Lítil Roman-stúlka (sígaunastúlka1) situr við hjól á hjólhýsi og heldur á dúkku
28. júlí 1951.
Fötin hennar eru skítug og andlitið óhreint.
Hún er ein af þrjú hundruð í hópi hústökufólks á Corke’s Meadow í Kent.
Í hópnum eru sannir Romanfólk sígaunar, betlarar,
fínar rottur
og
flakkarar.
(Mynd eftir Bert Hardy/Picture Post/Getty Images)
Þessi lýsing er úr greininni
Órómantískir sígaunar.
~ Eftir seinni heimsstyrjöldina var margt fólk á vergangi sem var ekki Rómafólk/sígaunar/farandfólk og bjó á stöðum eins og Corks Meadow og í New Forest-búðunum.
Sumir giftust inn í samfélagið, aðrir fluttu aftur til sinna bæja og borga þegar húsnæði varð aftur í boði.
Á sumum svæðum var Rómafólki/sígaunum úthlutað félagslegu húsnæði. Tímarnir voru að breytast, alveg eins og þeir eru í dag!
Höfundur: Roman Heritage, skrifar líka.
Sápuskömmtun
Frá og með mánudeginum 9. febrúar 1942 er aðeins hægt að kaupa sápu gegn framvísun skömmtunarmiða eða kaupheimildar.
Olíurnar og fitan sem notuð er í sápuframleiðslu taka mikið pláss í skipum og það verður að spara hluta þess pláss fyrir matvæli.
Þú færð 4 skömmtunarmiða á hverju 4 vikna tímabili og getur notað þá eins og þú vilt og hvenær sem er innan tímabilsins.
Engin skráning verður og þú getur verslað í hvaða verslun sem er sem selur þá tegund sem þú þarft.
Hver af þeim fjórum skömmtunarmiðum sem mynda fjögurra vikna skammt gefur þér rétt til að kaupa eitt af eftirfarandi:
annaðhvort,
113 g af harðri sápu (venjuleg heimilisþvottasápa í stöngum eða bitum)
eða 85 g af handsápu
eða 85 g af sápuspæni eða sápukornum
eða 170 g af sápudufti nr. 1
eða 340 g af sápudufti nr. 2
eða 170 g af linsápu.
Skömmtunin mun ekki eiga við um raksturssápu eða tannsápur, sjampóduft, fljótandi sápu eða hreinsiefni.
– Matarskömmtun lauk ekki formlega að fullu fyrr en 4. júlí 1954, þegar kjötskömmtun var aflétt.
Ekki æskilegt heiti og er sennilega bannað vegna þess aðallega að Hitler kallaði Romanfólkið þessu ónefni. ↩︎
Samkvæmt stöðu evrunnar í dag er verðið Íslenskar krónur: 1.655,6000 sem er bara á góðu róli.
Einkar snyrtilegur vagn, lítur út fyrir að hafa fengið góða umhirðu þótt hann sé notaður.
Hvergi er minnst á ártal smíði vagnsins og lítið væri faglegt að giska. Vagninn er augnayndi.
Sætin eru vel haldin, vel formuð og heilbrigð að sjá. Hefðbundin armhvíla í formi járnhandriðs.
Wagonette er að öllu jöfnu með sætum til beggja hliða aftan við framsætið og farþegar sitja því auglitis til auglitis. Þessi sæti líta út fyrir að vera vel með farinn og heilbrigð miðað við að eitthvað sé notuð.
Heimild: Jose Manuel Lopez Atienza, í hópnum Carruajes antiguos Compraventas Facebook
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Á Mynd VIII (plata VIII) er hjólið sýnt að framan og í þversniði.
Hjól af þessari gerð, nákvæmlega smíðað, er að mati höfundar líklegt til að endast jafn lengi og vagninn sem það er fest á, að undanskildum slithlutanum, þ.e. ytri umgjörðinni, sem að sjálfsögðu þyrfti að endurnýja af og til.
Ytra útlit þeirra hefur almennt vakið aðdáun þeirra sem hafa séð þau, þar sem þau eru mun léttari fyrir augað en venjuleg hjól.
Ef notagildi hjólanna reynist því jafn mikið og höfundur hefur reynt að sýna fram á, hefur tvennu verið náð fram – vélrænum kostum ásamt fáguðu formi.
Eftir að hafa tekist svo vel að festa hjólin á tvíhjóla vagn kom upp vandamál varðandi aðlögun þeirra að fjórhjóla farartækjum.
Fyrir afturhjól gætu engin mótrök verið, þar sem stærðin gefur ríflegt pláss fyrir gormana, en í mjög litlum framhjólum yrðu fjaðrirnar óhjákvæmilega svo mikið minnkaðar í þvermál að þær myndu hætta að vera fjaðrir og verða stífur í tilfelli þungra vagna.
Fyrir létta vagna væru mótrökin ekki jafn mikil, þar sem málmurinn gæti verið talsvert þynnri til að vega upp á móti minnkuðu þvermáli fjaðranna, en samt sem áður væri það óhagstætt.
Í þessum vanda minntist höfundur þess að hjól af ójafnri stærð á sama vagni væru aðeins sönnun um gallaða smíði; jafnstór hjól væru í raun það markmið sem stefna bæri að.
Eftir mikla umhugsun smíðaði hann nokkur líkön til tilrauna.
…og komst að því að mun betra mætti læsa eða snúa hjólunum með því að setja miðlægan snúningspunktinn eða kóngspinnann (miðjubolta) nálægt miðju undirvagnsins, milli fram- og afturhjóla, í stað þess að setja hann yfir framöxulinn eins og algengast er. (Liðstýra eins og pæloder dagsins í dag)
Í hefðbundinni aðferð ánetjast framhjólin um miðjuboltann aflfræðilega séð í því sem næst réttu horni við afturhjólin en við beygju þjónar annað afturhjólið sem snúningspunktur sem framhjólin ánetja aflfræðilega stórum hring um.
En þegar miðjuboltinn er staðsettur á miðri heildarlengdinni ánetjast bæði fram- og afturhjól saman við beygju og standa á línum sem mynda ummál hringsins sem vagninn á að snúast í, þar sem báðir öxlar vísa í átt að sameiginlegri miðju.
Þannig er ekki aðeins hringurinn sem hefðbundni vagninn lýsir stærri en sá endurbætti, heldur er viðnámið meira, með öðrum orðum, það þarf minni kraft til að snúa endurbætta vagninum (liðstýrðum).
Í hefðbundna vagninum verða hjólin einnig að vera lítil, þar sem þau verða að snúast undir yfirbyggingunni.
Í endurbætta vagninum, með miðjuboltan (the kingbolt, kingpin) í nærri jafnri fjarlægð milli hjólanna, hafa framhjólin svo stóran radíus að þau snerta ekki yfirbygginguna við beygju og má því gera þau í fullri stærð.
Eftir að hafa að fullu gengið úr skugga um smíðareglurnar hóf höfundur smíði á léttum Pæton-vagni af einföldustu gerð, með jafnstórum hjólum á sporöskjulaga fjöðrum, án undirvagns, eins og sýnt er á mynd IX (plötu IX).
Samhverfur Pæton með liðstýringu.miðjubolta.
