nota minnstu mögulegu hjólanaf, segjum 3 (7,62 cm) og 3½ tommur (8,89 cm); teinar ⅞ (1.9812cm) og 1 tomma (2.54cm); hjól 1 (2.54cm) og 1⅛ (2.8575 cm) tomma; með hjólajárni fyrir vagna án yfirbyggingar, ½ (1,27 cm) x 7/16 (18,2033…cm) tommur.
Fyrir þessi hjólajárn hefur hr Saunders sýnt okkur frábæra tegund af stáli, nýlega fundið upp í Englandi, og það er alveg jafn auðvelt að beygja það og setja á hjólið og mýksta járn.
Smáatriði í áklæðum eru nokkurn veginn þau sömu og áður, en ef eitthvað er, þá með meira magni af hvítum saumum, sérstaklega á yfirbyggingunni.
Til fróðleiks fyrir suma fylgir hér tafla yfir áætlaðan stofnkostnað við að smíða fyrsta flokks verk af ofangreindri gerð: –
Yfirbygging – efni, þ.m.t. sæti $3,50. smíði, $8 Samtals: $11,50
Hvítviður er almennt heiti yfir ljósan við eins og greni og þin, ekki ákveðin viðartegund. Hann er mýkri, léttari og ódýrari valkostur en viðartegundir eins og rauðviður og er almennt notaður í innanhússsmíði, vörubretti, kassa og í „gerðu það sjálf“-verkefni þar sem mikil ending er ekki aðalatriðið. ↩︎
Fyrir ekki mörgum árum var úrval vagna mjög takmarkað og lítið svigrúm til að sýna smekkvísi í formi.
En þessu hefur verið kippt í liðinn á síðustu árum og fjölbreytni í lögun og gerð er orðin svo mikil að jafnvel vönum áhorfendum reynist erfitt að þekkja þær allar.
Þægindi farþeganna eru nú það fyrsta sem vagnasmiðurinn þarf að huga að og í kjölfarið að laga formið að þeim með eins miklum glæsileika og smekkur hans leyfir.
Að sjálfsögðu koma einstaka ljót eintök fyrir en í heildina stuðlar aukin reynsla verulega að auknum góðum smekk.
Listin hefur hrist af sér fjötrana og það kemur ekki á óvart að hún taki nokkur klaufaleg stökk í fyrsta óheftu orkuútspilinu.
Þótt erfitt væri að lýsa hverri einustu tegund vagna sem nú er í notkun er tiltölulega auðvelt að lýsa helstu einkennum – frumgerðunum, ef svo má segja, fyrir hvern flokk.
Aðgreinandi einkenni má finna í lögun yfirbyggingarinnar, en ekki í gangverki fjaðra eða grindar.
Þannig gefur ákveðin lögun yfirbyggingar vagni heitið „Chariot“ (vagnkerra), hvort sem hann er smíðaður með undirfjöðrum eða C-fjöðrum, eða með báðum, eða hvort sem hann er með eða án langbita.
Þessi regla gildir um allar tegundir vagna og þegar um er að ræða yfirbyggingar sem eru samsettar er venja að gefa þeim tvöfalt nafn – eins og Cab-Pæton, Britzschka-Chariot, Britzschka-Pæton o.s.frv.
Helsti vagn allra og sá sem greinin dregur nafn sitt af er „Coach“ (vagn); þótt hann sé nú lítið notaður í samanburði við aðra vagna.
Bæjarvagn, samkvæmt bestu fyrirmyndum, er smíðaður með C-fjöðrum og undirfjöðrum, sæti með sætisdúk, Salisbury-kassa og fótpalli.
Litirnir geta verið valdir eftir smekk.
Lögun þessarar yfirbyggingar er augnayndi.
Miðlæga lárétta línan ætti að vera bein í miðjunni, til að passa við umgjörð hurðarinnar, og hjörurnar ættu að sveigjast upp í sporöskjulínu.
Festingarnar eða upphengdu festingarnar ættu að koma út frá neðri hlutunum, eins og blómvöndur spretti fram.
Veltibotninn eða falsbotninn undir botngrindinni (rocker), sem ætlað er að gefa meiri hæð, sést varla í fjarvídd.
Sverðtaskan, þótt hann sé mikil þægindi, er ólagleg.
Sveigðar línur Salisbury-kassans eru aðlaðandi en grunnlína sætisdúksins, sem liggur neðan við sporöskjulínuna og víkur frá miðlægri láréttri línu yfirbyggingarinnar, er áberandi galli.
tréstykkin sem aftari staðallinn hvílir á eru yfirleitt íburðarmiklir og með þokkafullum sveigjum.
Standardin sjálfur, þótt hann sé samsettur úr fögrum sveigðum línum, fellur ekki vel að útlínum fjaðranna.
Bugðótt lína langngbitans, sem samsvarar almennri útlínu yfirbyggingarinnar og lykkjanna, er mjög falleg í ásýnd en undirfjaðrirnar eru ekki þokkafullir þar sem þeir eru staðsettir í tveimur mismunandi hæðum.
Hjól í mismunandi hæð eru frávik. C-fjaðrir eru með fallegar línur, um það bil tveir þriðju úr hring með snertil sem grunn.
Spennurnar sem tengja þá við lykkjurnar, og einnig við yfirbygginguna, eru alls ekki ljótar.
Ef ætlunin er að nota vagninn til ferðalaga eru Salisbury-kistan og sætisdúkurinn fjarlægð og pallur settur í staðinn, sem ber ferðakistu að innan og þakkistu ofan á.
Aftari standardin er einnig fjarlægður og kista á tveimur léttum fjöðrum sett í staðinn, sem rúmar tvo einstaklinga, og lítinn kassa undir sæti þeirra.
Aftan á yfirbyggingunni er sett hattatska og á þakið annaðhvort ein eða tvær þakkistur.
Tilvísun í teikningu af bæjarvagninum mun auðvelda lesandanum að skilja þessa lýsingu.
Einfaldari gerð af vagni er án undirfjaðra.
Pallur að framan og kista að aftan eru hengd á C-fjaðrir.
Til að gera úr honum bæjarvagn eru þakkisturnar og hattageymslan fjarlægð og aftari standardin settur í stað kistunnar.
Að framan er pallurinn fjarlægður og hammersæti er fest við horn lykkjunnar með járnverksstífum.
Til að vinna alla þessa vinnu þurfa C-fjaðrirnar auðvitað að vera stærri og þyngri en þar sem þjónar og farangur eru fluttir á undirfjöðrum.
Fyrir þjónana er þessi tegund vagns æskilegri, þar sem þeir sitja á sömu fjöðrum og vinnuveitendur þeirra, en í hinum vagninum eru þeir venjulega settir eingöngu á undirfjaðrirnar, sem eru harðar og hrista harkalega.
Heildarþyngd þessa vagns er minni en þegar undirfjaðrir eru notaðar, en hann er mun endingarminni og erfiðari í drætti, nema þar sem vegir eru mjög mjúkir.
Vagnar eru ekki verulega þyngri en léttavagnar (chariots) að efnisþyngd en þar sem þeir eru smíðaðir til að flytja tvöfaldan fjölda farþega þarf auðvitað meiri styrk.
En þeir eru ekki mjög þægileg farartæki þar sem þeir hafa ekkert hentugt útsýni að framan.
Landau er í almennu formi svipaður og vagn en hann er gerður með samskeyttu þaki til að opna af og til.
S-laga járnin tvö sem sjást á efri hlutunum eru samskeyttar lyftistangir sem eiga að halda þakinu þétt saman þegar það er lokað.
Venjulega er notað rammgert ökumannssæti með öryggisjárni á þessum vagni, þar sem það er þægilegra, og þegar þakið er niðri lítur það betur út.
En afturgrindin eru stundum notuð.
Stundum eru Landau gerðir með undirfjaðrir en þá verður þyngd þeirra mjög mikil.
Undirvagninn er styrktur með mjög þungu járnverki til að styðja við hann þegar hann er opinn og að sjálfsögðu þarf þungur vagn þungar fjaðrir og þunga grind (rocker).
Þetta er dýr vagn í smíðum og mjög viðkvæmur fyrir bilunum þar sem leður og tréverk í blæjunni verða fyrir áhrifum af kulda og hita, raka og þurrki.
Viðgerðarkostnaður er töluverður.
Akstursvagn er farartæki sem áður var mikið notað af heldri mönnum sem höfðu yndi af akstri og sóttu veðreiðar.
Langbitinn er stuttur og beinn og hjólin eru nær hvort öðru en í venjulegum vögnum.
Yfirbyggingin og farangursgeymslurnar eru rammaðar saman og hengdar á langfjaðrirnar að framan og aftan og tengingin við undirvagninn er með útskornum tréhlutum.
Þessi vagn getur flutt fjóra farþega inni í vagninum, tvo á fremsta sæti, tvo á sætinu fyrir aftan og sex á þakinu, alls fjórtán manns, auk þess sem mikið pláss er fyrir farangur.
Þetta er mjög hentugur vagn fyrir fjölskyldur sem ferðast um meginlandið.
Stundum er þessi vagn smíðaður sem Landau til að hægt sé að opna hann en þyngdin eykst mikið við það.
Þetta er undarlegt farartæki útlits þar sem línurnar eru ekki í samræmi.
Langbitinn er beint og botn yfirbyggingarinnar er bogadreginn, á meðan allar línur farangursgeymslna og fjaðrir eru beinar.
Form langbitans og fjaðranna gefur skýrt til kynna hvernig botnlína yfirbyggingarinnar ætti að vera en í þessu, eins og í mörgum öðrum tilfellum, ræður vaninn.
Það virðist sem svo að hann gæti ekki talist vagn án bogadreginnar botnlínu.
Mynd I. (Plata I) sýnir borgarvagn, sem almennt er talinn fremstur allra sem sparivagn eða hirðvagn þegar hann er skreyttur, þótt hann sé almennt notaður í öðrum tilgangi.
Þessi vagn er kallaður „Hálfur“ (Coupe) af Frökkum enda er hann í raun styttur vagn; hluti af framendanum hefur verið skorinn burt og aðeins eitt sæti er eftir.
Útkoman er aðlaðandi; línur framendans falla saman í þokkafullum sveigjum og minnkaði hlutinn að ofan gefur pláss fyrir ljósker án þess að raska útlínunum.
Að öllu öðru leyti líkist vagninn borgarvagninum sem lýst var áður og hægt er að gera á honum sömu breytingar fyrir ferðalög, en þá verður hann að póstvagni.
Á þessari teikningu mun glöggur áhorfandi koma auga á nokkra galla.
Fremri undirfjöðrin er of neðarlega og of mikið bil er á milli efri og neðri sveigju.
Fremri C-fjöðrin rís ekki þokkafull úr festingunni.
Fremri yfirbyggingarlykkjan er ekki fínlega mjókkuð og er illa fest við yfirbygginguna.
Aftari yfirbyggingarlykkjan er einnig gölluð og neðri hluti Salisbury-kistunnar hefur enga afmarkaða línu.
Neðri sveigja yfirbyggingarinnar er einnig ójöfn.
Svipaður vagn er smíðaður, án undirfjöðrunar, og með sveiflandi fram- og afturenda; farþegar og farangur hvíla allir á C-fjöðrunum.
Á afturendanum er kista fyrir tvo þjóna og á framendanum er pallur sem getur borið koffort að innan og þakkistu ofan á.
Á þaki yfirbyggingarinnar er þakkista og við framenda yfirbyggingarinnar er fest stór aurhlíf klædd með gljálakkuðu leðri en á milli hennar og yfirbyggingarinnar er geymd hattataska.
Allt þetta myndar hinn hefðbundna póstvagn.
Ljóskerin eru svört og gerð þannig að hægt er að færa þau til og fela glerið að degi til.
Í innanbæjarakstri er hægt að færa til ferðasæti/gögn og setja í staðinn sæti með áklæði og staðal.
Fyrir þá sem vilja liggja út af er hægt að fjarlægja framhliðina og lengja framendann í kassa sem kallast dormeuse.
Landaulet er í sömu tengslum við Chariot og Landau er við Coach; og það sem gildir um Landau gildir einnig um Landaulet – ef eitthvað er, þá enn frekar.
Britzschka Chariot er frábrugðinn venjulegum póstvagni (Post Chariot) að því leyti að yfirbyggingin er öðruvísi en neðri hluti hennar er nokkurn veginn í laginu eins og Britzschka.
Þetta er mjög ljótur vagn; neðri línurnar eru ólaglegar sveigjur sem falla ekki að efri hlutanum.
Þetta er mjög hentugur vagn til ferðalaga erlendis, sérstaklega fyrir þá sem eiga erfitt með að finna þægileg rúm eða þurfa að ferðast á nóttunni.
Það er nóg pláss til að liggja út af og þrepið er staðsett utan á til að þrengja ekki að innanrýminu.
Útskot að aftan er ætlað fyrir rúmföt og framhlutinn er lenging fyrir fæturna.
Auk venjulegra ljóskera er hægt að festa lesljós aftan á bakgluggann – sem er mikilvægur þægindaauki á ferðalögum.
Einn eða tveir þjónar geta setið á kassanum að aftan og við geymsluhólfið að framan er fest borð sem myndar fótstig þegar það er fellt niður – með því að setja sæti á geymsluhólfið er þannig búið um akstursaðstöðu.
Hægt er að hafa þakgrind og ef aftari kassinn er tekinn af er hægt að setja eina eða tvær stórar kistur í staðinn.
Fótstigið að framan má fella niður í lárétta stöðu og bera þannig stóra ferðakistu. Þessi vagn hentar mun betur fyrir sendimenn í erindagjörðum en fyrir fjölskyldur.
Hægt er að opna þakið.
Léttur póstvagn er stundum smíðaður á sporöskjulaga fjöðrum.
Þessi vagn er léttur en ekki glæsilegur þar sem bogadregið form yfirbyggingarinnar fer ekki vel við sporöskjulaga fjaðrirnar.
Geymsluhólfin að framan og aftan eru felld inn í yfirbygginguna og eru hluti af henni.
Sætið skagar aftur úr aftara hólfinu til að leyfa fótum farþega að komast fyrir.
Fremra hólfið er stórt og rúmgott til að geyma mikinn farangur; ofan á það fer ferðakista.
Holrýmið undir nýtist fyrir snyrtitösku og aðra létta hluti.
Hægt er að hafa leslampa að aftan og setja ferðakistu á þakið ef þörf krefur.
Þessi vagn er ætlaður til að ferðast mjög hratt með einu hestateymi en hann er hávær vegna skröltisins frá hjólaplötunni sem berst með fullum þunga í holugeymslurnar og þaðan í yfirbygginguna.
Hann mætti fremur telja vagn fyrir einhleypa menn eða veiðimenn en til fjölskyldunota, þar sem hann hentar vel til að fara úr bænum og á veiðislóðir með stuttum fyrirvara.
Ofangreindar lýsingar ná yfir nær allar gerðir farartækja sem þekktar eru undir heitinu „lokaðir vagnar“.
Afbrigði „opinna vagna“ eru fleiri.
Mynd II. (Plata II) sýnir helsta opna vagninn, Britzschkas.
Þetta var áður fyrr mjög vinsæll vagn yfir sumartímann, þótt hann hentaði illa fyrir veturinn eða til ferðalaga.
Á síðari árum hafa Britzschkas-vagnar tekið við af Barouches, þar sem þeir eru hentugri til ýmissa nota.
Yfirbygging Barouches er yfirleitt gerð eins og á vagni án þaks.
Hún er strangt til tekið aðeins innanbæjarvagn, þar sem hún er ekki búin ferðaútbúnaði.
Ökumannssætið er svipað og á landau, og er ætlað fyrir kúsk eða vagnsveininn (the cochman) og þjóninn (the footman) til að sitja saman, þar sem afturhlutinn er ekki með fótpall, sem væri gagnslaust, því þegar blæjan (the hood) er niðri er lítið pláss fyrir handföng þjónsins og hann væri auk þess í óþægilegri stöðu, horfandi niður á farþegana og hlustandi á öll samtöl.
Línur Barouches eru oftast mjög þokkafullar en það er áberandi galli á afturfjórðungnum, sem vegna dökku blæjunnar virðist mun minni en framhlutinn, þótt hann sé í raun jafnstór.
Þetta gefur yfirbyggingunni nokkurt útlit skips sem siglir aftur á bak, „skerandi öldurnar með skutnum“. – Annar galli er hurðarhúnninn sem rýfur yfirborð spjaldsins á óaðlaðandi hátt.
Til að stytta vagninn og fá hærra framhjól er framfjórðungslínan stundum beygð snögglega upp frá hurðarlínunni og sveigð í bugðuformi til að gefa meira rými undir.
Þetta er kallað „yfirbygging með þrepi“.
Það er hagkvæmt hvað varðar vélbúnaðinn en afar óþokkafullt og þar að auki óþægilegt þar sem það skerðir fótapláss farþega.
Barouche hefur tvö sæti, eins og vagn; og þegar blæjan er felld niður og hnéhlífin (the dashbord) hækkuð rúmar hún fjóra eða sex manns inni, en í blautu veðri komast aðeins tveir eða þrír fyrir, annars skemmist fóðrið í rigningunni og farþegarnir blotna.
Stundum, til að bæta úr þessum óþægindum, er vagninn búinn Mahogany-þaki og hliðum sem lokast upp að blæjunni og eru með glergluggum.
En þetta er afleitlega óþægileg lausn og afar ljót.
Í góðu veðri er Barouche einn af yndislegustu vögnum sem völ er á.
Hún er stundum smíðuð með undirfjöðrum en útkoman er ekki jafn góð þar sem hún virkar þá þyngri.
Mikið af fegurð Barouche veltur á léttlegu yfirbragði hennar.
Auðvitað er hún ekki jafn létt og hún sýnist vegna styrktarplatnanna í botninum.
Það eru nokkrir gallar á þessari teikningu.
Breiði efri listinn sýnir brotna línu; aftari olnbogalínan er eins; aftari fjórðungslínan er gölluð og fremri lykkjan og stífan sem gengur frá henni að fótbrettinu eru klunnaleg og ekki falleg.
Barouchet er fyrir Barouches það sem landaulet er fyrir landau og sömu athugasemdir eiga við um báðar.
Barouchet er þó yfirleitt smíðuð sem mjög léttur og lítill vagn sem dreginn er af einum hesti.
Hún er nú sjaldan smíðuð þar sem hægt er að smíða mun léttari vagna með sporöskjulaga fjöðrum sem eru svo algengar í notkun. Barouchet er ekki fallegur vagn.
Mynd III. (Plata III) kynnir Britzschka.
Það eru aðeins rúm tíu ár síðan þessi vagn, eða öllu heldur upprunalega gerð hans, var fyrst kynntur í Þýskalandi og nú, eftir margar síðari breytingar, er hann orðinn algengastur allra vagna.
Ástæðan fyrir því er að hann er einstaklega þægilegur og hentar í margvíslegum tilgangi.
Þessi teikning sýnir Britzschka-vagn af bestu gerð, útbúinn til ferðalaga.
Vagnyfirbyggingin og sætin sveiflast öll á C-laga fjörðum.
Sætið að aftan rúmar tvo.
Þegar hnéhlífin er uppi rúmar vagnkassinn fjóra en í rigningu hentar hann aðeins fyrir tvo.
Fótstigið er utan á til að auka rýmið innan í.
Fremri hluti yfirbyggingarinnar er með niðurfellanlega blæju (the hood) sem auðvelt er að setja upp og taka niður, sem auðveldar aðgang þar sem yfirbyggingin hallar ekki of mikið fram.
Þannig er vagninn vel varinn fyrir rigningu og í köldu veðri er snilldarlega hönnuð glerhlíf sem fellur saman í hólf í yfirbyggingunni og þegar hún er dregin niður fyllir hún alveg út í fremra opið og lokast með loftþéttum samskeytum framan á hnéhlífinni (the dashbord).
Sverðtaskan að aftan er stórt og þægilegt og fótarýmið innan í er nægilegt til að hægt sé að liggja út af ef þörf krefur, þegar vagninn er smíðaður án framsætis innan í.
Hægt er að taka fremri kisturnar af og setja ökumannssæti í staðinn.
Línur þessa vagns eru fagrar og falla vel saman.
Meginmunurinn á þessum vagni og þeim sem á undan komu er beina botnlínan.
Hún, ásamt sveigjunum á endunum, djúpa spjaldinu að aftan og langa olnbogaboganum að framan, gefur vagninum skipslaga og hraðfara yfirbragð, á meðan fótbrettið að framan vísar í ferðastefnuna.
Sverðtaskan er ófríð að sjá, þar sem þægindi hafa vikið fyrir fegurð.
Ljóskerið er vel staðsett til notkunar.
Ókostur við þennan vagn er hversu misstórar fjaðrirnar eru að framan og aftan.
Tilgangurinn er að jafna þyngdina betur.
Þessi ókostur væri meira áberandi ef stærri fjaðrirnar væru að framan en þar sem minna hjólið og minni fjaðrirnar eru saman er ókosturinn minni.
Það sem bætir heildarútlit vagnsins verulega er breið olnbogalínan sem myndar skýra útlínu, líkt og skurðarlína skips.
Sagt er að fyrsta þýska Britzschka hafi verið flutt til Englands af Clanwilliam-jarli, sem líkaði hversu létt hún var – og af þeirri ástæðu fékk hún líklega þýtt nafnið „Brisker, eða Brisky“ meðal vagnstjóra og vélvirkja.
En þýski vagninn var léttur, enda aðeins ætlaður fyrir þrjá einstaklinga með lítinn farangur; því voru lág hjólin ekki alvarlegur galli.
Ensk þægindi kröfðust síðar meira pláss fyrir bæði fólk og farangur, en vagnarnir, þótt þeir hafi orðið mjög þægilegir og glæsilegir, eru í raun orðnir jafn þungir í drætti og venjulegir póstvagnar.
Sumir þeirra eru nú stundum smíðaðir með aukalegum undirfjöðrum, líkt og póstvagnarnir.
Þetta eykur bæði þyngd og hæð.
Vegna opnanlegs þaks og þess að fóðrið er meira útsett fyrir veðri og vindum og er slit mun meira en á póstvagni.
Tveir smávægilegir gallar eru á þessari teikningu – sveigjan á aftari fjöðrunum og neðsta lína yfirbyggingarinnar.
Britzschka-vagnar eru einnig smíðaðir án miðjustangar og eru þá á sporöskjulaga fjöðrum.
Geymsluhólfið að aftan er með hurð fyrir farangur.
Það er einnig stundum smíðað þannig að það opnast að ofan og myndar þá sæti fyrir þjón.
Í því tilfelli er hægt að fjarlægja framsætið og setja hattatösku og ferðakistu í staðinn.
Þessi vagn hefur létt og fagurt yfirbragð í heildarlínum sínum en að framan er mikill galli á smíðinni.
Að aftan hvílir vagnkassinn á bogadregnu tréstykki sem er boltað við miðju fjaðrarinnar.
Að framan eru tvö bogadregin tréstykki sem yfirbyggingin hvílir á en í stað þess að vera staðsettir yfir miðju fjarðarinnar, eða hjólplötunni fyrir ofan, eru þeir venjulega staðsettir fyrir aftan..
Þetta veldur talsverðu skaðlegu vogarafli og afar ljótum áhrifum sem grípur augað að sér strax.
Þessi tegund vagns er hönnuð til að vera mjög létt í keyrslu en hlýtur að vera mjög hávær.
Droitzschka – eða eins og hann er almennt kallaður, droskía – var upphaflega af rússneskum uppruna.
Í sinni einföldustu mynd var hann í raun endurbætt útgáfa af sleða, þar sem fjörðum og hjólum var bætt við og eini farþeginn sat klofvega yfir miðjustönginni, eins og hann sæti á hestbaki.
En Droitzschka-vagninn eins og hann er smíðaður í Englandi er breytt útgáfa af Britzschka-vagninum með sporöskjulaga fjarðir, þar sem farþegasætið er staðsett nánast í sömu hæð og afturásin og miðhluti yfirbyggingarinnar er lækkaður niður fyrir áshæð fyrir fæturna.
Þessi vagn getur aðeins flutt tvo farþega inni í og tvo í ökumannssætinu.
Lögun hans er ekki glæsileg og vagninn er heldur ekki þægilegur, þar sem plássið fyrir fæturna inni í honum er þröngt vegna nauðsynja þess að stytta hann.
Til að framhjólin geti snúist undir hann.
Þrátt fyrir að hann virðist léttur er hann í raun mjög þungur miðað við stærð, þar sem hið sérkennilega form krefst mjög sterkra járnplatna til að halda honum saman.
Helstu notagildi Droitzschka-vagnsins eru fyrir þróttlausa, aldraða eða taugaóstyrka einstaklinga og börn, þar sem hann er lágur við jörðu og því auðvelt að komast í hann og erfitt að velta honum.
Hann er gerður fyrir einn hest eða tvo smáhesta en er mjög þungur í drætti.
Mynd IV. (Plata IV) sýnir tvöfaldan aksturspæton sem var eitt sinn í mjög almennri notkun en hefur að miklu leyti vikið fyrir Britzschka-vagninum.
Þessi vagn er ekki mjög glæsilegur, fram- og afturfjöðrunin fara illa saman og löng, dökk yfirbyggin líkist um of líkkistu.
Hann er þó praktískur vagn bæði til notkunar innanbæjar og til ferðalaga, enda léttur og með hlutfallslega stór hjól.
Hann er yfirleitt notaður innanbæjar af þeim sem vilja aka sjálfir; af þeirri ástæðu er besta sætið staðsett að framan.
En sætin eru stundum gerð færanleg svo þjónn geti ekið í vondu veðri.
Vagninn er aðeins ætlaður fyrir fjóra einstaklinga.
Til ferðalaga er stór kassi settur undir hvort sæti og einn fyrir aftan framsætið; einn er einnig hengdur fyrir aftan aftursætið.
Eins og allir opnir vagnar slitnar hann auðvitað hraðar en lokaður vagn.
Staðsetning ljóskersins lýtur spjaldinu, en það er hentugasta fyrirkomulagið og útlitið víkur fyrir notagildi.
Fjaðrirnar eru nú yfirleitt tengdar með stuttum leðurólum í stað járnhlekkja til að draga úr hávaða.
Pæton af sama tagi, en á sporöskjulaga fjöðrum og án langbita, er í almennri notkun.
Hann er þar af leiðandi mun léttari og alls ekki jafn hávær þar sem fjaðrirnar vinna saman á sléttum miðpunktum en hávaðinn frá hjólplötunni er meiri en í hinni tegund fjöðrunar.
Framvagninn og fjarðirnar eru festar með útskornum tréstykkjum á sama gallaða hátt og Britzschlika-vagninn með undirfjarðir sem lýst var áður og þar af leiðandi verður útlitið jafn óásjálegt.
Þessi vagn er einfaldasta gerð fjórhjóla farartækis í almennri notkun.
Hann er bókstaflega langur kassi með stólkraga að framan og bekk að aftan.
Yfirleitt er komið fyrir boga í geymsluhólfinu til að framhjólið komist undir og geti þannig verið nokkuð hærra. Þessi þægindi nást með því að þrengja að fótaplássi þjónsins.
Smáhestavagnar af Cabriolet-gerð voru eitt sinn mjög í tísku.
Þeir eru ætlaðir fyrir tvo, þar sem annar ekur, og hægt er að láta dreng sitja á slánni að aftan ef þörf krefur; eða drengur getur riðið sem póstur á öðrum smáhestinum.
Lögun hálfboginnar yfirbyggingarinnar er glæsileg, að undanskildum beinum línum sætisins.
Greinóttar járnstangirnar, sem tengja hana við gormana og hjólin, eru einnig vel útfærðar eftir mynstri vaxtarrenglna á blómstönglum.
Línur afturfjarðanna falla einnig vel að sveigju stangarinnar, en þar endar fegurðin.
Þrepið er óásjálegt og framgrindin lítur út eins og samansafn af hlutum í röngum hlutföllum.
Litla framhjólið og lágar framfjarðirnar sjást í öllum sínum göllum, þar sem ekkert ökumannssæti er til að draga athyglina frá þeim.
Við fyrstu sýn virðist þessi vagn vera léttur og auðvelt að draga hann en svo er ekki.
Bilið milli fram- og afturhjóla er töluvert og þar af leiðandi
Þar af leiðandi þurfa greinóttu járnstífurnar, sem í raun eru kranahálsar, að vera mjög þykkar og þungar til að standast álagið.
Þessir vagnar eru aðallega notaðir í almenningsgörðum þar sem dömur keyra sjálfar.
Britzschka Phaeton dregur nafn sitt af fjöðruninni; fjarðirnar eru nákvæmlega af sömu gerð, þó ekki alveg eins í laginu, og þeir sem notaðir voru í Pæton-vögnum síðustu aldar.
Yfirbyggingin er breytt útgáfa af Britzschka og er nokkuð fágaðri í laginu.
Hallandi línurnar frá framsætinu gefa fallegt yfirbragð á meðan hækkun aftursætisins kemur í veg fyrir að vagninn virki gisinn eða grindarlegur.
Sætin eru hönnuð til að hægt sé að færa þau að vild eigandans.
Tveir geta setið að framan og tveir eða fjórir að aftan, eftir því hvort blæjan (the hood) er opin eða lokuð.
Þrepið er gert til að renna undir botninn, þar sem ytra þrep myndi afmynda þessa gerð yfirbyggingar mikið og það væri óþægilegt að fella það saman innan við hurðina.
Tilgangurinn með því að nota tvöfaldar fjarðir að framan, í stað C-fjarðar, er að skilja rýmið eftir alveg autt svo hægt sé að komast í framsætið án óþæginda.
En hreyfingin er langt frá því að vera þægileg, þar sem endar framfjaðranna mynda miðpunkt sem aftari hluti yfirbyggingarinnar hreyfist um í hringboga þegar hann sveiflast upp og niður, í stað þægilegrar láréttrar hreyfingar.
Þessi vagn, þótt glæsilegur sé í útliti, er þungur.
Ef hún væri notuð til ferðalaga gæti hún borið lítinn farangur, þar sem ekkert sæti er að aftan.
Þar af leiðandi væri heildarfarangurinn ein kista að aftan og einn kassi undir hvoru sæti.
Óskapnaður af farartæki var þekktur undir nafninu Pæton í lok síðustu aldar og byrjun þessarar.
Erfitt er að ímynda sér hvaða tengsl gætu verið á milli þessa farartækis og goðsagnakennds vagns sólguðsins sem gætu hafa aflað því slíks heitis.
Á sínum tíma var þetta afar vinsælt farartæki og uppáhaldsakstursvagn prinsins af Wales, síðar Georgs fjórða.
Ástæðan fyrir því að minnst er á hann hér er til að nota hann sem mælikvarða til að sýna þær miklu framfarir sem orðið hafa á tiltölulega stuttum tíma í list vagnasmiðsins.
Farartækið leit út eins og vélræn útfærsla á leikritinu „Mikið fjaðrafok út af engu“.
Þetta var fyrirbæri sem hannað var til að búa til afskaplega hátt og hættulegt sæti fyrir tvo, óþægilegt að stjórna akstri úr, og um leið til að nota eins mikið efni og blanda saman eins mörgum ljótum og ósamræmdum línum og mögulegt var.
Grind vagnsins var smíðuð með tveimur járnstöngum en útlínur þeirra voru hryllilega ljótar; þó hafði úlfaldalaga hnúkurinn að minnsta kosti þann vélræna kost að leyfa hærra framhjól en ella hefði verið hægt að nota.
Lögun yfirbyggingarinnar var eins og búið hefði verið að setja saman grófasta mögulega form sem gæti veitt sæti.
Fyrst var valin ólagleg gerð af lóðréttri stoð eða stöng, sem í var felld lárétt, ljót sveigja fyrir sæti, tengd efst með klunnalegum olnboga og formlegri bugðu að aftan, sem úr stóð eins og útvöxtur, ljótur leðurkassi sem kallaður var sverðtaska.
Framhlið lóðréttu stoðarinnar hélt áfram í afar formlega sveigju og frá enda hennar reis ólaglegur krappi til að styðja við fótbretti en á ystu brún þess var vafin ljót leðurflygsa sem kölluð var svunta.
Útfærsla yfirbyggingarinnar var þannig að hún gat ómögulega haldist saman af styrk eigin ramma og til að bæta úr þessu var bogadreginni járnstífu bætt við af versta mögulega smekkleysi.