Með því að bera þessa teikningu saman við teikninguna af Pæton-vögnum af hefðbundinni gerð á mynd IV, (plate IV) sést strax að framhluti hans er mun léttlegri ásýndar, þar sem hann er laus við flókna grindarsamstæðu; á meðan línur gormanna, sem eru á sama lárétta fleti, eru mun þokkafyllri.
Miðskiptingin í tvo hluta, með sveigðum útlínum, bætir einnig útlit hennar til muna og breytir því líkkistusvipuðu yfirbragði sem er svo mikill galli á venjulegum Phaeton-vögnum.
Hefðbundin Pæton nútímans (1837)
Gallar þessarar teikningar mynd IV (Plata IV) eru ófögur afturlína yfirbyggingarinnar og einnig hengslin1*. Fjaðrirnar eru skýrari í sveigjum sínum og pílárar hjólanna láta línur fjaðranna líta út eins og þær leiti niður á við.
Par af öxlum var fest við þennan Pæton-vagn og einum hesti, ekki mjög sterkbyggðum, var beitt fyrir hann.
Með fjóra þrekvaxna menn í vagninum var niðurstaðan:
Í fyrsta lagi.
Hesturinn dró hann með miklum léttleika samanborið við venjulegan vagn af svipaðri gerð og þyngd.
Í öðru lagi.
Ökumaðurinn var alltaf beint fyrir aftan hestinn, hvort sem hann beygði eða ekki, þar sem sæti hans fylgdi með framhjólunum og þar af leiðandi hafði hann sömu stjórn á hesti sínum og í Stanhope-vagni.
Í venjulegum fjórhjóla farartækjum verða oft alvarleg slys vegna óstýrilátra hesta við beygju, þar sem ökumaðurinn missir stóran hluta af stjórn sinni á þeim í þeirri stöðu.
Í þriðja lagi.
Fjaðrirnar, sem allir voru á sama lárétta fleti, spiluðu nákvæmlega eins, með jöfnum hreyfingum, mjög mjúklega, og eins og einn mannanna sagði: „Eins og bátur á vatni.“
Í fjórða lagi.
Vegna þess hve mjúkir snúningspunktarnir voru og vegna þess að engin hjólaplata var til staðar var ekkert af því óþægilega skrölti sem er algengt í venjulegum vögnum.
Fyrir fólk með viðkvæmar taugar er þetta afar mikilvægur kostur.
Línur fjaðranna, sem eru á sama lárétta línufleti, eru mun fallegri.
Miðjuskiptingin í tvo hluta (eða sem næst miðju), með sveigðum útlínum, breytir einnig útliti teikningarinnar til muna og breytir því líkkistusvipuðu yfirbragði sem er svo mikill galli á venjulegum Pæton-vögnum.
Gallar þessarar teikningar eru ófögur afturlína yfirbyggingarinnar og einnig hengsa.
Fjaðrirnar eru skýrari í sveigjum sínum og pílárar hjólanna láta línur fjaðranna líta út eins og þær leiti niður á við.
Par af öxlum var fest við þennan Phaeton-vagn og einum hesti, ekki mjög sterkbyggðum, var beitt fyrir hann. Með fjóra þrekvaxna menn í vagninum var niðurstaðan:
Í fyrsta lagi. Hesturinn dró hann með miklum léttleika samanborið við venjulegan vagn af svipaðri gerð og þyngd.
Í öðru lagi. Ökumaðurinn var alltaf beint fyrir aftan hestinn, hvort sem hann beygði eða ekki, þar sem sæti hans snerist með framhjólunum og þar af leiðandi hafði hann sömu stjórn á hesti sínum og í Stanhope-vagni.
Í venjulegum fjórhjóla farartækjum verða oft alvarleg slys vegna óstýrilátra hesta við beygju, þar sem ökumaðurinn missir stóran hluta af stjórn sinni á þeim í þeirri stöðu.
Í þriðja lagi. Gormarnir, sem allir voru á sama lárétta fleti, spiluðu nákvæmlega eins, með jöfnum hreyfingum, mjög mjúklega, og eins og einn mannanna sagði: „Eins og bátur á vatni.“
Í fjórða lagi. Vegna þess hve mjúkir snúningspunktarnir voru og vegna þess að engin hjólaplata var til staðar var ekkert af því óþægilega skrölti sem er algengt í venjulegum vögnum. Fyrir fólk með viðkvæmar taugar er þetta afar mikilvægur kostur.
Í fimmta lagi. Þótt vagninn snerist með fullkomnu frelsi var hann samt fullkomlega stöðugur og laus við titring frá einum enda til annars.
Það er augljóst að þessir vagnar, vegna einfaldleika í smíði, krefjast mun minni vinnu við þrif; og af sömu ástæðu hlýtur almenn ending þeirra að aukast til muna.
Höfundur telur að þegar þeir eru búnir hringlaga fjaðrahjólum og endurbættum fjöðrum, sem lýst verður síðar, verði lítið eftir sem hægt er að óska sér hvað varðar auðvelda hreyfingu.
Nafnið sem hann leggur til að aðgreina þá frá venjulegum vögnum er: Samhverfir vagnar.
Eftir að hafa lokið tilraunum sínum með góðum árangri hóf höfundurinn að gera röð hönnunarteikninga til að heimfæra meginregluna upp á allar gerðir vagna.
Ein þeirra er hönnun að Pæton-vagni, með yfirbyggingu að framan í laginu eins og ekið sé úr Cabriolet-vagni, og kistusæti að aftan fyrir þjóna.
Þessi hönnun er ekki smekkleg þar sem skeljalögun yfirbyggingarinnar fer ekki vel við beinar línur kistunnar en þetta væri hentugur vagn fyrir hvern þann sem vill njóta þess að aka á þægilegan hátt.
Mynd 10. (Plata X) er hönnun fyrir smáhesta-Pæton-vagn, samhverfan, þar sem tengigrind kistanna er þannig gerð að botninn er innan við fjórtán tommur frá jörðu; endarnir eru bognir upp á við til að hvíla á sporöskjulaga fjöður fyrir ofan öxlana.
Á aftari kistunni er yfirbygging í laginu eins og skel og fyrir aftan hana er pláss fyrir dreng til að standa þegar blæjan (the hood) er uppi eða til að sitja þegar henni er hallað aftur.
Lágur pallur er settur á fremri geymslukoffortið og við hann er fest ökumannssæti sem hægt er að fjarlægja þegar farþegarnir vilja keyra sjálfir úr vagninum.
Línur þessa vagns falla vel saman; kistan undir er aðeins undirstaða sem í raunverulegri smíði myndi varla sjást þar sem augað myndi horfa niður á hana í fjarvídd en á teikningunni virðist hún mun meira áberandi vegna rúmfræðilegrar upphækkunar.
Þessi vagn myndi renna mjög létt á eftir tveimur litlum smáhestum eða klárum og vera í góðum hlutföllum.
Kistan undir gæti nýst sem geymsla fyrir léttan farangur eða pakka, án nokkurra óþæginda fyrir farþegana.
Með því að fjarlægja fremra ökumannssætið og pallinn og setja ferðakistu þar í staðinn, fengist hentugur léttur ferðavagn.