Leðurblæjan reis upp af yfirbyggingunni í horni sem virtist gefa til kynna að hún fengi enga hvíld; og svarti kassinn, eða geymsluhólfið sem sett var inn til að fylla upp í neðri hluta yfirbyggingarinnar, var gert með beinum línum, eins og til að gera heildina enn sundurleitari og ljótari.
Hin risastóra, tvíbogna afturfjöður, með leðuról sinni, var þannig hönnuð að hún náði yfir helming af heildarlengd vagnsins og undarlega útlítandi stífan sem kom í veg fyrir að hún félli fram fyrir sig, markaði algjört óöryggi hennar.
Bogadregna járnlykkjan sem tengdi yfirbygginguna við leðurólina leit út eins og hún hefði að hluta til rifnað af með ofbeldi og biði viðgerðar.
Framfjaðrirnar líktust fremur skrautlegum pennastrikum skólameistara, þegar hann skrifaði fyrirsögn í stílabók eða á jólakort, en í engri lögmætri tæknilegri útfærslu; og hreyfingin hlýtur að hafa verið afleit, sem gerði aksturinn erfiðan og minnkaði stjórn kúskanna á hestum sínum.
Þjónasætið að aftan, sem var komið fyrir á bogadregnum tréstykkjum án nokkurra fjaðra, fullkomnaði þennan furðulega vagn.
Til að sitja í slíku sæti, þegar hestarnir voru á miklum hraða, þyrfti jafnmikla færni og línudansari sýnir í leikhúsi.
Enginn nema sá sem hefði einstaklega þróttmikla líkamsbyggingu gæti þolað ofsafenginn hristinginn í slíkum vagni yfir steina malbikaðrar götu.
Cabriolet Phaeton-vagninn er gerður með C-fjöðrum að aftan og tveggja laga fjöðrum að framan.
Lögun yfirbyggingarinnar er glæsileg en það er eini kostur hans, þar sem gallar fjaðranna eru þeir sömu og í Pæton-vagninum sem lýst var á undan.
Þessi vagn er þungur og framhjólin lág.
Hann er aðallega notaður til að keyra sjálfur en stundum með svein ríðandi á einum hestinum.
Einnig er Cabriolet Pæton smíðaður á sporöskjulaga fjöðrum, án langbita.
Vegna mikilla þæginda hefur þessi vagn verið mjög mikið notaður.
Sætið að framan er þægilega hátt til að veita góða stjórn á hestunum en sætið að aftan er lágt og gerir aðgengi mjög auðvelt.
Hins vegar er ekki hægt að gefa línum þessa vagns glæsilegt yfirbragð án þess að gera hann mjög langan og þungan, og jafnvel þá verður að hafa framhjólin lítil til að hann geti beygt.
Þegar hann er gerður stuttur er á engan hátt hægt að samræma beinar línur framhlutans og sveigðar línur afturhlutans.
Þetta er létt farartæki, þó ekki eins létt og það virðist, og getur flutt fjóra einstaklinga – tvo í hvoru sæti.
Til eru ýmsir aðrir fjórhjóla vagnar sem smíðaðir eru og þekktir undir mismunandi nöfnum, annaðhvort með einföldu eða samsettu formi, sumir tveggja gerða og sumir óflokkanlegir en þeir sem þegar hefur verið lýst duga fyrir alla hagnýta notkun.
Svið uppfinninga er að sjálfsögðu mjög vítt og listamaðurinn eða handverksmaðurinn getur breytt eða bætt að vild og getu.
Tvíhjóla farartækin eru færri en þau með fjórum.
Curricle-vagninn er eini tvíhjóla vagninn sem notaður er með fleiri en einum hesti hlið við hlið og nálgast því mest í byggingu sinni hinn forna, klassíska stríðsvagn.
Lögunin er hins vegar mjög frábrugðin.
Form yfirbyggingarinnar er afar óásjálegt.
Aftari boginn og sverðtaskan eru beinlínis ljót.
Skáframlínan og járnið eru í versta mögulega stíl.
Línur vagnrammans og undirfjöðrunarinnar eru laglegar en aðferðin við að hengja yfirbygginguna er bæði óásjáleg og óþægileg.
Þrepið heldur í almennt formlegt yfirbragð alls farartækisins.
Aðferðin við að festa hestana er nákvæmlega sú sama og á hinum klassíska vagni, aðeins glæsilegri.
Dráttarstöng er fest við ferkantaða grindina og hangir í glansandi stálstöng sem hvílir í gaffli á baki hvors hests.
Þrátt fyrir ólaglegt form farartækisins voru heildaráhrifin mjög góð.
Hægt væri að festa sæti fyrir þjón (footman) á aftari grindina ef þörf krefði.
Þessi vagn þreytir hestana mun minna en fjórhjóla vagn vegna þess hve léttari hann er, en hann hefur alveg lagst af á síðustu árum, líklega vegna áhættunnar sem fylgir honum ef hestarnir verða ókyrrir.
Allt öryggið veltur á styrk dráttarstangarinnar, sem virkar sem vogarstöng til að halda uppi þyngd farartækisins og farþega, auk þess að stýra henni.
Það er ekki nauðsynlegt að farartækið sé ljótt í laginu, því það býður upp á möguleika til að smíða það glæsilegasta allra vagna.
Annars konar tveggja hjóla vagn var smíðaður fyrir mörgum árum fyrir hinn vel þekkta herra Coates.
Lögun yfirbyggingarinnar var eins og á vagni klassísks sjávarguðs og var hún smíðuð úr kopar.
Þetta farartæki var mjög fallegt í útliti, þótt fáránleiki skreytinganna hafi lýtt því.
Mynd V. (Plata V). sýnir Cabriolet farartæki sem er mikið notað nú á dögum. (1837)
Hún er í raun endurgerð af hinum gamla tveggja hjóla vagni, í nýrri og glæsilegri mynd, sem hefur verið fengin að láni, ásamt nafni sínu, frá Frökkum; og, eins og algengt er í flestum slíkum tilfellum, hefur hún verið endurbætt.
Helsta ástæðan fyrir því hversu vinsæll þessi vagn er hversu þægilegur hann er.
Hann flytur tvo einstaklinga sem sitja þægilega í skjóli fyrir sól og regni en hafa samt nóg af fersku lofti og næstum jafn mikið næði og í lokuðum vagni ef tjöldin eru dregin fyrir að framan.
Hann kemst inn og út af stöðum þar sem tveggja hesta vagn með fjórum hjólum getur ekki snúið við; og þjónn getur staðið aftan á, án samskipta við farþegana, nema þegar þeir vilja stíga af og fela honum vagninn.
Þetta er mjög hentugt farartæki fyrir ókvænta menn til að fara út á kvöldin og snúa aftur annaðhvort úr kvöldverði, leikhúsi, óperu eða þinghúsum: Það sparar óþægindin sem fylgja lokuðum vagni, tveimur hestum, kerru og þjóni, sem, þegar farið er seint út á kvöldin, hefur í för með sér mikið umstang og kostnað.
Ókostirnir eru mikil þyngd – sem krefst mjög öflugra og dýrra hesta – og óþægileg hreyfing sem stafar af því hvernig hann er hengdur upp.
Til að aka Cabriolet um bæinn allan daginn þarf tvo hesta og til að nota hana daglega þarf þrjá í notkun.
En þessi staðreynd gefur Cabriolet meira álit en Stanhope-vagni í augum þeirra sem líta á hana sem vísbendingu um stöðu og auð.
Vagninn er hins vegar óhentugt farartæki fyrir þá sem vilja aka oft út úr bænum, tíu eða tólf mílur og til baka.
Annar ókostur er óþægileg hreyfing sem stafar af því hvernig yfirbyggingin er hengd upp.
Sumum finnst þessi hreyfing afar óþægileg.
Þar sem léttivagnar eru mikið notaðir á nóttunni og keyrðir á miklum hraða hafa orðið mörg slys.
Vegna þessa hafa sumir sem nota þá tekið upp þann sið að hengja bjöllur um háls hestsins, eins og gert er í mörgum löndum þar sem sleðar þjóta hratt og hljóðlaust yfir harðfrosinn snjóinn.
Á hellulögðum götum gefa léttivagnarnir frá sér nægan hávaða en á malbikuðum götum geta tveir þeirra rekist saman á nóttunni áður en hljóðið nær að vara eyrað við.
Sérkenni léttivagnsins er fagurlega löguð yfirbygging, sem líkist sjávarskel, og form yfirbreiðslunnar fellur vel að honum.
Dökki hlutinn að framan sýnir hliðina á hnéhlífinni ( the dashbord ), sem er strekkt þétt yfir grind í stað þess að vera sveigjanlegt eins og í gömlu hnjáhlífunum, sem er mikið þægindi fyrir farþegana.
Ljóskerið að framan er vel staðsett til notkunar en það er óásjáanlegt og fellur illa að lögun yfirbyggingarinnar.
Dráttarstöngin myndar fallegan boga og fjöðrunin að aftan fellur vel að henni.
Fjöðrunin undir beislistönginni er einnig vel aðlöguð línunni.
Beina leðurólin sem tengir fjöðrunina við lykkjuna að aftan virkar gölluð og stirð.
Þrepið lítur út eins og flest þrep – eins og útvöxtur – og hjólið virðist lítið í samanburði við stærð vagnsins, en það er nauðsynlegt.
Hjólið verður að vera nógu aftarlega til að trufla ekki aðgengi að vagninum og öxullinn verður að vera nógu framarlega til að halda jafnvægi á honum réttu, án þess að leggja of mikið álag á bak hestsins.
Hægt væri að nota aðrar smíðaaðferðir sem kæmu í veg fyrir að þurfa að forðast einn galla með því að skapa annan.
Ástæðan fyrir því að sveigja beislið svo mikið er að hafa oddinn í hæð við herðar hestsins og halda aftari hlutanum lágum til þæginda fyrir farþegann.
Gallarnir á þessari teikningu eru að neðsta línan er of sveigð, fremri oddurinn stendur of mikið upp og aftari fjöðrin er ekki nógu fínlega mjókkuð.
Mynd VI. (Plata VI) sýnir Tilbury-vagninn.
Þessi vagn var fyrst fundinn upp af vagnasmið með nafninu Tilbury og var í mörg ár mjög í tísku.
Líklegasta ástæðan fyrir vinsældum hennar var hversu létt hún virtist.
Að öllu öðru leyti er þetta ljótur vagn og upphengiaðferðin er jafnvel verri en á Cabriolet-vagninum.
Álagið á þverfjöðurina að aftan hefur tilhneigingu til að snúa honum.
Dökki hlutinn undir sætinu táknar niðurfellanlegan kassa, sem í smíðinni lítur enn verr út en á teikningunni, en án hans lítur vagnboddíið út eins og það hafi verið sett saman til bráðabirgða og aldrei klárað.
Hreyfing yfirbyggingarinnar er afar óþægileg og dregur mikið úr stjórn ökumanns á hestinum.
Upphaflega voru þessir vagnar smíðaðir án fjaðra milli beislis og öxuls en í staðinn var notað djúpt, útskorið tréstykki en hristingurinn var svo mikill að nú eru alltaf notaðar fjaðrir – þ.e.a.s. í þeim fáu sem eru smíðaðar því ókostir þessarar smíðiaðferðar verða sífellt augljósari eftir því sem vagnasmíði þróast.
Þótt Tilbury-vagninn virðist léttur er hann í raun þyngsta tvíhjóla farartækið sem smíðað er, að undanskildum Cabriolet-vagninum.
Hann er með alls sjö fjaðrir og töluverðan þunga af járnverki sem líkist gálga til að styðja við afturfjöðrunina.
Auk þess eru stórar járnplötur festar allt í kringum grind yfirbyggingarinnar til að halda henni saman og standast álagið á hana.
Á þessari teikningu er miðlárétt lína yfirbyggingarinnar skökk, neðri fjöðrin er of bein, þrepið er of upprétt og heildarútlit yfirbyggingarinnar of formlegt.
Mynd VII. (Plata VII) sýnir Stanhope-vagn, nefndan eftir uppfinningamanninum sínum, bróður jarlsins af Harrington.
Þetta er mun fallegra og fyrirferðarminna farartæki en það síðasta.
Yfirbyggingin er í raun af sömu lögun og á Tilbury-vagninum, en þar sem hún hvílir á dökkum geymslukassanum fyllist rýmið á ánægjulegan hátt, um leið og mikil þægindi fyrir farangur eða pakka fást.
Hann hvílir á tveimur þverfjöðrum en endar þeirra eru hengdir upp í tvær hliðarfjaðrir.
Með þessu móti er yfirbyggingin í tveggja þrepa fjarlægð frá högginu en dráttarstöngin, og þar af leiðandi hesturinn, verður fyrir öllu högginu; á grjóti er það töluvert.
Tengingin milli hliðar- og þverfjaðra var áður aðeins með hlekkjum, eins og í venjulegum póstvögnum, en þaðan var hugmyndin fengin; en glamurhljóðið varð fljótlega til þess að hljóðlausir festingar voru hannaðir sem snerust á sléttum miðpunktum.
Þegar þessir festingar slitna verður auðvitað að skipta þeim út fyrir nýja.
Undanfarið hefur stuttum leðurólum verið skipt út fyrir þær þar sem þær eru hljóðlátari og veita fjöðrunum meira hreyfifrelsi.
Einn galli við þessa smíði er að ef hesturinn fellur á kné verður harkalegur hnykkur á fremri þverfjöðrinni sem gefur eftir, á meðan aftari fjöðrin veitir ekkert viðnám, og afleiðingin er oftast sú að farþegarnir kastast út.
Á þessari teikningu líta fjaðrirnar út fyrir að hafa verið beygðar með valdi í miðjunni, í stað þess að vera með þokkafulla sveigju, og aftari hluti vagnsins virðist þyngdur niður.
Önnur útfærsla af Stanhope-vagninum, ætluð til notkunar innanbæjar, hefur létt yfirbragð Tilbury-vagnsins en er í raun léttari en venjulegur Stanhope-vagn.
Hann hefur fallegt, opið útlit og efri hluti yfirbyggingarinnar, í kringum sætið, er unninn úr ofnum reyr sem gefur þægilegt yfirbragð, sérstaklega í góðu veðri.
Opna rýmið fyrir neðan er ekki óásjálegt og ef þörf krefur má fylla það með niðurfellanlegum kassa til að flytja pakka eða farangur.
Í slíkum tilfellum hentar þessi vagn vel fyrir sumarferðalög.
Dennet-vagn er með yfirbyggingu sem líkist Pæton-vagninum á mynd II.
Í stað fjögurra fjaðra hefur Dennet-vagninn aðeins þrjár – tvær á hliðunum og eina þverfjöðrun að aftan.
Þessi vagn er auðveldari fyrir hestinn þar sem hann er léttari og beislishvílan er á fremri endum hliðarfjaðranna.
Af þessum sökum eru leiguvagnar á götunum byggðir á þennan hátt en þeir eru óþægilegir fyrir farþega vegna ójafnrar hreyfingar og ef hesturinn fellur er meiri hætta á að kastast út en úr Stanhope-vagni.
Höfundur þekkir ekki uppruna nafnsins en hefur heyrt að fjaðrirnar þrjár hafi verið nefndar eftir ungfrú Dennet-systrunum þremur, en glæsileg sviðsframkoma þeirra og dans var svo mikið í tísku um það leyti sem vagninn var fyrst tekinn í notkun.
Vagninn sem áður var þekktur sem „gig“ var léttasti einhestavagninn sem notaður var í Englandi.
Hann er einfaldlega opinn stóll með grind, festur á vagnskaftinu og studdur af tveimur hliðarfjöðrum, en aftari endar þeirra voru tengdir við lykkjujárn með leðurólum til að veita meiri hreyfanleika.
Hjólið var stærra og yfirbyggingin hærri en á Stanhope-vagninum; af þeim sökum þurfti dráttarskaftið minni sveigju.
Þessi vagn rann einstaklega létt á eftir hestinum og sköftin voru yfirleitt úr lensuviði til að veita nægjanlegan sveigjanleika.
Hliðarfjaðrirnar voru langar og mjúkar og allur vagninn hentaði vel til ferðalaga, þar sem plássið undir sætinu rúmaði þægilega ferðatösku.
Stundum voru þeir notaðir til veiða, þá var geymsluhólfið gert með rimlagrind til að flytja hundana og þá varð hann að „hundavagni“1.
Bandarísku Sulky-vagnarnir eru smíðaðir á þennan hátt, en án fjaðra og með hærri hjólum, til að bera einn mann.
Heildarþyngd þeirra er 36,3 kg til 40,8 kg (áttatíu til níutíu pund).
Gamli einhestavagninn, eða „whiskey“, var jafn þungur og nútíma „cabriolet“, án þess að hafa þokkafulla lögun hans.
Gallarnir sem gagnrýndir eru á teikningunum eru ekki upprunalegar hönnunarvillur heldur hafa þeir komið til vegna tæknilegra atriða í útfærslu sem voru ekki á valdi höfundar.
Veiðihundar voru geymdir inni í veiðivögnunum í Englandi og voru þá ýmist kallaðir veiði eða hundavagnar. ↩︎
Hvað skyldi ,,Makadam” vera? Smelltu/ýttu á svörtu örina og fáðu svar!Malbik
Klassík, glæsileiki og handverk þegar það gerist best!
Sjáðu árangurinn af vinnu okkar á myndunum.
Við kynnum nýjasta verkefnið okkar – Caleche-hestvagn sem sameinar tímalausan stíl og nákvæma útfærslu.
Yfirbyggingin er tvílit – svört og dökk vínrauð – og skreytt með gylltum og rauðum smáatriðum sem leggja áherslu á fínlegar línur vagnsins.
Að innan er vagninn klæddur vínrauðu áklæði með gylltum útsaumi með blómamynstri sem skapar samræmt og fágað rými fyrir ferðalanga.
Sérhver hluti hefur verið hannaður og smíðaður af ástríðu – allt frá viðarsmáatriðum til handunninna efna – svo að vagninn heilli ekki aðeins með útliti sínu heldur einnig með sál hefðbundins handverks.
Ef þig dreymir um sérsmíðaðan vagn eða vilt endurvekja glæsileika sögulegs farartækis – Mendyka Mastercraft mun láta sýn þína rætast með fyllstu athygli á smáatriðum.
Lífgum saman við hefðina okkar.
Heimildir: Carriages – Mendyka and Facebook Mendyka • Powozy • Kutschen • Carriages’s post
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Höfundur: Gary Manners ritstjóri, rithöfundur og efnisstjóri hjá Ancient Origins.
„Sérlega sjaldgæfur“ trésás/öxulstykki úr vagni frá járnöld hefur fundist í vatnsósa-gryfju í Eastbridge í Suffolk.
Brotið fannst við undirbúning trjáplöntunar fyrir Sizewell C-kjarnorkuversverkefnið.
Aldursgreining með geislakoli á Hezel1-ásnum hefur sýnt að hann var smíðaður á bilinu 400 f.Kr. til 100 f.Kr.
Það var Cotswold Archaeology sem gerði uppgötvunina árið 2021 og bættist í hóp fárra annarra frá síðari forsögulegum tíma í Bretlandi, eins og öxullinn sem fannst í Flag Fen í Peterborough.
Teymið hafði fundið dæmi um fornleifar frá forsögulegum tíma til miðalda, þar á meðal tvær gryfjur frá járnöld sem líklegast voru notaðar sem vatnsból fyrir búfé.
Báðar gryfjurnar voru vatnsósa, sem skapaði kjöraðstæður til varðveislu á viði, og það var á botni annarrar þeirra sem öxullinn fannst.
Tréöxullinn endurnýttur sem staur. (Cotswold Archaeology)
Sönnun þess að endurvinnsla, endurnýting og endurnotkun er ekkert nýtt
Samkvæmt BBC var brotið nýlega auðkennt með greiningu eftir aldursgreiningasérfræðinginn Michael Bamforth, sem er rannsóknarfélagi við Háskólann í York.
Ásinn var brotinn og brenndur í fornöld og fannst ásamt sviðnum borðum sem gætu hafa verið úr sama farartækinu.
Hann hafði þó verið endurnýttur í stauravirki sem kom í veg fyrir að vatnsbólið félli saman í sandbornum jarðvegi svæðisins.
Þessi ás er einstaklega sjaldgæfur fundur og bætist í hóp örfárra annarra frá síðari forsögulegum tíma í Bretlandi, eins og ássins sem fannst í Flag Fen í Peterborough.
Rannsóknir standa yfir til að varpa frekara ljósi á hvaða þýðingu þessi heillandi gripur hefur fyrir skilning okkar á forsögulegum farartækjum og samgöngum.
Tréöxullinn endurnýttur sem staur (Cotswold Archaeology)
Vísbendingar um fornar samgöngur
Fundurinn á þessum tréöxli er mikilvægur fyrir fornleifafræðina þar sem hann veitir innsýn í hvernig fornar siðmenningar í Bretlandi fluttu vörur og fólk.
Sú staðreynd að hann fannst í vatnsósa gryfju, ásamt sviðnum borðum, bendir til þess að hann hafi verið hluti af stærra farartæki, hugsanlega stríðsvagni eða almennum vagni.
Varðveisla viðarins er einnig mikilvæg þar sem hún gerir vísindamönnum kleift að rannsaka smíði og hönnun þessara fornu farartækja og veitir dýrmætar upplýsingar um tækni samgangna á fornum tímum.
Þekktustu dæmin um stríðsvagnagrafir í Bretlandi eru þær frá Wetwang í Austur-Yorkshire þar sem leifar af að minnsta kosti 17 stríðsvögnum hafa fundist.
Mynd af hestum og stríðsvagni sem fannst í Pocklington, Yorkshire árið 2018. (MAP Archaeological Practice)
Breskar stríðsvagnagrafir
Þótt þetta sé ekki hluti af greftrun má skoða það í samhengi við hinar frægu stríðsvagnagrafir frá járnöld í Bretlandi, eins og þær frá Wetwang í East Riding, þótt mikill munur sé á milli fundanna, meðal annars sá að enginn viður varðveittist í gröfunum.
Breskar stríðsvagnagrafir vísa til þess siðar að grafa stríðsvagna og tengda gripi á járnöld í Bretlandi, yfirleitt frá síðari hluta forsögulegs tíma, milli 800 f.Kr. og landvinninga Rómverja árið 43 e.Kr., en þá virðist siðurinn hafa fjarað út.
Ásamt stríðsvagninum gátu gripirnir verið beisli, hjól og annar búnaður, auk leifa af hestum og öðrum dýrum sem notuð voru til að draga vagninn.
Þessar grafir eru taldar hafa verið fyrir fólk af hárri stöðu og voru líklega aðeins ætlaðar yfirstéttarfólki á járnöld.
Önnur athyglisverð dæmi eru grafirnar í Barrow Clump í Wiltshire og Flag Fen í Peterborough.
Dæmið frá Pocklington í Yorkshire á myndinni hér að ofan er annað glæsilegt og vel varðveitt dæmi, sem innihélt einnig leifar hestanna sem notaðir voru til að draga farartækið.
Nýlega fundust málmbrot úr stríðsvagnahjóli sem hluti af stríðsvagnagröf í Pembrokeshire í Wales 2018.
Keltar: Endurgerð á stríðsvagni frá járnöld
Fundur á broti úr tréöxli í Eastbridge í Suffolk árið 2021 er talinn einstaklega sjaldgæfur fundur sem eykur við núverandi skilning á forsögulegum farartækjum og samgöngum í Bretlandi.
Efri mynd: Stríðsvagnsöxullinn og járnaldargryfjan sem hann fannst í.
Ollu miklu uppgjöri milli uxa og múldýra í ameríska vestrinu
Frá vagnalestum á Oregon-slóðinni til hergagnabirgðalína og landbúnaðar á landamærasvæðum voru bæði dýrin notuð í miklum mæli, og hvort um sig bauð upp á ákveðna kosti og takmarkanir.
Skilningur á notkun þeirra veitir dýrmæta innsýn í efnahagslegan, umhverfislegan og skipulagslegan veruleika lífsins í ameríska Vesturlandinu.
Efnahagsleg sjónarmið
Uxar voru hagkvæmari kostur fyrir marga landnema.
Oft var hægt að kaupa (a yoke) uxa (tvö dýr) á helmingi verðs eins múldýrs.
Að auki var ódýrara að fóðra og viðhalda uxum. Þeir gátu lifað á grófu fóðri – sléttugrasi, runnum og öðru lággæðafóðri – á meðan múldýrin þörfnuðust vandaðra mataræðis, sérstaklega þegar þau voru í stöðugri vinnu.
Landnemar sem voru ekki of efnaðir kusu oft uxa af þessari ástæðu.
Meirihluti landnema í heild sinni sem ferðuðust yfir land á Oregon-, Kaliforníu- og Mormónaslóðunum um miðja 19. öld valdi oft uxateymin vegna hagkvæmni þeirra og endingar, þrátt fyrir hægari ferðahraða.
Styrkur og vinnuþol
Uxar voru þekktir fyrir styrk sinn og þol.
Þótt þeir væru hægari en múldýr gátu þeir dregið þunga farma dag eftir dag.
Á grófum, forugum og hjólföruðum slóðum sléttunnar miklu og Klettafjallanna reyndust uxar áreiðanlegir, sérstaklega við að draga þunglestaða vagna í gegnum krefjandi landslag.
Múldýr voru hins vegar eftirsótt fyrir hraða sinn, lipurð og fótvissu.
Bandaríski herinn notaði oft múldýr fyrir birgðaflutninga, landkönnunarleiðangra og póstvagnaleiðir vegna getu þeirra til að ferðast hratt yfir langar vegalengdir.
Þol þeirra í þurru loftslagi – ásamt meira viðnámi gegn hita og sjúkdómum – gerði þá sérstaklega hentuga fyrir harðbýlt loftslag suðvesturhluta landsins.
Hegðun og meðhöndlun
Uxar voru almennt spakir og hlýðnir þegar þeir voru rétt þjálfaðir.
Þeir voru settir undir herðaklava1 í pörum (yoked in pairs) og stýrt með raddskipunum og gaddastaf frekar en taumum. Róleg framkoma þeirra gerði þá auðveldari í meðförum fyrir óreynda ökumenn, eins og nýkomna landnema eða bændur.
Múldýr voru hins vegar taldir greindari og sjálfstæðari í hugsun.
Þótt þetta gerði þá skilvirkari í höndum reyndra kúskum voru þeir einnig erfiðari í þjálfun og meðhöndlun.
Múldýr voru venjulega beisluð eins og hestar og þarfnaðist teymið meiri athygli við meðhöndlun.
Skapgerð þeirra gaf þeim orð fyrir að vera þrjóskir, þótt í raun væri þessi eiginleiki oft form sjálfsvarnar – múldýr voru ólíklegri en hestar eða uxar til að vinna sig til þrots eða meiðsla.
Viðkvæmni og langlífi
Uxar höfðu einn alvarlegan veikleika: þeir voru viðkvæmari fyrir gin- og klaufaveiki, sérstaklega þegar þeir voru ofkeyrðir eða illa fóðraðir.
Hins vegar voru þeir seinir til að örvænta og ólíklegri til að taka á rás þegar þeir urðu skelkaðir, sem dró úr hættu á vagnaslysum.
Múldýr voru úthaldsbetri í þurru loftslagi og höfðu almennt færri fótavandamál en hestar eða uxar.
Þeir lifðu lengur, jöfnuðu sig hraðar eftir áreynslu og gátu unnið vel fram á efri ár.
Seigla þeirra gerði þá að ákjósanlegri dýrum fyrir langtíma viðskipta- eða hernaðaraðgerðir.
Stefnumiðuð notkun og svæðisbundnar óskir
Um miðjan til seinni hluta 19. aldar fóru óskir um annað hvort dýrið fram yfir hitt að endurspegla svæðisbundinn og starfstengdan mun.
Uxar héldu áfram að vera fyrsti kostur landbúnaðarlandnema á frjósömum svæðum eins og Willamette-dalnum í Oregon eða Miðdalnum í Kaliforníu.
Þeir voru einnig ráðandi í fyrstu bylgjum vesturferðanna.
Múldýr urðu hins vegar ráðandi í herbirgðakeðjum, námurekstri og vöruflutningum yfir langar vegalengdir.
Bandaríski herinn, sérstaklega birgðadeildin, varð einn stærsti kaupandi og ræktandi múldýra og reiddi sig á þá vegna óviðjafnanlegrar getu þeirra til að takast á við gróft landslag og langa göngu án þess að brotna niður.
Niðurstaða
Notkun uxa og múldýra í BNA-vestrinu á 19. öld endurspeglaði flókið samspil efnahagslegra nauðsynja, umhverfisaðstæðna og vinnuaflsþarfa. Á meðan uxar voru hægir, áreiðanlegir og hagkvæmir, buðu múlar upp á hraða, seiglu og aðlögunarhæfni á hærra verði.
Hvort dýr var ómissandi í sínu samhengi, og saman knúðu þau áfram þá gríðarlegu hreyfingu fólks og efnis sem einkenndi landnám Bandaríkjanna í vestri.
Yfir 2.000 ára gamalt hjól fannst meðal fornminja nálægt Inverness í Skotlandi
Skrifað af: Sarah Kuta – fréttaritara Daily
Sarah Kuta er rithöfundur og ritstjóri búsett í Longmont, Colorado. Hún fjallar um sögu, vísindi, ferðalög, mat og drykk, sjálfbærni, hagfræði og önnur viðfangsefni.
Fornleifafræðingar voru að grafa á svæði á hálendi Skotlands í undirbúningi fyrir byggingu nýs golfvallar nærri Inverness í Skotlandi þegar þeir rákust á stóran málmhlut.
Í fyrstu héldu þeir að þetta væri bara gamalt landbúnaðargræja en þegar þeir skoðuðu það nánar áttuðu þeir sig á því að þeir höfðu eitthvað mjög sérstakt í höndunum: sjaldgæft járnaldar1 stríðsvagnshjól.
Þó að svipaðir gripir hafi fundist í Englandi hafa mjög fáir fundist í nágrannalandi þess, Skotlandi. Fornleifafræðingar telja einnig að þetta sé fyrsta stríðsvagnshjólið sem hefur nokkurn tímann fundist á hálendi Skotlands.
„Þetta eru svo sjaldgæfir hlutir,“ segir Andy Young, aðalfornleifafræðingur hjá Avon Archaeology Highland, fyrirtækinu sem stóð að uppgreftrinum, við BBC Scotland News. „Enginn okkar hafði í raun séð svona áður hvað varðar að grafa eitthvað upp. Við vorum svolítið ráðvillt.“
Þeir fundu einnig 3.500 ára gamla bronsaldar2 líkbrennsluörk, flíntuverkfæri og að minnsta kosti 25 nýsteinaaldar viðarbyggingar.
Að auki komu upp við uppgröftinn skreyttar leirgerðarvörur, sem og vísbendingar um miðalda akurkerfi, dýrahólf og kornþurrkofna.
Þar sem enginn í teyminu hafði nokkurn tímann grafið upp stríðsvagnshjól áður, voru fornleifafræðingarnir í fyrstu efins en þegar þeir áttuðu sig loksins á því hvað þetta var, voru þeir „mjög undrandi,“ segir Young við tímaritið Smithsonian í tölvupósti.
Samkvæmt Young hefði hjólið verið utan um tréhjól.
Það er gert úr smíðajárni, sem þýðir að það var líklega smíðað af mjög færum járnsmið, segir hann.
Járnsmiðurinn safnaði líklega nokkrum ræmum af bræddu járni og smíðaði þær svo saman á steðja.
Hann kann að hafa sett nýsmíðaða járnhringinn utan um tréhjól, hitað upp og kælt málminn hratt til að „rýrnunarfesta“ hann við hjólið, segir Young.
Fornleifafræðingar bíða enn eftir niðurstöðum geislakolsaldursgreiningar. En Young segir að hjólið sé frá járnöld, sem stóð frá um 500 f.Kr. til 500 e.Kr. í Skotlandi. Hann telur að það gæti verið frá um 200 f.Kr., sem myndi gera það um 2.2002 ára gamalt.
Hjólið virðist hafa verið grafið í gryfju ásamt brenndum mannaleifum, grófum leirmunum og dýrabeinum.
Gryfjan var líklega umlukin trégrindverki, sem hluti af svæði sem kallast „stauragerðishringur“, samkvæmt BBC Scotland News.