Á þessari teikningu eru fjaðrirnar sýndar afar klunnalegar og ólaglegar.
Pallurinn undir framsætinu gengur of langt fram; neðri sveigja vagnbolsins er of bein og óregluleg og hengslalínan að framan brotnar snögglega inn í framlínuna, á meðan leðurhlífin/blæjan virðist of þung að framan.
Hægt er að smíða léttan Pæton-vagn með því að sveigja öxlana þannig að kistan verði innan við fet frá jörðu og hæð aftursætisins aðeins nokkrum tommum yfir öxulbitunum.
Hægt er að hækka ökumannssætið á palli í nægilega hæð.
Með hnéhlífinni uppi gæti þessi vagn rúmað fjóra einstaklinga í afturhlutanum og tvo á koffortinu.
Með hnéhlífinni lokaðri gætu aðeins tveir setið fyrir aftan en hægt væri að loka vagninum alveg með fellanlegri glerrúðu sem skilvegg og þannig ná fram öllum þægindum lokaðs vagns.
Undir sætinu væri töluvert pláss fyrir farangur og einnig í fremri hirslunni.
Fyrir ferðalög væri hægt að fjarlægja ökumannssætið og setja mjög stórar kistur á fremri hirsluna.
Þessi vagn hentaði vel fyrir lasburða eða taugaóstyrka einstaklinga eða ung börn og það væri jafn mikið fótapláss og í venjulegum Britzschka-vagni, þótt aðeins þyrfti eitt þrep til að fara inn í hann og þyngdarpunkturinn væri svo lágur að það væri mjög erfitt að velta honum, jafnvel þótt einhver reyndi það, á meðan allir kostir hárra hjóla héldust.
Hægt væri að draga hann annaðhvort með stórum hesti eða tveimur smáhestum.
Mynd XI (Tafla XI) sýnir Droitzschka-vagn, samhverfan, með jafnstórum hjólum, þar sem botninn er innan við fjórtán tommur frá jörðu.
Hirslurnar eru bogadregnar upp á við til að vera fyrir ofan öxlana.
Línur þessa vagns falla vel saman og hinir ýmsu sveigir renna saman með góðum árangri.
Þetta er mun þægilegri vagn en venjulegur Droitzschka-vagn, þar sem fótaplássið er ekki skert vegna nauðsynjarinnar á að leyfa pláss fyrir hjólin að snúast undir.
Ökumannssætið er á palli, eins og á smáhestavagninum; og hægt væri að gera þann pall dýpri, ef þörf krefur, til þæginda við að flytja pakka.
Ef ökumannssætið væri tekið burt væri nóg pláss fyrir kistur og farangur.
Tveir gætu setið inni í vagninum, og með hnéhlífina uppi, tvö börn til viðbótar.
Fyrir aftan er pláss fyrir þjónustudreng og tveir gætu setið á kútnum.
Þessi vagninn er einstaklega öruggur og væri mjög léttur í drætti, hvort sem er fyrir einn hest eða tvo smáhesta.
Ef óskað væri, mætti setja fellihlera á opið til að gera hann að lokuðum vagni.
Gallarnir á þessari teikningu eru of mikil þykkt fjaðranna, of flatt yfirborð hurðarinnar og stirðleiki í neðri sveigju hurðarinnar.2*
Mynd XII (Tafla XII) sýnir samhverfan vagn sem hentar til notkunar í bæ eða sveit.
Við fyrstu sýn virðast línur þessa vagns ekki eins þokkafullar fyrir yfirborðskenndan áhorfanda og línur venjulegra vagna, vegna þess hve botninn er beinn, en nánari skoðun mun leiða í ljós að með sporöskjulaga fjaðrir sem staðsettar eru á sama lárétta fleti væri engin önnur lína jafn hentug.
Vagninn er heild, samsettur úr hlutum af jöfnum stærðum og hlutföllum, og ekki fylltur upp með óskyldu skrauti til að hylja galla.
Miðhlutarnir tengjast saman í línum sem eru hluti af bogadregnum sveigjum; þannig er komið í veg fyrir þunglamalegt yfirbragð.
Afturendinn sveigir upp á við í sporöskjulaga formi; og framendinn, með gagnstæðri sveigju sem minnir nokkuð á létt stafnlíkan skips; þannig er stefna hreyfingarinnar gefin til kynna.
Neðri lína Sætisklæðisins3* er hannaður til að vera í takt við miðlárétta línu yfirbyggingarinnar.
Ljóskerið, í stað þess að vera ósmekklega fest við framhluta yfirbyggingarinnar eins og algengt er, stendur á greinóttu járni í opna rýminu sem skilið er eftir fyrir það milli yfirbyggingarinnar og sætisdúksins; þannig verður það áberandi hlutur, líkt og klassískur viti.
Heildstætt og samræmt útlit vagnsins myndi hjá óhlutdrægum áhorfendum strax veita honum forskot á venjulega vagna, svo ekki sé minnst á tæknilega kosti hans; en augað, eftir að hafa lengi vanist handahófskenndum formum, er sjaldan óhlutdrægt og erfitt er að losa sig við þá hrifningu sem hefur vaxið með okkur vegna vanans.
Þannig finnast enn margir sem kjósa hina villimannslegu furðusmíð sem hefur skrumskælt hinn sanna Loðvíks XIV.-stíl og líta með fyrirlitningu jafnt á fegurð grískrar einfaldleika sem gotneskrar listar.
En látum allar spurningar um ytra útlit bíða úrlausnar á eigin forsendum og göngum út frá tæknilegum kostum sem gefnum.
Þá er eftir að huga að þægindunum.
Frá því sjónarhorni mun vagninn reynast búa yfir eiginleikum sem ekki er hægt að ná í neinum af venjulegum vögnum.
Þótt hann virðist stærri en venjulegur lokaður vagn tekur hann í raun minna pláss á jörðu niðri, þar sem öxlarnir eru einni feti nær hvor öðrum en venjulega.
En öll lengdin er nýtt á gagnlegan hátt.
Yfirbyggingin fyrir farþegana, í stað þess að vera þröngur kassi sem þrengir að útlimum eins og venjulegir lokaðir vagnar gera, líkist í raun frekar herbergi, þar sem hún er nógu stór fyrir tvær manneskjur af hinum nógu stór til að hægt sé að halla sér aftur í fullri lengd án þess að þrengja að hvorum öðrum, á meðan botninn er beinn eins og venjulegt gólf.
Britzschka-vagnar bjóða vissulega einnig upp á möguleikann á að halla sér aftur í fullri lengd, en vegna lágrar lofthæðar eru þeir nánast kæfandi fyrir farþegann.
Í þessari tegund af vagni er hins vegar næg lofthæð.
Þegar teikningin er skoðuð sést að venjulegt útlit hurðarinnar er varðveitt, þótt hún sé í raun ekki hurð, heldur aðeins gluggi sem hægt er að opna með því að fella gluggana niður eftir venju.
Frá fremri hluta þessarar sýndarhurðar heldur áfram í bogaformi og þannig er innra rýmið með stórum boga að framan, með glugga á hvorri hlið, sem veitir fullkomið útsýni til allra átta.