Tvö stríðsvagnshjól voru líklega upphaflega grafin hér en hitt var líklega grafið upp eða eyðilagt af nútímaplógi, segir Young við tímaritið Smithsonian.
Rannsakendurnir endurgrófu athafnahringinn, í samræmi við bestu starfsvenjur í skoskri fornleifafræði.
Þeir eru að gefa hina gripina til safna í Inverness og Edinborg.
„Þetta hefur verið ótrúleg ferð frá fornsögulegum tímum til nútímans, hér rétt hjá okkur,“ segir Stuart McColm, varaforseti golfþróunar hjá Cabot, fyrirtækinu sem er að byggja nýja golfvöllinn, í yfirlýsingu.
„Það er auðmýkjandi að hugsa til þess að nýi meistaravöllurinn okkar… muni hvíla á svo sögulega ríkum grunni.“
Þar sem járnhjól hefðu verið gríðarlega dýr í framleiðslu, segir Young að einstaklingurinn sem var grafinn í gryfjunni hafi líklega verið „nokkuð mikilvægur,“ hugsanlega ættbálkshöfðingi.
Inverness, Skotlandi.
Þótt svipaðir fornmunir hafi fundist í Englandi hafa mjög fáir fundist í nágrannalandi þess, Skotlandi.
Fornleifafræðingar telja einnig að þetta sé fyrsta vagnhjólið sem nokkurn tíma hefur fundist á skosku hálöndunum.
„Þetta eru svo sjaldgæfir hlutir,“ segir Andy Young, aðalfornleifafræðingur hjá Avon Archaeology Highland, fyrirtækinu sem stóð fyrir uppgreftrinum, við BBC Scotland News.
„Enginn okkar hafði í raun séð svona áður hvað varðar að grafa eitthvað upp. Við vorum svolítið ráðvillt.“
Rannsakendur fundu vagnhjólið, ásamt fjölda annarra fornmuna, við undirbúning fyrir byggingu nýs golfvallar nálægt Inverness.
Þeir fundu einnig 3.500 ára gamla bronsaldar líkbrennsluörk, flíntuverkfæri og að minnsta kosti 25 nýsteinaaldar viðarbyggingar.
Að auki komu upp við uppgröftinn skreyttar leirgerðarvörur, sem og vísbendingar um miðalda akurkerfi, dýrahólf og kornþurrkofna.
Þar sem enginn í teyminu hafði nokkurn tíma grafið upp vagnhjól áður, voru fornleifafræðingarnir upphaflega efins.
En þegar þeir gerðu sér loks grein fyrir hvað þetta var, urðu þeir „ansi undrandi,“ segir Young við tímaritið Smithsonian í tölvupósti.
Þar sem járnhjól hefðu verið gríðarlega dýr í framleiðslu, segir Young að einstaklingurinn sem var grafinn í gryfjunni hafi líklega verið „ansi mikilvægur“, hugsanlega ættbálkshöfðingi.
Rannsakendurnir endurgrófu helgihringinn í samræmi við bestu starfsvenjur í skoskri fornleifafræði.
Þeir eru að gefa afganginn af fornleifunum til safna í Inverness og Edinborg.
Járnöldin var síðasta tækni- og menningarskeið í röð steinaldar, bronsaldar og járnaldar. Tímasetning fullrar járnaldar, þar sem þetta málm að mestu leyti leysti brons af hólmi í áhöldum og vopnum, var mismunandi eftir landsvæðum. Hún hófst í Mið-Austurlöndum og Suðaustur-Evrópu um 1200 f.Kr. en í Kína ekki fyrr en um 600 f.Kr. Heimild: Britannica.com ↩︎
Bronsöld, þriðja stig í þróun efnismenningar meðal fornra þjóða Evrópu, Asíu og Miðausturlanda, á eftir steinaldar- og nýsteinaldartímabilunum (gömlu steinöld og nýju steinöld, í þeirri röð). Hugtakið vísar einnig til fyrsta tímabilsins þar sem málmur var notaður. Dagsetningin þegar öldin hófst var mismunandi eftir svæðum; í Grikklandi og Kína til dæmis hófst bronsöldin fyrir 3000 f.Kr., en í Bretlandi hófst hún ekki fyrr en um 1900 f.Kr. Heimild: Britannica.com ↩︎
https://arkeonews.net/ Segir í sinni grein að hjólbarðinn sé 3500 ára. ↩︎
Heimild: https://www.smithsonianmag.com/
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Á flestum stöðum Norður Ameríku eru tengingar við vagnasögnuna enda hefur mikið af efni verið haldið til haga eða varðveitt aftur í tímann!
Frá ýmsum höfundum | 21. feb. 2025 | Ferðalög & varðveisla, Sannir vestrænir bæir
Brautryðjandinn og sagnfræðingurinn Sharlot Hall horfði á stórkostlegustu undur Arizona árið 1928.
Formáli
Frá sólbrenndum eyðimörkum Arizona til ótaminnar villtrar náttúru Wyoming fanga sögufrægar landamærabæir Ameríku hinn varanlega anda villta vestursins.
Þessir sögulegu áfangastaðir taka ferðalanga með í tímaferðalag og veita innsýn í spennandi tímabil kúreka, útlaga og landnema.
Gakktu eftir götum Arizona sem eru þéttsettar sölum, uppgötvaðu námuarfleifð Colorado og sögur af Doc Holliday, eða kannaðu Kansas, þar sem nautgriparekstrar og alræmdir byssubardagar hafa skilið eftir sig óafmáanleg spor á sléttunni. Víðáttumikið landslag Montana bergmálar af draumum gullæðisins, á meðan Hill Country í Texas blandar saman ríkulegri arfleifð og hrjúfri fegurð.
Á sama tíma lífgar Wyoming upp á goðsagnir um Buffalo Bill og Butch Cassidy.
Hver bær geymir brot af landnámssögu Ameríku og skapar þannig vegferð sem er gegnsýrð af sögu, ævintýrum og táknrænum vestrænum sjarma.
Útsýni yfir gamla námubæinn Jerome, sem stendur á Kleópötrufjalli og gnæfir yfir Verde-dalinn í Yavapai-sýslu í Arizona. Á blómaskeiði hinna auðugu koparnáma á þriðja áratug 20. aldar fundu meira en 10.000 manns sér búsetu þar. Árið 2010 var íbúafjöldinn kominn niður í 444, en bærinn fyllist af ferðamönnum marga daga ársins.
Arizona
Þjóðvegir verða til: Könnun á Villta vestrinu í gegnum sögufrægar bæi Arizona
Námugröftur Jerome lauk og skildi eftir sig frægasta draugabæ Arizona.
Arizona er ríki þar sem andi villta vestursins lifir enn, allt frá rykugum eyðimörkum til hrjúfra fjalla. Þetta er land ríkt af sögu, allt frá arfleifð frumbyggja Ameríku og landkönnun Spánverja til kúrekasagna og námugraftaruppgangs.
Ef þú vilt fara í ferðalag aftur í tímann eru sögufrægir bæir Arizona fullkomnir áfangastaðir. Hvort sem um er að ræða heimsókn á fræga bardagastaði villta vestursins, gönguferð niður götur með gömlum börum og verslunum, eða skoðun safna sem segja sögur landnema og útlaga, þá býður Arizona upp á ógleymanleg ferðalög inn í fortíðina.
Hér er leiðarvísir að nokkrum sögufrægum bæjum ríkisins sem vekja villta vesturið til lífs.
Cave Creek: Draumur kúrekans
Framlínubæir óbyggðanna í Cave Creek halda anda Villta vestursins á lofti enn í dag.
Í hlíðum Sonoran-eyðimerkurinnar býður Cave Creek upp á sanna upplifun af villta vestrinu. Bærinn, sem er þekktur fyrir andrúmsloft villta vestursins, laðar að sér gesti sem leita að kúrekamenningu og sögu.
Bærinn er frægur fyrir honky-tonk staðina Harold’s og The Buffalo Chip, en þeir sem vilja versla ættu að heimsækja Watson’s Hat Company og Cave Creek Cowboy Company til að fá ekta kúrekaklæðnað.
Ef þú ert að leita að hlut úr arfleifð vestursins til að taka með heim, þá eru tugir verslana meðfram aðalgötunni sem bjóða upp á list, söguleg verðmæti og rústík heimilisskraut.
Cave Creek-safnið býður upp á áhugaverða sýn á sögu bæjarins, með sýningum um fyrstu landnemana, námugröft og menningarlegu áhrifin sem mótuðu svæðið. Með sínum vestrænu verslunum, gömlum börum (saloon) og stórfenglegri eyðimerkurnáttúru, að ógleymdum goðsagnakenndum veitingastöðum eins og Big Earl’s Greasy Eats og Cryin’ Coyote Barbecue, er Cave Creek fullkominn upphafspunktur fyrir alla þá sem vilja upplifa kúrekasögu Arizona.
Bisbee: Námubær með sál
Bisbee, sem var eitt sinn einn stærsti námubær Bandaríkjanna, er fallega varðveitt sýnishorn af sögu Arizona.
Bærinn er þekktur fyrir iðandi listasenu og sögulega byggingarlist og býður upp á einstaka innsýn í námufortíð ríkisins.
Bærinn var stofnaður seint á 19. öld þegar kopar fannst á svæðinu og varð fljótt eitt af velmegunarmestu námusetrum landsins.
Í dag geta gestir skoðað Námu- og sögusafn Bisbee, sem segir sögu koparblómatímans og innflytjendanna sem byggðu bæinn.
Heimsókn í Queen Mine-sýninguna býður upp á beina innsýn í neðanjarðarlíf námuverkamanna. Myndrænar, hlykkjóttar götur Bisbee, kantraðar af viktoríönskum húsum og sérstökum verslunum, gefa bænum sérstakan sjarma sem blandar saman sögu og nútímalegri sköpun.
Heimsókn væri ekki fullkomin án þess að kíkja á eða gista á sögufræga Copper Queen-hótelinu.
Camp Verde: Mót menningar-heima
Camp Verde, sem stendur við Verde-ána, er ríkt af sögu frumbyggja Ameríku og hersögu.
Bærinn, sem eitt sinn var herstöð á tímum Indíánastríðanna, hefur þróast í sögulegan áfangastað með sterk tengsl við fortíð sína.
Fort Verde ríkissögusafnið varðveitir upprunalega virkið og gestir geta fræðst um hermennina og landnemana sem bjuggu og börðust á svæðinu. Virkið hýsir einnig Verde Valley fornleifa-fræðisetrið, sem sýnir fornminjar frumbyggja Ameríku og forsögulega sögu svæðisins.
Camp Verde er frábær staður til að kanna samspil sögu frumbyggja Ameríku, hersögu og sögu villta vestursins, um leið og notið er hinnar fögru náttúru Verde-dalsins í Arizona.
Póstvagn í Tumbstone
Tombstone: Bærinn sem var of þrautseigur til að deyja
Engin ferð um vesturhluta Bandaríkjanna er fullkomin án þess að stoppa í Tombstone, bænum sem varð frægur fyrir skotbardagann við O.K. Corral.
Tombstone, sem er þekktur sem „Bærinn sem var of þrautseigur til að deyja“, var eitt sinn ein löglausustu staða vestursins og heimili frægra persóna eins og Wyatt Earp, Doc Holliday og Clanton-gengisins.
Í dag geta gestir stigið aftur í tímann með skoðunarferð um Big Nose Kate’s og The Crystal Palace Saloon, þar sem litríkar persónur Tombstone söfnuðust eitt sinn saman.
Bird Cage-leikhúsið, upprunalegt leikhús villta vestursins, er ómissandi viðkomustaður sem veitir innsýn í þá skemmtun sem eitt sinn blómstraði hér. O.K. Corral eru sögufrægar götur, ekta bar (saloon).
Jerome: Endurfæddur draugabær
Jerome, sem stendur á hlíð Kleópötrufjalls, er fyrrverandi námubær sem hefur breyst í blómlegt listamannasamfélag.
Bærinn, sem eitt sinn var þekktur sem „syndugasti bær Vestursins“, blómstraði á dögum koparvinnslu seint á 19. öld og snemma á þeirri 20.
Á blómaskeiði sínu var Jerome auðugasta náma í heimi í eigu eins manns, en þegar námurnar lokuðu á sjötta áratugnum varð bærinn nánast að draugabæ.
Í dag er Jerome staður þar sem saga og list mætast. Jerome State Historic Park býður upp á innsýn í námusögu bæjarins og er til húsa í fyrrum höll sem eitt sinn var heimili námuframkvæmdastjórans.
Gestir geta einnig kannað Jerome Historical Society Mine Museum til að fræðast um uppgang og hnignun sem einkenndi bæinn.
Þröngar, bugðóttar götur Jerome eru nú þaktar listgalleríum, sérverslunum, vínsmökkunarstofum og veitingastöðum, sem gerir hann að sérstökum og heillandi áfangastað með litríka sögu.
Kingman: Klassískur áfangastaður á Route 66
Kingman, heimabær Bob Boze Bell, framkvæmdastjóra True West, er ein af klassísku borgunum meðfram hinni goðsagnakenndu Route 66. Bærinn er fullur af sögu villta vestursins og nostalgísku aðdráttarafli með fortíð sinni úr villta vestrinu og líflegri Route 66 menningu.
Mohave-safnið um sögu og listir er frábær staður til að byrja á, þar sem gestir geta fræðst um sögu frumbyggja svæðisins, námuvinnslu og járnbrautir. Sögusafn Mohave-sýslu er einnig ómissandi viðkomustaður.
Fyrir aðdáendur hins sögufræga þjóðvegar veitir Route 66 safnið ítarlega innsýn í arfleifð Þóðvegarins og hlutverk hans í þróun ameríska vestursins.
Sögulegt miðbæjarsvæði Kingman býður upp á frábært úrval af gömlum matsölustöðum, verslunun með fornmuni og mótelum sem láta manni líða eins og maður hafi stigið aftur í tímann.
Þótt Scottsdale sé þekkt fyrir lúxushótel sín og fínar verslanir býður gamli bæjarhlutinn í Scottsdale upp á innsýn í rætur bæjarins frá villta vestrinu.
Scottsdale var stofnað á níunda áratug 19. aldar og var upphaflega landbúnaðarsamfélag sem þróaðist síðar í mikilvægan bæ fyrir nautgripabændur.
Í dag er gamli bæjarhlutinn í Scottsdale lifandi blanda af sögulegum byggingum, listgalleríum og verslunum í vestrænum stíl.
Sögusafn Scottsdale veitir innsýn í fyrstu daga bæjarins, þar á meðal tengsl hans við frumbyggjamenningu Hohokam-fólksins, landbúnaðarfortíð hans og hlutverk sem samkomustaður fyrir nautgriparekstur. Hápunkturinn er safnið Western Spirit: Scottsdale’s Museum of the West, sem býður upp á sýningar um sögu ameríska vestursins, þar á meðal kúrekamenningu, muni frumbyggja og vestræna list.
Prescott: Villta vestrið lifir hér
Bronsstytta eftir Bill Nebeker stendur á Prescott Courthouse Plaza og heiðrar lögreglumenn Arizona.
Prescott er oft nefndur „Heimabær allra“ og er ómissandi viðkomustaður fyrir þá sem hafa áhuga á sögu villta vestursins í Arizona.
Prescott var stofnuð á sjöunda áratug 19. aldar, varð höfuðborg Arizona-svæðisins og gegndi lykilhlutverki á fyrstu árum ríkisins.
Sögufræga Whiskey Row-bærinn, sem eitt sinn hýsti 40 krár og spilavíti sem lögreglumenn og útlagar sóttu, þar á meðal Doc Holliday og Wyatt Earp, er nú þekkt fyrir lifandi tónlistarsenuna, listgallerí, sælgætisbúðir og að sjálfsögðu sínar frægu krár, þar á meðal hina goðsagnakenndu ,,Palace Restaurant & Saloon“.
Sharlot Hall-safnið býður upp á ítarlega skoðun á sögu svæðisins, með áherslu á menningu frumbyggja, fyrstu landnemana og stofnun Prescott.
Bærinn er einnig frægur fyrir að halda „Frontier Days“, elstu rodeókeppni heims. Fyrir áhugafólk um list villta vestursins sýnir Phippen-safnið suma af bestu kúreka- og vestrænni list í ríkinu. Söguleg hús Prescott, gamlar kirkjur og heillandi bæjartorg veita innsýn í líf í Arizona á 19. öld.
Wickenburg: Eyðimerkurbær með ríka arfleifð
Wickenburg er heillandi eyðimerkurbær með djúpar rætur í námu- og búskaparsögu. Upphaflega var Wickenburg námubær, stofnaður á sjöunda áratug 19. aldar, en varð síðar þekktur fyrir nautgriparækt og hestasölu.
Desert Caballeros Western Museum er lykilviðkomustaður fyrir alla sem hafa áhuga á sögu svæðisins og býður upp á sýningar um menningu frumbyggja, snemmbúið búskaparlíf og sögu bandaríska kúrekans.
Í Wickenburg er einnig að finna Vulture-námuna, gamla gullnámu sem var ein sú auðugasta í Arizona, og gestir geta farið í skoðunarferðir til að læra um uppgang og hrun námuvinnslu á svæðinu.
Sögulegt miðbæjarsvæði bæjarins er fullt af vestrænum sjarma, með verslunum og veitingastöðum sem endurspegla kúrekasögu þess.
Dvöl á Rancho de los Caballeros, Flying E gestaranchi eða The Kay El Bar, elsta gestaranchi Wickenburg, mun gera ferð þína til Wickenburg enn eftirminnilegri.
Williams: Hlið að Grand Canyon
Williams, sem liggur meðfram sögufrægu Route 66, er oft kallað „Hliðið að Grand Canyon“ vegna þess að það þjónar sem miðstöð fyrir ferðamenn á leið til einnar frægustu náttúruundurs heims. Andrúmsloft Villta vestursins í Williams endurspeglast í gömlum húsaframhliðum, matsölustöðum og mótelum. Hápunktur Williams er Grand Canyon-járnbrautin, sem býður upp á skemmtilega lestarferð til Grand Canyon og veitir ógleymanleg tækifæri til að upplifa óbyggðir Arizona. Bærinn er einnig með Williams-lestarstöðina, sögufræga járnbrautarstöð þar sem gestir geta fræðst um mikilvægi járnbrautarinnar fyrir sögu bæjarins. Williams býður upp á fullkomna blöndu af sjarma villta vestursins og náttúrufegurð, sem gerir hann að frábærum viðkomustað fyrir alla sem kanna sögu Arizona.
Heimild: True West. History of the American Frontier
Þetta glæsiökutæki var gefið Elísabetu Petrovna keisaraynju af Kirill Razumovskíj árið 1754.
Neftóbaksdós með mynd af Elísabetu Petrovna keisaraynju Sankti Pétursborg (?), miður 18. aldar Keisaralega postulínsverksmiðjan (?). Postulín, gull; málun undir glerung, gyllingar, mótun, sizelering
Kirill Razumovskíj, bróðir Alexeys Razumovskíj sem var í miklu uppáhaldi hjá keisaraynjunni, naut verndar hennar.
Hann hlaut greifatitil árið 1744, varð síðan forseti Vísindaakademíunnar í Sankti Pétursborg árið 1746 og var skipaður herforingi Úkraínu árið 1750.
Vagninn er fjögurra sæta.
Yfirbyggingin mjókkar niður á við og neðri hluti fram- og afturhliðanna er sveigður.
Það eru fimm gluggar á fram- og afturhliðum. Gluggarnir og efri hluti hurðanna með myndskreyttu efra hlutanum innihalda rúðugler.
Hurðirnar eru lágar og samanbrjótanlega þrepið ganga inn í vagninn.
Glæsivagn frá París, meistari А. Drillerosse, 1753-1754. Eftir teikningu eftir N. Pineau (?); bronsskraut í stíl Philippe Caffieri; málverk eftir François Boucher. Hlynur, brons, flauel, járn; tréskurður, gyllingar á gifsi, olíumálun. Gjöf frá 1754 frá greifa Kirill Razumovsky til Elísabetar Petrovna keisaraynju. Vagninn var á Vagnasafninu í Sankti Pétursborg til ársins 1763 og var þá fluttur til Vagnasafnsins í Moskvu. Vopnabúrið fékk vagninn frá Vagnasafninu í Moskvu árið 1834.
Glæsilegur og gylltur vagn er eðlilega talinn eitt besta dæmið um farartæki í rókókóstíl, sem stendur enn ósigraður í heiminum.
Hópur viðurkenndra franskra meistara vann að sköpun þessa óvenjulega farartækis.
Hönnun hins stórbrotna forms vagnsins er unnin af franska arkitektinum Nicolas Pineau.
Á grundvelli þess smíðaði meistarinn Drillerosse vagninn og skreytti hann með glæsilegum gylltum útskurði.
Málverk á spjöldum voru gerð af hinum fræga franska listamanni François Boucher.
Við hönnun þessa einstaka vagns leitaðist Nicholas Pineau við að gefa honum ekki aðeins íburð, heldur einnig hátíðlega reisn „sem hæfir keisaraynju víðfeðms ríkis“.
Útskorið skraut á framhluta undirvagns París, meistari А. Drillerosse, 1753-1754.
Hann stækkaði vagninn eins mikið og mögulegt var og lagði sérstaka áherslu á áhrifaríka skreytingu þar sem gylltar tréútskurðarskreytingar með óvenjulega ríkulegri mótun eru ráðandi þáttur.
Hönnun hans var framkvæmd af hinum frábæra vagnsmið og skreytingameistara A.
Drillerosse, sem reyndist vera afburðameistari á mörgum sviðum lista.
Stóru ósamhverfu skrautsveigirnir, skeljarnar og blómin, sem sýna óþrjótandi ímyndunarafl meistarans í skreytingunum, lúta heildarsamsetningunni.
Þeirra skringilega sveigðu línur minna á öldutoppa. Taktfast raðaðir skrautsveigirnir, skeljarnar og mjúklega sveigðir blómastilkarnir, sem mynda eina heild, falla vel að útlínum vagnhússins og gefa því fullkomið þrívíddaryfirbragð.
Allir burðarhlutar eru skreyttir með skurðlist: stólparnir á veggjamótunum, gluggaumgjarðirnar og dyrakarmarnir.
Djúpa skurðlistin er gyllt, en grinnri og fínni skurðlistin er varla sjáanleg. Ríkulegasta skurðlistin er á efri hluta vagnhússins, og þökk sé því má njóta háháu skurðlistarinnar frá öllum sjónarhornum.
Víðáttumikið yfirborð fram- og afturhluta undirvagnsins og dráttarskaftsins er skreytt með upphleyptu mynstri af stórum skrautbogum.
Gyllta útskurðurinn á hjólunum sker sig skýrt úr á móti hinum rauða bakgrunni.
Skrautleg bronssamsetning á fjöðrun Vagninum frá París, meistari А. Drillerosse, 1753-1754.
Meistarinn valdi hlynvið sem efni í útskorna skrautið og nýtti sér á kænsku mýkt hans til að skapa flókið plastískt mynstur sem virðist nánast mótað.
Hér er kunnátta útskurðarmeistaranna augljós, því hlynviður er erfiður í vinnslu og minnsta mistök í hreyfingum skilja eftir sig för.
Einn útskurðarhlutinn ber merkið
A’Drillerosse,
sem er nafn meistarans sem smíðaði vagninn.
Brons gegnir mikilvægu hlutverki í skreytingunum.
Sérstaklega áhugaverðar eru bronsrelíef plöturnar sem þekja uppspretturnar með myndum af englum að leika sér í bylgjum og blómum.
Englarnir eru mjög líflegir og alls ekki heftir eða hefðbundnir, á meðan blómin eru unnin í mikilli smáatriðavinnu.
Bronsskreytingarnar mynda aðskildar samsetningar og falla vel að heildarútlitinu.
Ástæða er til að ætla að þær hafi verið gerðar í verkstæði hins fræga gyllara og silfursmiðs, Philippe Caffieri, myndhöggvara Loðvíks XV. Frakklandskonungs.
Spjaldmálverk í útskornum ramma á hurðinni Vagninum frá París, meistari А. Drillerosse, 1753-1754.
Mjúkur, öldulaga taktur bronsins og tréskurðarins sameinast rókókó-eðli málverksins, sem er eftir François Boucher.
Hvert spjald á hliðum og hurðum minnir á málað spjald í íburðarmiklum rókókó-ramma.
Málverkið með goðsögulegum viðfangsefnum einkennist af ósamhverfum, mjúkum línum, gnægð smáatriða, daðurkenndri yndisþokka í hreyfingum englanna og fínlegum litasamsetningum.
Tjáningarríkar fígúrur englanna virðast geisla af mildu ljósi sem gerir alla samsetninguna hlýja og gleðiríka. Litaskalinn samanstendur aðallega af fölum bláum og bleikum tónum.
Þessir mildu pastellitir gefa vagninum sérstaka fágun. Fallegt upphleypt gullsaumsmynstur prýðir innra rautt flauelsbólstrið og skjaldarmerkið.
Glæsivagn frá París, smíðaður af meistara A. Drillerosse, 1753-1754. Eftir teikningu eftir N. Pineau (?); bronskraut í stíl Philippe Caffieri; málverk eftir François Boucher. Hlynur, brons, flauel, járn; tréskurður, gyllingar á gifsi, olíumálun. Gjöf frá 1754 frá greifa Kirill Razumovsky til Elísabetar Petrovna keisaraynju. Vagninn var á Vagnasafninu í Sankti Pétursborg til ársins 1763 og var þá fluttur í Moskvu-vagnasafnið. Vopnabúrið fékk vagninn frá Moskvu-vagnasafninu árið 1834.
Vagninn er búinn nýjustu tæknilausnum, nánar tiltekið fjöðrum, þróuðum öxulliðum og svanshálsi, auk þess sem hann er með sæti fyrir ökumanninn.
Vagninn ber einkenni rókókóstílsins, þótt einkenni nýs stíls, klassíkur, hafi byrjað að birtast í skreytingum Parísarvagna frá þessum tíma.
Form þeirra var rólegra og útskurðurinn fíngerðari.
Hugsanlegt er að vagninn hafi verið skreyttur í rókókóstíl samkvæmt fyrirmælum frá rússneskum viðskiptavini, því þessi stíll var að verða hátískutíska í Rússlandi.
Anna keisaraynja notaði vagninn við hátíðlegar skrúðgöngur!
Eik, birki, flauel, brons, járn, tréskurður, tempera, gyllingar á gifsi. Það tilheyrði Önnu Ionnovu keisaraynju. Árið 1797 var það flutt frá Sankti Pétursborg til vagnaskemmu Moskvu. Vopnabúrið eignaðist það frá vagnaskemmu Moskvu árið 1834.
Vagninn er tveggja sæta.
Yfirbyggingin mjókkar niður á við og neðri hluti afturhliðar er sveigður.
Gluggarnir og efri hluti hurðanna með myndskreyttu efri hlutanum eru með rúðugleri.
Hurðirnar eru nálægt jörðu og fótstigið er inni í vagninum.
Vagninn endurspeglar fagurfræðilegan smekk síns tíma – hann er byggður í hefðum vesturevrópskrar barokkhefðar.
Athyglin beinist að hinu afar ríkulega og lifandi skrauti.
Gylltur útskurður þekur alveg hina lítillega bognu kverklista, veggsamskeyti, gluggaumgjörð, dyrakarma og fram- og bakhlið undirvagnsins.
Skreyting á vinstri vegg yfirbyggingarinnar og bronslistaverk á fjöðruninni Coupé. Sankti Pétursborg, 1739.
Barokkskrúðskraut og skeljar blandast vel við höggmyndina, smáatriði í formi grímna og tveggja hausa arna með afar fíngerðum laufskurði sem minnir á útskornu mynstrin á mörgum rússneskum myndaarfleifðum frá 17. öld.
Þjóðleg einkenni birtast í óvenjulegri túlkun á sumum skrauthlutum barokksins.
Þrátt fyrir ákveðinn aga er útsurðurinn og skrautið létt og glæsilegt.
Hér sameinast lifandi ímyndunarafl listamannsins sem hannaði skreytingarnar og færni handverksmanna sem skáru þær út með næmu innsæi fyrir mótunarmöguleikum.
Skrautmynduðu rammarnir á bolnum innihalda spjöld skreytt með málverkum af leikandi kerúbum, hafmeyjum, grímum, skjaldarmerkjum og blómaskreytingum.
Vagninn var fluttur frá Sankti Pétursborg til Moskvuvagnaskemmunnar. Safnað af Vopnabúrinu frá Moskvuvagnaskemmunni árið 1834.
Skreytingarnar eru útfærðar í gulleitum og grænum litbrigðum og gegna mikilvægu hlutverki í heildarskreytingu vagnsins ásamt bronsmunstrunum.
Vagnasmiðirnir nýttu sér nokkur ný einkenni, þannig er efri hluti afturhliðarinnar, sem er bólstruð með terrakottalituðu flaueli, þakinn glæsilegum upphleyptum bronsmedalíum í formi skelja og skrúðblaða.
Plöturnar í fjöðrunum, handföngin og sylgjurnar eru einnig úr bronsi, sem og skrautmunir á þakinu, sem er skreytt með vösum og litlum nöglum með upphleyptum myndskreyttum höfðum.
Val á terrakottaflaueli fyrir innri bólstrun vagnsins og toppurinn sýnir mikla listræna smekkvísi.
Vagninn er búinn helstu tæknilegu eiginleikum þess tíma.
Hann er með fjöðrum og öxulás.
Sú viðtekna skoðun að vagn þessi sé verk Okhta-meistara 1 í þjónustu flotamálastofnunarinnar er ekki staðfest í skjalasöfnum.
Málverk og útskurður á vagnhurðinni
Í 18. aldar skrá hirðhesthúsakansellísins er að finna upplýsingar um að þetta ökutæki hafi verið smíðað í hesthúsagarði Sankti Pétursborgar árið 1739.
Það var notað við hátíðlegar skrúðgöngur Önnu keisaraynju.
Að tillögu vinar míns José Veiga Maltez, ásamt Madalena Sacadura Botte Abecassis og José De Castro Canelas og á vegum APA – portúgalska vagnasambandsins, stofnuðum við þennan hóp til að birta öll 21. aldar hestadregin farartæki. 18. aldar (XVIII), 19. aldar (XIX) og fyrsta fjórðung 20. aldar.
Við ætlum ekki aðeins að safna eins mörgum myndum og hægt er af hestvögnum sem eru til í landinu okkar, svo og öllum þeim skjölum sem þeim tengjast; gamlar myndir, skrif o.fl. Reglur; Öllum myndum skulu fylgja eins mörg atriði og hægt er, svo sem nafn, framleiðandi, ártal o.s.frv.
Eignin og staðsetningin þar sem þau eru staðsett er valfrjáls.
Markmið okkar, auk þess að vera fræðandi, verður að safna sem umfangsmesta gagnagrunni um þessa arfleifð sem tilheyrir okkur öllum.
Hans-Bert Paggen
Heimild: Ljósmyndasafn hestvagna Á Facebook (Acervo Fotográfico de Viaturas Hipomóveis)
Þýddi:Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Eina eintak sinnar tegundar frá víkingatímabilinu!
Skrifað af Nina Kristiansen fréttamanni. Útg. 18. mars 2004. – 04:30
Vagninn fannst í víkingagröf eftir 1.000 ár í leir og mold. (Mynd: Kirsten Jensen Helgeland / Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)
Síðan 1904 hefur allt verið skráð með bestu fáanlegu tækni!
Sænski fornleifafræðingurinn Gabriel Gustafson leiddi uppgröftinn á Oseberg-skipinu.
Hann hélt dagbók um skipið og hlutina.
Þar hefur hann áhyggjur af þeirri ábyrgð sem hann hefur tekið á sig og af því að rífast við landeigandann.
Gústafson og aðstoðarmaður hans skráðu og teiknuðu það sem þeir fundu: tréstykki, prik, bein, reipi og málm.
Allt var hulið drullu. Mest af því var í þúsund stykkjum. Viðurinn var mjúkur og brothættur.
Mikilvægt var að skrá hlutina nákvæmlega hvar þeir fundust.
Fornleifafræðingarnir voru ekki vissir um að allt myndi lifa af ferðina til höfuðborgar Noregs, Ósló.
Þeir skráðu hvaða hlutar þeir töldu tilheyra hvaða hlutum, stærðir, skreytingar og viðartegund. Þeir gerðu líka skissur.
4. september 1904 fundu þeir hjól, stokka og hluta sem þeir gerðu sér ljóst að tilheyrðu vagni.