Gólf yfirbyggingarinnar er í raun í laginu eins og hestaskeifa.
Hurðirnar opnast í boganum að framan á hvorri hlið.
Þessi yfirbygging getur auðveldlega rúmað fjóra til sex manns og geymsluhólfið að framan tekur mjög mikið magn af farangri. Meðan vagnsveinninn og þjónninn sitja á sínu sæti.
Ef þörf krefur væri hægt að festa pall fyrir þjóninn að aftan með léttum járnstoðum eða festingum.
Í ferðalagi væri hægt að setja ferðakistur á þakið og einnig á fremra geymsluhólfið og ef aðeins tveir einstaklingar væru inni í vagninum gætu þeir haft það mjög þægilegt og borð fyrir framan sig.
Auk þessa hefur höfundurinn hannað mjög einfalda lausn, með stóru ljóskeri undir botninum, til að hita litlar vatnslagnir sem liggja umhverfis innra rýmið og halda þannig þægilegum hita á veturna.
Venjuleg smíði vagna leyfir þetta varla.
Helstu gallarnir á þessari teikningu eru að þar vantar fallegar sveigjur í fjaðrirnar ásamt of miklu ójafnvægi í listunum sem mynduðu útlínur yfirbyggingarinnar.
Þessi hönnunarvenja fyrir vagna hentar vel fyrir póstvagna, sem og fjölnota vagnar sem fylla göturnar og munu halda áfram að fjölga með tilkomu járnbrauta.
Mynd XIII (Plata XIII) sýnir hönnun á almenningsvagni.
Hann er með liðamót (liðstrýrður) í miðjunni þar sem hálfhringhliðarnar eru sveigjanlegar eins og leðurhlíf eða hetta.
Hann getur snúið með auðveldum hætti í þrengstu götum án þess að hindra umferð um vagninn að innanverðu, þar sem sveigjanlegu hliðarnar hreyfast í hring.
Með þessum almenningsvagni gætu tveir hestar unnið verk þriggja: aðgengi og útgönguleiðir yrðu mun auðveldari, fullkomin stjórn á hestunum, aukin þægindi fyrir farþega, meiri lofthæð og fullkomnari loftræsting, meiri almenn ending og ekkert venjubundið skrölthljóð, auk þess sem hann væri algerlega öruggur gegn því að velta.
Þessi hönnun er gerð fyrir tólf farþega inni en auðveldlega mætti lengja hann til að rúma tuttugu og tveir hestar myndu draga hann með sömu auðveldni og fjórir draga samkvæmt núverandi fyrirkomulagi, vegna hæðar hjólanna, sem léttir dráttinn svo mjög.
Eftir að hafa lokið við þessar teikningar fór höfundur að velta því fyrir sér að þessi nýstárlega aðferð við að beygja hentaði ekki vel fyrir C-fjaðrir.
Þetta leiddi til greiningar á venjulegum sporböskjulaga fjöðrum með það fyrir augum að bæta þær.
Við nánari íhugun varð ljóst að ástæðan fyrir því að tvöfaldar sporöskjulaga fjaðrir eru mýkri en stakar beinar fjaðrir var sú staðreynd að vagninn sem á þeim hvíldi var tveimur liðum frá högginu.
Það sló höfundinn strax að sveigjanleg miðjufesting við einn fjöður væri áhrifameiri en samsetning tvöfaldrar fjaðrar. Tilraunir með bogfimiboga staðfestu væntingar hans.
Hann smíðaði þá fjöður úr einni plötu af stáli og með því að setja stilliskrúfur á endana notaði hann nógu sterkan streng til að draga bogann í rétta spennu.
Útkoman var mjög frábær fjöður með alhliða virkni.
Á myndum ( IX til XIV ) er fjöðrin sýnd fest við samhverfa vagnana og meðfylgjandi skýringarmynd sýnir hann betur.
Boga fjöður
Fjöðrin er stálplata sem mjókkar í báðar áttir frá miðju að endum, sem eru beygðir með stilliboltum sem slaka eða strekkja strenginn.
Fjöðrin er tryggilega fest á bakhliðinni við þverbitann á vagninum og strengurinn er festur við ásinn með viðeigandi festingum.
Þar af leiðandi mun strengurinn, sem er sveigjanlegur, draga úr högginu frá hjólinu, sama úr hvaða átt það kemur.
Einnig má sjá að bogafjöðrin er ekki líkleg til að brotna og með virkni strengsins mun hún standast frákast upp á við jafn auðveldlega og þrýsting niður á við.
Þrír aðrir verulegir kostir fylgja henni einnig.
Helmingur af venjulegri stálþyngd nægir til smíði hennar og stilliskrúfurnar laga hana að vild fyrir létta eða þunga hleðslu, og þar sem um er að ræða eina plötu er auðvelt að mála hana til að verja hana fyrir ryði.
Höfundur telur sig hafa ástæðu til að ætla að þessar fjaðrir muni reynast fullkominn staðgengill fyrir hinar klunnalegu C-fjaðrir og leðurborða4.*
Nú eru liðin rúmlega tvö ár síðan höfundurinn fór að veita því athygli að opinberum farartækjum, og þá sérstaklega léttivögnum og almenningsvögnum, myndi líklega fjölga sem hlyti að vera eðlileg afleiðing járnbrauta og annarra umbóta í langferðum.
Af þeim sökum útbjó hann teikningar að endurbættum almenningsvagni og einnig að endurbættum léttivagni til notkunar á götum úti.
Þessar teikningar lágu hjá honum þegar hr. Hansom, hinn vel þekkti arkitekt ráðhússins í Birmingham, gaf fyrsta virka hvatann að þeim dvala sem ríkt hafði í opinberum umbótum á götuökutækjum með því að kynna léttivagninn sem ber nafn hans.
Hr. Hansom hafði tekið eftir göllum hinna hefðbundnu léttivagna, óþægilegri hæð þeirra og hættunni sem steðjaði að bæði farþega og vagnsstjóra.
Hann var einnig vel meðvitaður um vélræna kosti hárra hjóla ásamt lágri yfirbyrði fyrir farþega en hann gekk út frá, án þess að sannreyna, þeim algengu mistökum flestra vagnasmiða „að það væri ómögulegt að búa til mikið niðurtekinn öxulás sem þyldi álagið án þess að vera gríðarlega þungur“.
Þessi mistök urðu til þess að hann hannaði afar sniðuga en mjög flókna og óhagkvæma grind sem bar uppi þægilegan en þó ljótan vagninn.
Magn viðar og járns sem notað var í grindina var svo mikið að það vó nánast upp á móti öllum þeim jákvæðu afleiðum sem sparuðust með háu/stórum hjólunum.
Fyrirtæki eitt tók uppfinninguna upp á sína arma og almenningur varð strax mjög spenntur, svo að Omnibus-félag var þegar í stað stofnað.
Ókostir gömlu almenningsvagnanna voru miklir, sérstaklega hversu hátt þeir stóðu frá jörðu, og það að ný hönnun var gerð fyrir þá þar sem hestunum var algjörlega fórnað fyrir þægindi farþeganna.