Einhver teiknaði með hraða skissu af undirvagninum. Þetta gæti verið fyrsta skjalið um Oseberg-vagninn.
Frá 2. september 1904 uppgröftur. Gustafson teiknaði einnig mun nákvæmari skissur af vagninum. (Mynd: Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)
Hvað er Osberg-fundurinn?
Oseberg-fundurinn er ef til vill stórkostlegasta víkingaskipsuppgötvunin sem nokkurn tíma verður grafin upp, sagði Hanne Lovise Aannestad fornleifafræðingur í þessari grein.
Það var grafið upp árið 1904 fyrir utan Tønsberg
fundurinn voru flutt til höfuðborgar Noregs, Osló.
Í víkingagröfinni voru beinagrindur af tveimur konum, rúm, verðmæti og vefnaðarvara. ÞessiBúddafata fannst í frábæru ástandi.
Upplýsingar um grunnmynd fyrir stefni Osebergskipsins, þar sem vagninn fannst. (Myndskreyting úr Oseberg-fundnum, bindi 1 / Menningarsögusafnið / Háskólinn í Ósló)
Sá eini sinnar tegundar
Oseberg-vagninn er eini vagninn frá víkingaöld sem fundist hefur í Noregi.
Hann var ekki nýr þegar hann var settur í gröfina árið 834 en var gerður fyrir árið 800.
Vagninn er úr beyk og eik og er um tveir metrar á lengd og einn metri á breidd.
Vagninn, sem situr lauslega á undirvagninum, er skreyttur með hausum manna og fólki sem berst við snáka og furðudýr.
Teikningar úr uppgreftrinum voru endurunnar og birtar í tveimur stórum bindum um Oseberg-fundinn.
Tveir listamenn voru einnig fengnir til uppgraftarins þar sem enn voru leifar af málningu á sumum hlutunum.
Þeir bjuggu til teikningar og vatnslitamyndir af skreyttum rúmstokkum, kerum og fígúrum.
Þetta reyndist skynsamleg ákvörðun. Reynt var að bjarga gömlu málningunni en hún lifði ekki við að varðveita viðinn.
En það var dýrt að ráða listamenn,
segir Bjarte Aarseth, yfirverkfræðingur við Menningarsögusafnið við háskólann í Ósló.
Það var jafn dýrt að taka myndir árið 1904.
Allur Oseberg-vagninn hefur nú verið skannaður en skránum hefur verið lýst og afritað á margan annan hátt frá 1904 til dagsins í dag. Hér eru nokkrar þeirra:
Yfirbygging vagnsins hvílir á bekkur sem enda í höfði karlmanna. Fornleifafræðingarnir telja að þeir séu skrautlegir, eða kunni að hafa varið gegn illum öflum. (Mynd: Kirsten Jensen Helgeland / Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)
Á rúmstaurunum voru málaðar skreytingar þegar þær fundust, hér eftirmyndaðar af listamanninum á staðnum. (Vatnslitamynd eftir Ola Geelmuyden / Menningarsögusafnið / Háskólinn í Ósló)
Gerði það beinna og flottara
Þegar búið var að grafa upp öll stykki skipsins, vagna, sleða, ker, rúm, fötur og allt annað, enduðu þeir að lokum í söfnun norskra forngripa í Ósló.
Þá var hafist handa við að leysa þá stóru þraut að koma réttum hlutum á réttan stað.
Og gamli viðurinn var endurnýjaður.
Það tók nokkur ár en á endanum var vagninum púslað saman aftur.
Teiknari á safninu bjó til teikningu sem sýnir hlutana bæði í sitthvoru lagi og þegar þeir eru settir saman.
Þessi teikning táknar hugsjónamynd. Búið er að leiðrétta villur og galla á vagninum,
segir Aarseth.
Sem dæmi má nefna að hluti af grindinni er eldri en restin af vagninum.
Það passaði ekki alveg inn á meðan hitt passaði fullkomlega.
Á teikningunni eru bolirnir nákvæmlega eins.
„Kvarðinn sem notaður er er líka mjög grófur,“ segir hann.
Þetta hefur verið vandamál fyrir fólk sem hefur reynt að endurskapa vagninn.
„Margir hafa búið til afrit af vagninum, þar á
meðal fólk í Wisconsin, Minnesota og Washington.
Þeir hafa notað vagninn í skrúðgöngur en líta oft undarlega út,
segir Aarseth.
Margir hafa búið til afrit af vagninum, þar á meðal fólk í Wisconsin, Minnesota og Washington. Þeir hafa notað vagninn í skrúðgöngur en líta oft undarlega út,
segir Aarseth.
Að lokum var vagninn skjalfestur í gegnum svart-hvítar ljósmyndir.
Myndirnar sýna smáatriði og hvernig vagninn er settur saman.
Hins vegar kemur ríkur ljómi viðarins ekki í gegn, né öll smáatriðin.
Maðurinn í miðjunni er tilbúinn að slá manninn á hestbak en er stöðvaður af konunni til vinstri. Brjóstið á manninum er með skrauti sem ekki hefur fundist áður. (Mynd: Kirsten Jensen Helgeland / Menningarsögusafn / Háskólinn í Ósló)
Búið til afrit
Til að draga fram tákn, mynstur og fígúrur notaði safnið einnig aðra aðferð:
Þeir tóku litla pappírsbúta, eins og gamaldags kalkpappír, sem þeir vættu og settu yfir ýmsa hluti. Þeir fjarlægðu þá pappírinn og teiknuðu mynstrið sem var eftir.
Vandamálið var að pappírinn festist við viðinn,
segir Aarseth.
Strax árið 1906 voru tréskurðarmenn fengnir til að gera afrit af hlutunum í gröfinni.
Þær voru eins konar öryggisráðstöfun ef ske kynni að frumritunum yrðu eytt.
Bjarte Aarseth var ráðinn lærlingur á tréskurðarverkstæðið árið 1983.
Hann var meðal annars í þrjú ár við útskera eintak af Oseberg-vagninum.
Þeir eru afrit
,segir hann. Og nú hafa ljósmyndir sífellt betri upplausn. Fyrir neðan er hornið á vagninum.
Þetta er hluti af mynd í hárri upplausn. Hægt er að sjá og stækka myndina sjálfa hér.
Eins brothætt og hrökkbrauð
Að lokum kom í ljós að aðferðirnar sem notaðar voru til að varðveita viðinn 80 árum áður höfðu alvarlegar aukaverkanir.
Skipið og hlutirnir höfðu legið í blautum bláleir í 1.000 ár.
Þegar blautur viðurinn leit dagsins ljós árið 1904 varð Gabriel Gustafson að koma í veg fyrir að hann þornaði.
Hann geymdi hlutina í vatni á meðan hann ráðfærði sig við önnur söfn og gerði tilraunir sjálfur.
Gústafsson kaus að baða viðinn í efnasambandi sem kallast alum.
Það var kannski besti kosturinn árið 1904, en það varð til þess að gömlu hlutirnir voru látnir draga í sig fituniðurbrjótandi sýru1. Innan fárra áratuga varð viðurinn stökkur eins og hrökkbrauð.
2013 byrjaði Bjarne Aarseth að mæla hlutina með þrívíddarskanna, sértækri myndavél og tölvu.
Á þeim tíma varð enn mikilvægara að skrásetja hvern einasta sentímetra af greftrunarfundinum mikla, ef til þess kæmi að þeir myndu molna í burtu og glatast að eilífu.
Þessi tegund af skönnun gengur ekki hratt. Litlir límmiðar, stikur og krossar eru settir utan um eða á hlutinn til að gefa nákvæmar mælingar. Myndavélin tekur myndir með upplausn niður í hundraðasta úr millimetra.
Ef þú ýmyndar þér fermetra af millimetrum, þá mun það fá 1.900 punkta. Oft jafnvel meira,
segir hann.
Nákvæmar mælingar
Vísindamenn hafa nú fengið nákvæmar mælingar sem gera þeim kleift að fylgjast með breytingum á viðnum.
Myndavélin og skanninn skemma ekki viðkvæma hluti.
Nákvæmar mælingar eru líka mjög mikilvægar fyrir þá sem búa til nýju sýningarnar,
segir Aarseth.
Hann hefur lokið við að skanna Oseberg-vagninn. Hægt er að stækka allar upplýsingar svo áhorfendur geti skoðað minnstu smáatriði.
Myndbandið hér að neðan sýnir undirvagn vagnsins sem er settur saman stykki fyrir stykki – alveg eins og upprunalega.
Kveikt og slökkt er á litunum til að sýna ferlið.
Myndband eftir Bjarte Aarseth, Menningarsögusafnið, Oslóarháskóla
Aarseth er mjög hrifinn af tækni Víkinga.
Hver hluti hjólsins er gerður úr hentugustu viðartegundinni.
Beykið í félögunum2 var bleytt í vatni áður en eikarpílárum, sem voru þurrir, var bætt við. Þetta minnkar brúnina í kringum píláranna.
Félagarnir, pílárarnir og nafið eru læst saman sem
Eitt stykki, sem er ótrúlega sterkt,
segir Aarseth.
Þeir völdu besta viðinn og meðhöndluðu hann þannig að hlutarnir passuðu óaðfinnanlega saman án þess að þurfa hnoð eða nagla.
Þetta er hátækni. Það er greinilegt að þeir kunnu þetta handverk,
segirAarseth.
Skraut eða til nota?
Fornleifafræðingar komust fljótt að því að vagninn var eingöngu til skrauts.
Í þriggja binda bókinni um Oseberg-fundinn segir að vagninn henti ekki til að ferðast langar leiðir.
Enn fremur voru engir vegir á þeim tíma.
Það var annaðhvort helgivagn til að bera guðamyndir eða vagn sem drottningin notaði til að sýna sig fyrir fólki á trúarhátíðum, samkvæmt bókinni.
Ein af þeim rökum sem notuð eru til að styðja þá hugmynd að vagninn hafi ekki verið til daglegra nota er að hann geti ekki beygt.
En Aarseth er ekki sammála.
Hann hefur sett hlutina saman stafrænt og telur að hann hafi örugglega verið bæði ökufær og gæti beygt.
Hann er ekki sá eini. Svipaður vagn fannst í sænskri gröf og telja fornleifafræðingar að hann hafi verið í notkun þar.
Auðvelt var að færa vagninn um borð í bát.
Í bókinni På hjul i Norge (Á hjólum í Noregi) frá 1971 er Oseberg-vagninn talinn elsti farartæki Noregs. Höfundarnir, einn þeirra er byggingarverkfræðingur og forstöðumaður Vísinda- og tæknisafns Noregs, töldu að vagninn gæti farið margar leiðir í Noregi.
Bjarte Aarseth var snemma að tileinka sér aðferð þrívíddarskönnunar með skipulögðu ljósi og er nú leitað til hennar þegar aðrir í menningarsögugeiranum eru að fara að vinna með brothætta hluti og erfiða fleti. (Mynd: Nina Kristiansen)
Óþekkt tákn
Skannaði Oseberg-vagninn gerir okkur kleift að ákvarða hver hefur rétt fyrir sér.
Við getum endurbyggt með því að nota nákvæmar mælingar eða einfaldlega þrívíddarprentað litla eftirmynd.
Fólk getur prentað út hlutana og sett þá saman í heilan vagn,
segir Aarseth.
Skannanir í mjög mikilli upplausn sýna einnig ný smáatriði í skreytingunum.
Nýlega fann Aarseth skraut á bringu útskorins manns á vagnyfirbyggingunni.
Ég hringdi í húsvörð og spurði hvort hann hefði séð að maðurinn væri með tákn á brjósti sér.
En hann hafði aldrei tekið eftir því áður
,segir hann.
Þrívíddarskönnun býður upp á ný tækifæri fyrir vísindamenn og almenning.
Nýja víkingaaldarsafnið verður opnað eftir tvö ár; það er nú lokað vegna endurbóta.
Fyrir þá sem búa of langt í burtu eða vilja kafa ofan í öll smáatriði hefur skönnun gert skipið og hlutina aðgengilegri.
Aarseth sjálfur hefur búið til andlitsgrímu.
Hann þrívíddarprentaði eitt af mörgum andlitum úr Oseberg-fundnum og skar út stóra útgáfu úr tré.
Bjarne Aarseth notaði neðsta andlitið á viðarbútnum til vinstri til að skera út andlitsstærð grímu. (Mynd: Nina Kristiansen)
Heimildir: Was the Oseberg Viking wagon drivable? New methods are constantly uncovering new details about Norway’s oldest vehicle
Skráði: Friðrik Kjartansson
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Miðeind)
Yfirlestur: malfridur.is (Miðeind)
litlaust beiskt efnasamband sem er vökvað tvöfalt súlfat úr áli og kalíum, notað í lausn til lækninga og í litun og sútun. Niðurbrot fitusýra er ferlið þar sem fitusýrur eru brotnar niður í umbrotsefni þeirra og mynda á endanum asetýl-CoA, inngangssameindina fyrir sítrónusýruhringinn, aðalorkugjafa lifandi lífvera, þar á meðal baktería og dýra. Þegar það er notað sem bræðsluefni (bindiefni) í litun, festir það litarefni við bómull og önnur efni, sem gerir litarefnið óleysanlegt. Alum er einnig notað í súrsun, í lyftiduft, í slökkvitæki og sem astringent efni í læknisfræði ↩︎
Ysta hring hjólsins (hjólbarðanum) er skipt niður í nokkra hluta sem heita hver fyrir sig: „Félagi.“. ↩︎
Portrett af Önnu Ioannovnu keisaraynju. Sankti Pétursborg, 1913. House of Fabergé, meistari H. Wigström, listamaður Zuev Vasily Ivanovich. Gull, silfur, brilliant, rósslípnir demöntar, purpurine, stál, gler, túrkís, bergkristall, bein, vatnslitur, glerung. Steypa, glerung, vatnslitir, elting, leturgröftur, guilloché, bláun, gylling. Gjöf Nikulásar II keisara til Alexöndru Fyodorovnu keisaraynju um páskana 1913.
Tveggja sæta opinn vagninn fyrir Önnu Loannovnu keisaraynju síðan 1730 í Rússlandi.
Samsetningin, innréttingar og samanburðargreiningar á svipuðum vögnum staðfestir þessa tímagreiningu.
Tilheyrði Önnu Ioannovna keisaraynju. 1797 var það flutt frá Sankti Pétursborg til Moskvu-hestvagnagarðsins og keypt af vopnageymslu (Moscow Coach Yard) 1834.
Það er ómögulegt að segja með vissu hvar vagninn var smíðaður.
Verkstæðin á þeim tíma voru til staðar bæði í Sankti, Pétursborg og Moskvu.
Hins vegar sanna skjölin að á árunum 1728-1732 höfðu bestu vagnsmíðameistararnir yfirgefið Sankti Pétursborg og fluttu í kjölfarið keisaraembættið til Moskvu eða annarra höfuðborga Evrópu.
Á sama tíma héldu verkstæðin í Kreml í Moskvu áfram virku starfi sínu.
Á birgðaskrá frá 1770 yfir reiðtygi og hestvagna sem varðveitt er í vagnagarðinum í Kreml er minnst á garðvagninn sem hafði verið yfirfarinn hér snemma á 18.öld sem
fyrirmynd að nýjum svipuðum útbúnaði.
Samkvæmt þessu og öðrum gögnum frá hallarhesthúsum kanslara, var þessi vagn líklega smíðaður af meisturum Kreml í Moskvu.
Vagninn er opinn fyrir tvo, ekki lokaður né með hurðum.
Farartækið geislar af Barokkoeinkennum og er glæsilegt.
Yfirbyggingin er með fínum bogalímum að ofan ásamt neðri hluta yfirbyggingarinnar.
Innréttingin er úr gullhúðuðum og sniðnum bylgjuskífum, útskornum léttarskeljum, laufblöðum og einnig málverki.
Á úthliðunum er merki rússneska ríkisins og kvenfígúra í ramma af bókrollum og kertum á grænum bakgrunni.
Af táknmyndinni að dæma er myndin Anna keisaraynja.
Sjá má tilraun í málverkinu til að miðla líkingu við fyrirmyndina.
Andlitsmyndir fóru að birtast í vagnasmíði á fyrsta fjórðungi 18. aldar.
Vagninn er ekkert sérstaklega íburðarmikill og innréttingin ekki mjög glæsileg.