Öxlarnir voru hannaðir niðurteknir til að lækka vagninn og framhjólin voru svo smækkuð að núningurinn jókst verulega, og það sem farþegarnir græddu á auðveldara aðgengi en töpuðu því með auknum hristingi.
Hestarnir þjáðust einnig í samsettu hlutfalli því framfjaðrirnar voru staðsettar á enda öxlanna í stað miðju ássins, þannig að umtalsverður vogaraflskraftur bættist við viðnám framhjólanna.
Þrátt fyrir þessa ókosti var hagnaður félagsins, eða var talinn vera, svo mikill að alls kyns samkeppnisáætlanir voru settar af stað.
Það kom fljótlega í ljós að Hansom-leiguvagnarnir, þótt þeir væru endurbót á þeim gömlu sem voru í almennri notkun, voru langt frá því að vera fullkomnir.
Einn af ókostunum var aðferðin við inngönguna, nálægt hinu risastóra hjóli.
Erlent einkaleyfi var flutt til Englands og þegar vagninn var sameinaður nýfundinni blaðfjöðrum af enskum uppruna og með enskt einkaleyfi hóf fyrsti leiguvagninn af þessari gerð akstur, sem var ekki óviðeigandi, kallaður „sneið af Ominibus (langferðavagni)“.
Niðurfelldur öxull/ás
Þá var fyrst viðurkennt að niðurfelldur öxull „myndi þola álagið“.
Þessi vagn reyndist afar hentugur: hann var tiltölulega léttur, vó ekki meira en fimm og hálft hundraðsvigt; gengið var inn að aftan, laust við drullu og áhættu við inngöngu; og fjaðrirnar, sem voru með einkaleyfi frá herra William Boulnois, reyndust mýkri en venjulegar fjaðrir.
Þetta voru tvöfaldir sporöskjulagaðar sem virkuðu bæði lóðrétt og til hliðar; mikil framför frá gömlu aðferðinni við að smíða sporöskjulagaðar fjaðrir, sem leyfðu aðeins lóðrétta hreyfingu.
Þessar fjaðrir hljóta auðvitað að vera dýrari í smíðum, þar sem þær hafa fleiri hreyfanlega fleti, og á sama tíma þurfa þær tíðari viðgerðir, en samt sem áður voru þær umtalsverð framför.
Gallar þessa leiguvagns voru að farþegarnir urðu að sitja til hliðar og að þeir voru stöðugt í augsýn almennings að aftan í stað þess að vegfarendur litu lauslega á þá, að þeir voru mjög berskjaldaðir fyrir drullu frá ökutækjum sem fylgdu á eftir, að útsýni þeirra fram á við var hindrað og að hættan fyrir ökumanninn ef hesturinn dytti var mjög mikil..
Leiguvagn herra Hansom er laus við þennan síðastnefnda galla, þar sem botninn snertir jörðina nánast samstundis ef hesturinn fellur.
Kostir þessarar „sneiðar af langferðavagni (Ominibus)“ voru hins vegar svo miklir og smíðin svo einföld og hagkvæm að fjöldi eftirlíkinga var samstundis sett í framkvæmd.
Gömlum vagnstokkum var breytt og ótal útfærslur gerðar, sumar af skynsemi en aðrar ekki.
Sannleikurinn er sá að þær líkjast allar meira og minna farartækjunum sem kallast „go-carts“ og eru leigð út sem eins konar tveggja hjóla áfangavagnar (stagecoach) í nágrenni Lambeth, þar sem niðurtekinn öxullinn er helsti aðgreiningarþátturinn.
Næsta tilraun í „til að þjónusta almenning í samgöngum“ var kynning á farartæki með nokkuð mótsagnakenndu heiti, fjögurra hjóla einkavagn.
Þetta er breytt útgáfa af farartækinu sem ekki var langt síðan kynnt var undir nafninu Pilentum65, sem aftur er Droitzschka með bogadreginni botnlínu í stað beinnar.
Þessi fjögurra hjóla einkavagn er, fyrir farþega, þægilegasta farartækið sem enn hefur verið kynnt.
Þetta er lokaður vagn, með gluggum til að sjá út og fá loft á hvorri hlið; hann er auðveldur aðgöngu og hreyfist mýkra en venjuleg tveggja hjóla farartæki, og er jafn fullkomlega varinn fyrir drullu og hnýsnum augum gangandi vegfarenda og væri hann einkafarartæki; og hann er þar að auki öruggur fyrir ökumanninn.
Þetta er gott fyrir almenning en mikill kostnaður hans, þyngd og þar af leiðandi álag á hesta, mun líklega krefjast hærri upphæðar á mílu en lögfest fargjöld einkavagna, til að fjármagnseigendur fái endurgjald.
Ef þeir sem héldu uppi misskilningnum varðandi niðurtekna öxla hefðu greint málið hefðu þeir komist að því að eini munurinn á styrk milli niðurtekins öxuls og beina felst í aukinni lengd, og því verður að bæta fyrir það með því að auka þykktina í álagstefnuna, alveg eins og ef þeir væru beinir.
Við smíði niðurtekinna öxla notar höfundurinn ýmist við eða járn þar sem mikils styrks er krafist, svipað og við gerð venjulegra vagnöxla, og nær þannig léttleika ásamt styrk.
Fyrir mjög létta öxla eykur hann breiddina í álagstefnuna en minnkar um leið þykktina í hinar áttirnar.
Með þessari aðferð smíðar hann nægilega sterka ása/öxla sem eru mun léttari en þeir sem gerðir eru með hefðbundnum aðferðum.
Endurbættur einkavagn höfundarins, sem dreginn er af einum hesti, er tvíhjóla farartæki með hjólum sem eru frá fjórum fetum og sex tommum ( 1,22 metrar) upp í fimm fet á hæð ( 152,4 metrar).
Hjólin eru tengd saman með niðurteknum ás og á honum hanga dráttarpóstatengingarnar í bogajárni.
Dráttarpóstatengurnar eru tengdar saman með einni slá fyrir framan vagninn og við hana er hesturinn festur.
Vagninn sjálfur hangir milli dráttarpóstlistanganna og hvílir á framlendum hengslum á hvorri hlið.
Lögun hans er aðlöguð að líkamsbyggingu mannsins í sitjandi stellingu.
Hann hangir innan við fet frá jörðu og gengið er inn að aftan um hurð sem er loftþétt þegar henni er lokað.
Framan á vagninum eru hlutfallslega stórir glergluggar fyrir ofan hnéhæð sem hægt er að opna og loka að vild.
Annar helmingur þaksins fyrir ofan gluggana er gerður þannig að hægt er að fella hann aftur yfir hinn helminginn, svo að í góðu veðri verður hann opinn vagn.
Farþegarnir tveir sitja með andlitin fram, svo ekkert byrgir þeim sýn.
Ökumaðurinn er staðsettur að aftan á standi, með bakið hallandi upp að fjaðrandi bakspelku, á sama hátt og póstvagnar eru keyrðir.
Framhandleggir hans hvíla á aftari hluta þaksins eins og á skrifborði og taumarnir liggja yfir þakið.
Svo að vagnstjórinn fylgst jafn vel með hestinum og hjólunum til að forðast hindranir.
Ef hesturinn hrasar getur ökumaðurinn beitt afli sínu til að bjarga honum án ótta, þar sem vagnstjóri getur ekki kastast af.
Þar sem botninn er svo nálægt jörðu er engin hætta á ferðum fyrir farþega eða ökumann, jafnvel þótt hesturinn falli.
Þegar vagninn stöðvast getur ökumaðurinn opnað dyrnar með annarri hendi og haldið í taumana með hinni og þannig afgreitt farþegann á þægilegan hátt án þess að fara úr sæti sínu.
Þessi einkavagn sameinar því sex kosti: léttleika, þægindi, öryggi, aðskilnað milli ökumanns og farþega – og að vera opinn eða lokaður vagn að vild.
Eftir sömu lögmálum sem gilda bæði um samhverfa almenningsvagninn og aðra vagna smíðar höfundurinn fjórhjóla flutningavagna til að flytja kol, hveiti, korn og aðrar þungar byrðar.
Þessi tegund vagns er alfarið úr járnplötum og krefst minni togkrafts en venjulegir vagnar.
Vagninn er með fjögur hjól sem eru öll fimm fet á hæð; botninn er innan við fet frá jörðu; hægt er að draga hann frá hvorum enda sem er; hann losar farminn til hliðar í stað þess að vera að aftan og einn maður getur losað hann með fullkominni auðveldni.
Með núverandi vögnum eru öll kol og aðrar þungar byrðar sem fluttar eru lyft fjögur fet á hæð við hleðslu og látnar síga fjögur fet við losun.
Með endurbætta vagninum eru þær lyftar eitt fet á hæð og látnar síga eitt fet; þannig sparast mannafli sem jafngildir sex feta lyftu á öllum þungum byrðum sem fluttar eru með vögnum.
Kostirnir sem fást með því að geta auðveldlega fært hestana á hvorn enda sem er, í þröngum götum og við bryggjur, þarfnast ekki þarf ekki að fjölyrða um.
Með þessum endurbættu vögnum er hægt að nýta þröngar bryggjur án stórra sveigja eða beygja jafn vel og stærri bryggjur með venjulegum vögnum.
Í þéttbýlum borgum, þar sem hver fermetri er dýrmætur, er þetta mikilvægur kostur.
Heimild: Höfundur Adams, William Bridges, 1797-1872
Útgefin: Enskir lystivagnar. English pleasure carriages. 1837 af Charles Knight & Co, London bls 282. til 287.
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
*Hægt er að smíða þessa vagna svo létta að auðveldlega mætti ferðast með þá póstleiðis með einum hesti; póstkúskurinn myndi þá ekki sitja hestinn, heldur keyra úr mjög litlu og léttu sæti framan á farangrinum. Þannig mætti hvetja marga sem eiga létta vagna til að nota þá í skemmtiferðum í stað almenningsvagna. Tveir ferðalangar með léttan farangur gætu þannig ferðast í einkavagni sínum næstum jafn hratt og hagkvæmt og með mun meiri þægindum en með póstinum. Á þessum framfaratímum er slík áætlun vel þess virði að póstmeistarar gefi henni gaum, því heildarumfang viðskipta þeirra gæti aukist til muna. Nauðsynlegt skipulag væri ekki erfitt í framkvæmd. ↩︎
*Ef það er eftirsóknarvert að breyta sverðum og spjótum í plógjárn og sniðla hlýtur að vera jafn eftirsóknarvert að breyta lásbogum í vagnafjöðrun. Banvænt vopn fyrri alda mun þannig gegna nýju hlutverki á sviði víðtækrar nytsemi, þjóna ánægju mannkyns í stað þess að auka þjáningar þess. ↩︎
Fyrir ekki mörgum árum var úrval vagna mjög takmarkað og lítið svigrúm til að sýna smekkvísi í formi.
En þessu hefur verið kippt í liðinn á síðustu árum og fjölbreytni í lögun og gerð er orðin svo mikil að jafnvel vönum áhorfendum reynist erfitt að þekkja þær allar.
Þægindi farþeganna eru nú það fyrsta sem vagnasmiðurinn þarf að huga að og í kjölfarið að laga formið að þeim með eins miklum glæsileika og smekkur hans leyfir.
Að sjálfsögðu koma einstaka ljót eintök fyrir en í heildina stuðlar aukin reynsla verulega að auknum góðum smekk.
Listin hefur hrist af sér fjötrana og það kemur ekki á óvart að hún taki nokkur klaufaleg stökk í fyrsta óheftu orkuútspilinu.
Þótt erfitt væri að lýsa hverri einustu tegund vagna sem nú er í notkun er tiltölulega auðvelt að lýsa helstu einkennum – frumgerðunum, ef svo má segja, fyrir hvern flokk.
Aðgreinandi einkenni má finna í lögun yfirbyggingarinnar, en ekki í gangverki fjaðra eða grindar.
Þannig gefur ákveðin lögun yfirbyggingar vagni heitið „Chariot“ (vagnkerra), hvort sem hann er smíðaður með undirfjöðrum eða C-fjöðrum, eða með báðum, eða hvort sem hann er með eða án langbita.
Þessi regla gildir um allar tegundir vagna og þegar um er að ræða yfirbyggingar sem eru samsettar er venja að gefa þeim tvöfalt nafn – eins og Cab-Pæton, Britzschka-Chariot, Britzschka-Pæton o.s.frv.
Helsti vagn allra og sá sem greinin dregur nafn sitt af er „Coach“ (vagn); þótt hann sé nú lítið notaður í samanburði við aðra vagna.
Bæjarvagn, samkvæmt bestu fyrirmyndum, er smíðaður með C-fjöðrum og undirfjöðrum, sæti með sætisdúk, Salisbury-kassa og fótpalli.
Litirnir geta verið valdir eftir smekk.
Lögun þessarar yfirbyggingar er augnayndi.
Miðlæga lárétta línan ætti að vera bein í miðjunni, til að passa við umgjörð hurðarinnar, og hjörurnar ættu að sveigjast upp í sporöskjulínu.
Festingarnar eða upphengdu festingarnar ættu að koma út frá neðri hlutunum, eins og blómvöndur spretti fram.
Veltibotninn eða falsbotninn undir botngrindinni (rocker), sem ætlað er að gefa meiri hæð, sést varla í fjarvídd.
Sverðtaskan, þótt hann sé mikil þægindi, er ólagleg.
Sveigðar línur Salisbury-kassans eru aðlaðandi en grunnlína sætisdúksins, sem liggur neðan við sporöskjulínuna og víkur frá miðlægri láréttri línu yfirbyggingarinnar, er áberandi galli.
tréstykkin sem aftari staðallinn hvílir á eru yfirleitt íburðarmiklir og með þokkafullum sveigjum.
Standardin sjálfur, þótt hann sé samsettur úr fögrum sveigðum línum, fellur ekki vel að útlínum fjaðranna.
Bugðótt lína langngbitans, sem samsvarar almennri útlínu yfirbyggingarinnar og lykkjanna, er mjög falleg í ásýnd en undirfjaðrirnar eru ekki þokkafullir þar sem þeir eru staðsettir í tveimur mismunandi hæðum.