Þessi dálítið óvenjulega meðferð á umgjörð keisaraveldis skýrist líklega af því að farartækið var aðeins notað til að rúnta um hallargarðinn.
Þetta kemur aftur á móti líka fram í byggingu vagnsins.
Hann er lítill og með efnismiklum og breiðum hjólum til að spilla ekki og sökkva í stíga hallargarðsins.
Málverk á hlið yfirbyggingarinnar. Portrett af Önnu Ioannovna (?) Garðs opinn vagn. Moskvu, 1725-1730.
Útfærsla skreytingarinnar kunni að hafa verið ákveðin af þeim sem sá um vagninn.
Skjöl í vopnabúrinu staðfesta að vagninn hafi verið gerður fyrir Önnu keisaraynju í Moskvu.
Bólstrunin var endurnýjuð ekki löngu síðar en 1740.
Áklæði af grænu ullarefni var skipt út fyrir daufari lit af rauðleitu flaueli.
Þetta er einnig staðfest af eftirlifandi bútum af græna áklæðinu.
Vagninn var endurbyggður 1994. Hann hefur nú fengið sína upprunalegu mynd enn og aftur með áherslu á fágun.
Heimild: Moscow Kremlin Museums: – GARDEN OPEN CARRIAGE
Portrett af Pétri III. Óþekktur listamaður. 19. öld.
Stór fjögurra sæta yfirbyggingin með örlítið bogadregnum fram- og bakhlið er útfærður snemma á 18. öld í Frakklandi og hefur fallega skuggamynd og fullkomin hlutföll.
Efri hluti fram- og hliðarveggja og hurða er í þykkt hágæðagler í gluggum (plate glass). Hann er búinn fjöðrun, snúningsás/fimmt hjól, vagnsæti, þjónssæti og fótabretti fyrir þjón, sem er fest inni í yfirbyggingunni.
París (?), 1721; flauel – Ítalía, 18. öld. Fjögurra sæta. Eik, flauel, brons, járn; tréskurður, olíumálun, krítarmalað gylling. Tilheyrði Önnu Petrovnu keisaraynju, dóttur Péturs III, og maka hennar Karli Friðriki prins af Holstein. Umbeðið af hesthúsi Prikaz-verkstæðunum í Kreml í Moskvu árið 1834.
Innréttingarnar voru undir sterkum áhrifum frá nýjum fagurfræðilegum straumum sem kristalluðust í Regency-stílnum sem einkenndist af frönskum búningum þess tíma1.
Útskorin gyllt þakbrúnarskreyting yfirbyggingarinnar, hliðapanelsamskeiti, gluggar og hurðarkarmar2.
Vagninn einkennist af raunsærri meðhöndlun einstakra mótífa ásamt undarlegum, frábærum formum og einnig af samhverfu og reglulegu fyrirkomulagi skrautsins.
Andstæða beinna og bogadreginna lína og frjáls meðferð einstakra fígúra gerir það að verkum að innréttingarnar virðast léttar og hreyfanlegar.
Skrautið í anda hergagna: blómakransar, grímur, skeljar og laufgreinar. Lausaskraut sem mynda blúndumynstur eru áberandi meðal skreytingarmyndanna.
Málaralistin á goðsagnafræðileg efnistök svo sem cerúbum skiptir einnig miklu máli í skreytingum vagnsins.
Málverkið á hlið yfirbyggingarinnar.
Myndir af cerúbum með lúðra og ketiltrommur eru sýndar á hliðunum. Á hurðunum og framhlið eru gyðjurnar Clio, gyðja skáldskapar, Thalia, gyðja gamanleiksins, og Euterpe, en óspjallaðar þokkagyðjur á bakhlið.
Málverkið er aðallega unnið í gylltum, grænum og rauðum litum og sýnir örugga teikningu og tilfinningu fyrir litum, auk mikils hugvits í fylgihlutunum.
Útskurðurinn á vagninum er ýktur með gylltu bronsi. Þakið er prýtt átta fallegum bronskerjum. Áklæðinu er haldið á sínum stað með bronsnöglum, höfuð styttunnar aftan mynda stoð og gegna skrauthlutverki.
Handföng hurðanna eru stórar sylgjur og spennur úr bronsi.
Bogadregnir burðir í undirvaninum eru gylltir bronsi sem er blandað kvikasilfri og púðri, en þar ofar stendur tignarleg kvengyðja sýnd á meðal skrautlega bogadreginna burðarboganna.
Kvenkyns allegórísk líkneski á fremri hluta undirvagnsins
Mótívin eru steypt í nokkuð djúpri þrívídd. Allt ber þetta vitni um reynslu, kunnáttu og vönduð vinnubrögð meistarans.
Fremri hluti undirvagnsins er skreyttur viðarskúlptúr í formi apstraktískra kvenfígúrutívra sem raðað er upp í yfirveguðum og öguðum takti3.
Bólstrunin að innan fylgir krefjandi línum heildarinnréttingarinnar, eins og krúna ítölska flauelsins með blíðri, fölblárri glæsilegri hönnun.
Í langri sögu sinni átti vagninn nokkra eigendur.
1721 kom Karl Friedrich prins af Holstein til Sankti Pétursborgar sem unnusti Anne, dóttur Péturs mikla.
Í sérfræðibókmenntum var þessi vagn ranglega tengdur honum í langan tíma.
Rannsóknir á skjalasafni Armory hafa gert okkur kleift að staðfesta að vagninn hafi verið pantaður í Frakklandi af Pétri mikla.
Síðar var það brúðkaupsgjöf keisarans til dóttur hans, Anne, sem ók í burtu til Holsteins með eiginmanni sínum Carl Friedrich.
1742 kom Pétur III, nýr eigandi vagnsins, til Rússlands í honum. Vagninn var notaður til hátíðargöngu í Holstein. Á fjórða áratugnum var það endurtekið í garði hesthússanna í Sankti Pétursborg.
Vagninn var smíðaður 1721. Sem er nokkrum áratugum fyrir Regency tímabilið eftir því sem næst verður komist. Hef ekki skýringu á þessu misræmi! ↩︎
Helstu einkenni Regency-tímabilsins voru: Ríkisvaldið skartaði einfaldri tísku, rómantískri list og bókmennta og vinsældum skáldsögunnar. Tímabilið er einnig þekkt fyrir stranga félagslega uppbyggingu. ↩︎
Þjóðir voru sýndar sem kvenpersónur. Kvenformið sem valið var til að persónugera þjóðina stóð ekki fyrir neina ákveðna konu í raunveruleikanum heldur var reynt að gefa óhlutbundna hugmynd um þjóð á áþreifanlegan hátt, það er að segja að kvenpersónan varð myndlíking þjóðarinnar. ↩︎
Heimild: Moscow Kremlin Museums: – CARRIAGE. FRANCE, EARLY 18TH C.
Innsýn í líf rómanfólksins í London snemma á 20. öld Ímyndaðu þér líflegar götur London í upphafi 1900, fullar af hestvögnum, iðandi mörkuðum og gangandi vegfarendum að flýta sér í dagleg viðskipti sín.
Innan um þetta kraftmikla borgarlandslag hefði rómanfólkið staðið upp úr sem litrík og grípandi sjón þegar þau fóru um í hefðbundnu hestvagni sínum. Þessar fjölskyldur, með sínar rótgrónu menningarhefðir og einstaka lífshætti, færðu keim af sveitinni og gamaldags sjarma inn í nútímavæðandi hjarta Englands.
Heimili á ferðalagi: Hinn fallegi Vardo-vagnhýsi Roman-fjölskyldunnar, þekktur sem vardo eða romanvagn, var miklu meira en bara farartæki.
Þau voru skreytt með skærum litum og ítarlegum mynstrum, þau voru flutningsheimili og listaverk. Hver vardo var unnin af ástúð, oft máluð með skærrauðum, grænum og gulum litum og skreytt flóknum útskurði og táknum.
Þetta var ekki bara skraut – hver hönnun bar merkingu og tengdi fjölskylduna við arfleifð sína.
Að sjá rómönsk vagnhýsi var til að fá innsýn í menningu þeirra og handverk, sem voru stolt á ferð.
Sérstakur klæðaburður og gamaldags hefðir Roman-fjölskyldan var klædd í hefðbundnar flíkur sem settu enn meiri lit á útlitið.
Björt pils, sjöl og klútar, ásamt handgerðum skartgripum, endurspegluðu ríkar hefðir þeirra og persónulegan stíl.
Þessi föt voru ekki bara falleg heldur hagnýt, hentug fyrir lífið á veginum og úr endingargóðum efnum sem þola slit daglegra ferðalaga.
Í London snemma á 20. öld, þar sem tískan hallaðist að dökkum, þögguðum litum og einfaldari stílum, hafði klæðnaður roman-fjölskyldunnar fangað athygli margra vegfarenda.
Lundúnabúar gætu aftur á móti hafa fundið fyrir blöndu af forvitni og hrifningu þegar þeir horfðu á þessa fjölskyldu ganga um daglega – elda, deila sögum og sinna hestunum sínum – jafnvel innan um líflegar, troðfullar götur borgarinnar.
Annar lífsstíll í hjarta London.
Á tímum þegar samfélagið var að verða sífellt uppbyggt og þéttbýliskennt stóð rómanskur lífsstíll sem vitnisburður um annars konar frelsi.
Margar Roman-fjölskyldur tóku að sér lífið á veginum og ferðuðust á milli bæja og borga.
Á meðan sumir Lundúnabúar glímdu við langan vinnutíma í verksmiðjum eða skrifstofum, fylgdi Roman-fólkið takti sem endurspeglaði náttúruna og breyttar árstíðir.
Þrátt fyrir erfiðleikana við að búa í borg sem stundum gat verið mótdrægin héldu romanskar fjölskyldur fast við sjálfsmynd sína.
Romanfólkið hélt áfram að iðka siði sína, segja sögur sínar og miðla gildum sínum.
London var suðupottur menningarheima en fáir hópar varðveittu arfleifð sína eins greinilega og samfélag romanfólksins.
Jafnvel á stórum og síbreytilegum stað eins og London, fundu þeir leiðir til að halda sambandi við rætur sínar.
Borgin mætir hefð Ferð Roman-fjölskyldnanna um London snemma á 20. öld var einstök blanda af menningu – skurðpunktur fornra hefða og nútíma borgarlífs.
Fyrir börnin sem horfðu á þau líða hjá eða fullorðna fólkið sem staldraði við í amstri dags til að horfa á litríku vagnhýsin, buðu romanfólkið upp á augnabliksflótta, innsýn inn í heim sem var bæði öðruvísi og djúpt tengdur takti manneskjulegrar upplifunar.
Nærvera þeirra bætti snertingu af fjölbreytileika og dýpt við félagslegt landslag Lundúna og minnti borgina á að það eru margar leiðir til að lifa og að sérhver menning hefur sína eigin fegurð og visku.
Í heimi þar sem ágreiningur getur oft virst eins og gjá, sýndu Roman-fólkið að fjölbreytileiki auðgar skilning okkar á hverju öðru og hjálpar til við að draga upp fyllri mynd af sögunni.
Þetta augnablik, fangað í tíma, talar um varanlegt mikilvægi þess að tileinka sér einstaka arfleifð okkar og læra hvert af öðru
Sannarlega tilkomumikil og einstök fornleifauppgötvun í Austur-Króatíu.
Þýðing úr https://www.total-croatia-news.com/ sem er fréttamiðill í Króatíu.
Eins og Goran Rihelj/hr. Turizam skrifaði þann 16. október 2019.
Kynntu fornleifafræðingar frá Vincovci-borgarsafninu og fornleifafræðistofnun Zagreb, niðurstöður rannsókna sem þeir hafa stundað á fundarstaðnum í Stari Jankovci (Vukovar-Srijem) í gær Í Tumulus er fjörutíu metrar í þvermál og um fjörutíu metra hátt grafhýsi, stórt.
Þar hafði verið grafinn tveggja hjóla rómverskur vagn ásamt hestum.
Rannsóknir á þessu hófust upphaflega 2017 og er þetta fyrsti meiri háttar fundurinn að því marki að við höfum aldrei fundið neitt sambærilegt í Króatíu hingað til.
Sá siður að grafa undir moldarhaugum eða hrúgum var einstök leið í graftrarsiðum og tengdist aðeins ríkum fjölskyldum sem gegndu áberandi hlutverki í stjórnsýslu, félagsmálum og efnahagslífi Pannóníuhéraðs.
Með því að staðsetja jarðhaug meðfram mikilvægustu umferðargötu Rómaveldis, vildi aðalsfjölskyldan sýna fram á stöðu sína auðæfi sín þar sem ferðamannaleiðir tengdust Apennaskaga við Pannóní og Balkanskaga ásamt litlu Asíu.
Mikilvægust er uppgötvun rómverska vagnsins með beinagrindur dráttarhestanna spenntar fyrir vagninn.
Það er fyrsti fornleifauppgröftur í fornum grafreit með slíkum vögnum í Króatíu.
Segir safnvörður Boris Kratofil-safnsins í Vinkovci.
Gröfin hefur verið rannsökuð, segir Kratofil.
Hún er talin vera frá 3. öld eftir Krist.
Yngsta dæmið um þessa gerð útfaravenjur.
Flókið ferli hefur verið við skjalfestingu niðurstaðnanna, sem mun að lokum skila sér í enduruppstillingu á fastri sýningu Borgarsafnsins í Vinkovici.
Fundarstaðurinn hefur kveikt áhuga fagstétta um alla Króatíu og margir fornleifafræðingar alls staðar af landinu hafa komið til að sjá fornleifarnar í Stari Jankovci með eigin augum.
Tilkomumikill og einstakur fundur í Króatíu, þar sem í fyrsta sinn í okkar landi er þessi flókni útfararsiður frá tímum fornaldar rannsakaður og skjalfestur fornfræðilega.
Núna tekur við langur ferill uppsetningar og varðveislu sem gerir heildargreininguna á því sem fundist hefur.
Vonandi vitum við meira um fjölskylduna og meðlimi hennar sem voru grafnir á þessu svæði frá því fyrir 18.000 árum.
Við höfum líka áhuga á hestunum, það er að segja hvort ræktun þeirra fór fram á þessu svæði eða öðrum svæðum heimsveldisins.
Svo vantar fleiri svör um mikilvægi þessarar fjölskyldu.
Við munum klára þetta í samvinnu við innlendar og fjölmargar evrópskar stofnanir.
Sagði Marko Dizdar forstjóri fornleifarannsókna stofnunarinnar.
Vinkovci er elsta borg Evrópu þar sem yfirráðasvæði hennar hefur verið stöðugt í rúm 8.300 ár.
Vinkovci hefur haldið mörgum leyndarmálum sínum neðanjarðar og síðan 1982 hefur allt svæðið sem tilheyrir Vinkovci verið lýst verndað fornleifasvæði.
Minna er vitað um tvo rómverska keisara, Valens og Valentinian sem fæddust í Vinkovci.
Saga flutninga og sýslnasamgangna Snemma á 19. öldinni voru ferðalög og vöruflutningar í Mojave-eyðimörkinni hrikalegir en samt nauðsynlegir til að tengja saman gróna bæi eins og Searchlight og Nipton.
Searchlight Stage and Freight Line, stofnað árið 1904, varð hraðari líflína fyrir íbúa og fyrirtæki.
Þjónusta þess til Nipton hófst árið 1905, þó að leiðin væri langt frá því að vera auðveld.
Upphafleg samkeppni fyrirtækisins við Perew-reksturinn um Barnwell-leiðina sá sinn hlut af áskorunum.
þar á meðal ökutæki með háa miðju á grýttum vegum í fyrstu ferð sinni.
Þrátt fyrir þetta dafnaði Barnwell-leiðin vegna rótgróinna viðskipta og innviða, á meðan Nipton-vegurinn náði gripi síðar með opnun San Pedro, Los Angeles og Salt Lake-járnbrautarinnar árið 1904.
Í mars sama ár státuðu auglýsingar af reglulegum ferðum til Barnwell, Eldorado Canyon og víðar.
Fraktlínan tengdi ekki bara bæi – hún varð þráður í stærri samgöngum á milli Los Angeles og Salt Lake City og breytti einangruðum eyðimerkursamfélögum í virka miðstöð verslunar og tenginga.
Heimild: Nevada Ghost Towns and Historic Sites’s Post Facebook