Hjól í mismunandi hæð eru frávik. C-fjaðrir eru með fallegar línur, um það bil tveir þriðju úr hring með snertil sem grunn.
Spennurnar sem tengja þá við lykkjurnar, og einnig við yfirbygginguna, eru alls ekki ljótar.
Ef ætlunin er að nota vagninn til ferðalaga eru Salisbury-kistan og sætisdúkurinn fjarlægð og pallur settur í staðinn, sem ber ferðakistu að innan og þakkistu ofan á.
Aftari standardin er einnig fjarlægður og kista á tveimur léttum fjöðrum sett í staðinn, sem rúmar tvo einstaklinga, og lítinn kassa undir sæti þeirra.
Aftan á yfirbyggingunni er sett hattatska og á þakið annaðhvort ein eða tvær þakkistur.
Tilvísun í teikningu af bæjarvagninum mun auðvelda lesandanum að skilja þessa lýsingu.
Einfaldari gerð af vagni er án undirfjaðra.
Pallur að framan og kista að aftan eru hengd á C-fjaðrir.
Til að gera úr honum bæjarvagn eru þakkisturnar og hattageymslan fjarlægð og aftari standardin settur í stað kistunnar.
Að framan er pallurinn fjarlægður og hammersæti er fest við horn lykkjunnar með járnverksstífum.
Til að vinna alla þessa vinnu þurfa C-fjaðrirnar auðvitað að vera stærri og þyngri en þar sem þjónar og farangur eru fluttir á undirfjöðrum.
Fyrir þjónana er þessi tegund vagns æskilegri, þar sem þeir sitja á sömu fjöðrum og vinnuveitendur þeirra, en í hinum vagninum eru þeir venjulega settir eingöngu á undirfjaðrirnar, sem eru harðar og hrista harkalega.
Heildarþyngd þessa vagns er minni en þegar undirfjaðrir eru notaðar, en hann er mun endingarminni og erfiðari í drætti, nema þar sem vegir eru mjög mjúkir.
Vagnar eru ekki verulega þyngri en léttavagnar (chariots) að efnisþyngd en þar sem þeir eru smíðaðir til að flytja tvöfaldan fjölda farþega þarf auðvitað meiri styrk.
En þeir eru ekki mjög þægileg farartæki þar sem þeir hafa ekkert hentugt útsýni að framan.
Landau er í almennu formi svipaður og vagn en hann er gerður með samskeyttu þaki til að opna af og til.
S-laga járnin tvö sem sjást á efri hlutunum eru samskeyttar lyftistangir sem eiga að halda þakinu þétt saman þegar það er lokað.
Venjulega er notað rammgert ökumannssæti með öryggisjárni á þessum vagni, þar sem það er þægilegra, og þegar þakið er niðri lítur það betur út.
En afturgrindin eru stundum notuð.
Stundum eru Landau gerðir með undirfjaðrir en þá verður þyngd þeirra mjög mikil.
Undirvagninn er styrktur með mjög þungu járnverki til að styðja við hann þegar hann er opinn og að sjálfsögðu þarf þungur vagn þungar fjaðrir og þunga grind (rocker).
Þetta er dýr vagn í smíðum og mjög viðkvæmur fyrir bilunum þar sem leður og tréverk í blæjunni verða fyrir áhrifum af kulda og hita, raka og þurrki.
Viðgerðarkostnaður er töluverður.
Akstursvagn er farartæki sem áður var mikið notað af heldri mönnum sem höfðu yndi af akstri og sóttu veðreiðar.
Langbitinn er stuttur og beinn og hjólin eru nær hvort öðru en í venjulegum vögnum.
Yfirbyggingin og farangursgeymslurnar eru rammaðar saman og hengdar á langfjaðrirnar að framan og aftan og tengingin við undirvagninn er með útskornum tréhlutum.
Þessi vagn getur flutt fjóra farþega inni í vagninum, tvo á fremsta sæti, tvo á sætinu fyrir aftan og sex á þakinu, alls fjórtán manns, auk þess sem mikið pláss er fyrir farangur.
Þetta er mjög hentugur vagn fyrir fjölskyldur sem ferðast um meginlandið.
Stundum er þessi vagn smíðaður sem Landau til að hægt sé að opna hann en þyngdin eykst mikið við það.
Þetta er undarlegt farartæki útlits þar sem línurnar eru ekki í samræmi.
Langbitinn er beint og botn yfirbyggingarinnar er bogadreginn, á meðan allar línur farangursgeymslna og fjaðrir eru beinar.
Form langbitans og fjaðranna gefur skýrt til kynna hvernig botnlína yfirbyggingarinnar ætti að vera en í þessu, eins og í mörgum öðrum tilfellum, ræður vaninn.
Það virðist sem svo að hann gæti ekki talist vagn án bogadreginnar botnlínu.
Mynd I. (Plata I) sýnir borgarvagn, sem almennt er talinn fremstur allra sem sparivagn eða hirðvagn þegar hann er skreyttur, þótt hann sé almennt notaður í öðrum tilgangi.
Þessi vagn er kallaður „Hálfur“ (Coupe) af Frökkum enda er hann í raun styttur vagn; hluti af framendanum hefur verið skorinn burt og aðeins eitt sæti er eftir.
Útkoman er aðlaðandi; línur framendans falla saman í þokkafullum sveigjum og minnkaði hlutinn að ofan gefur pláss fyrir ljósker án þess að raska útlínunum.
Að öllu öðru leyti líkist vagninn borgarvagninum sem lýst var áður og hægt er að gera á honum sömu breytingar fyrir ferðalög, en þá verður hann að póstvagni.
Á þessari teikningu mun glöggur áhorfandi koma auga á nokkra galla.
Fremri undirfjöðrin er of neðarlega og of mikið bil er á milli efri og neðri sveigju.
Fremri C-fjöðrin rís ekki þokkafull úr festingunni.
Fremri yfirbyggingarlykkjan er ekki fínlega mjókkuð og er illa fest við yfirbygginguna.
Aftari yfirbyggingarlykkjan er einnig gölluð og neðri hluti Salisbury-kistunnar hefur enga afmarkaða línu.
Neðri sveigja yfirbyggingarinnar er einnig ójöfn.
Svipaður vagn er smíðaður, án undirfjöðrunar, og með sveiflandi fram- og afturenda; farþegar og farangur hvíla allir á C-fjöðrunum.
Á afturendanum er kista fyrir tvo þjóna og á framendanum er pallur sem getur borið koffort að innan og þakkistu ofan á.
Á þaki yfirbyggingarinnar er þakkista og við framenda yfirbyggingarinnar er fest stór aurhlíf klædd með gljálakkuðu leðri en á milli hennar og yfirbyggingarinnar er geymd hattataska.
Allt þetta myndar hinn hefðbundna póstvagn.
Ljóskerin eru svört og gerð þannig að hægt er að færa þau til og fela glerið að degi til.
Í innanbæjarakstri er hægt að færa til ferðasæti/gögn og setja í staðinn sæti með áklæði og staðal.
Fyrir þá sem vilja liggja út af er hægt að fjarlægja framhliðina og lengja framendann í kassa sem kallast dormeuse.
Landaulet er í sömu tengslum við Chariot og Landau er við Coach; og það sem gildir um Landau gildir einnig um Landaulet – ef eitthvað er, þá enn frekar.
Britzschka Chariot er frábrugðinn venjulegum póstvagni (Post Chariot) að því leyti að yfirbyggingin er öðruvísi en neðri hluti hennar er nokkurn veginn í laginu eins og Britzschka.
Þetta er mjög ljótur vagn; neðri línurnar eru ólaglegar sveigjur sem falla ekki að efri hlutanum.
Þetta er mjög hentugur vagn til ferðalaga erlendis, sérstaklega fyrir þá sem eiga erfitt með að finna þægileg rúm eða þurfa að ferðast á nóttunni.
Það er nóg pláss til að liggja út af og þrepið er staðsett utan á til að þrengja ekki að innanrýminu.
Útskot að aftan er ætlað fyrir rúmföt og framhlutinn er lenging fyrir fæturna.
Auk venjulegra ljóskera er hægt að festa lesljós aftan á bakgluggann – sem er mikilvægur þægindaauki á ferðalögum.
Einn eða tveir þjónar geta setið á kassanum að aftan og við geymsluhólfið að framan er fest borð sem myndar fótstig þegar það er fellt niður – með því að setja sæti á geymsluhólfið er þannig búið um akstursaðstöðu.
Hægt er að hafa þakgrind og ef aftari kassinn er tekinn af er hægt að setja eina eða tvær stórar kistur í staðinn.
Fótstigið að framan má fella niður í lárétta stöðu og bera þannig stóra ferðakistu. Þessi vagn hentar mun betur fyrir sendimenn í erindagjörðum en fyrir fjölskyldur.
Hægt er að opna þakið.
Léttur póstvagn er stundum smíðaður á sporöskjulaga fjöðrum.
Þessi vagn er léttur en ekki glæsilegur þar sem bogadregið form yfirbyggingarinnar fer ekki vel við sporöskjulaga fjaðrirnar.
Geymsluhólfin að framan og aftan eru felld inn í yfirbygginguna og eru hluti af henni.
Sætið skagar aftur úr aftara hólfinu til að leyfa fótum farþega að komast fyrir.
Fremra hólfið er stórt og rúmgott til að geyma mikinn farangur; ofan á það fer ferðakista.
Holrýmið undir nýtist fyrir snyrtitösku og aðra létta hluti.
Hægt er að hafa leslampa að aftan og setja ferðakistu á þakið ef þörf krefur.
Þessi vagn er ætlaður til að ferðast mjög hratt með einu hestateymi en hann er hávær vegna skröltisins frá hjólaplötunni sem berst með fullum þunga í holugeymslurnar og þaðan í yfirbygginguna.
Hann mætti fremur telja vagn fyrir einhleypa menn eða veiðimenn en til fjölskyldunota, þar sem hann hentar vel til að fara úr bænum og á veiðislóðir með stuttum fyrirvara.
Ofangreindar lýsingar ná yfir nær allar gerðir farartækja sem þekktar eru undir heitinu „lokaðir vagnar“.
Afbrigði „opinna vagna“ eru fleiri.
Mynd II. (Plata II) sýnir helsta opna vagninn, Britzschkas.
Þetta var áður fyrr mjög vinsæll vagn yfir sumartímann, þótt hann hentaði illa fyrir veturinn eða til ferðalaga.
Á síðari árum hafa Britzschkas-vagnar tekið við af Barouches, þar sem þeir eru hentugri til ýmissa nota.
Yfirbygging Barouches er yfirleitt gerð eins og á vagni án þaks.
Hún er strangt til tekið aðeins innanbæjarvagn, þar sem hún er ekki búin ferðaútbúnaði.
Ökumannssætið er svipað og á landau, og er ætlað fyrir kúsk eða vagnsveininn (the cochman) og þjóninn (the footman) til að sitja saman, þar sem afturhlutinn er ekki með fótpall, sem væri gagnslaust, því þegar blæjan (the hood) er niðri er lítið pláss fyrir handföng þjónsins og hann væri auk þess í óþægilegri stöðu, horfandi niður á farþegana og hlustandi á öll samtöl.
Línur Barouches eru oftast mjög þokkafullar en það er áberandi galli á afturfjórðungnum, sem vegna dökku blæjunnar virðist mun minni en framhlutinn, þótt hann sé í raun jafnstór.
Þetta gefur yfirbyggingunni nokkurt útlit skips sem siglir aftur á bak, „skerandi öldurnar með skutnum“. – Annar galli er hurðarhúnninn sem rýfur yfirborð spjaldsins á óaðlaðandi hátt.
Til að stytta vagninn og fá hærra framhjól er framfjórðungslínan stundum beygð snögglega upp frá hurðarlínunni og sveigð í bugðuformi til að gefa meira rými undir.
Þetta er kallað „yfirbygging með þrepi“.
Það er hagkvæmt hvað varðar vélbúnaðinn en afar óþokkafullt og þar að auki óþægilegt þar sem það skerðir fótapláss farþega.
Barouche hefur tvö sæti, eins og vagn; og þegar blæjan er felld niður og hnéhlífin (the dashbord) hækkuð rúmar hún fjóra eða sex manns inni, en í blautu veðri komast aðeins tveir eða þrír fyrir, annars skemmist fóðrið í rigningunni og farþegarnir blotna.
Stundum, til að bæta úr þessum óþægindum, er vagninn búinn Mahogany-þaki og hliðum sem lokast upp að blæjunni og eru með glergluggum.
En þetta er afleitlega óþægileg lausn og afar ljót.
Í góðu veðri er Barouche einn af yndislegustu vögnum sem völ er á.
Hún er stundum smíðuð með undirfjöðrum en útkoman er ekki jafn góð þar sem hún virkar þá þyngri.
Mikið af fegurð Barouche veltur á léttlegu yfirbragði hennar.
Auðvitað er hún ekki jafn létt og hún sýnist vegna styrktarplatnanna í botninum.
Það eru nokkrir gallar á þessari teikningu.
Breiði efri listinn sýnir brotna línu; aftari olnbogalínan er eins; aftari fjórðungslínan er gölluð og fremri lykkjan og stífan sem gengur frá henni að fótbrettinu eru klunnaleg og ekki falleg.
Barouchet er fyrir Barouches það sem landaulet er fyrir landau og sömu athugasemdir eiga við um báðar.
Barouchet er þó yfirleitt smíðuð sem mjög léttur og lítill vagn sem dreginn er af einum hesti.
Hún er nú sjaldan smíðuð þar sem hægt er að smíða mun léttari vagna með sporöskjulaga fjöðrum sem eru svo algengar í notkun. Barouchet er ekki fallegur vagn.
Mynd III. (Plata III) kynnir Britzschka.
Það eru aðeins rúm tíu ár síðan þessi vagn, eða öllu heldur upprunalega gerð hans, var fyrst kynntur í Þýskalandi og nú, eftir margar síðari breytingar, er hann orðinn algengastur allra vagna.
Ástæðan fyrir því er að hann er einstaklega þægilegur og hentar í margvíslegum tilgangi.
Þessi teikning sýnir Britzschka-vagn af bestu gerð, útbúinn til ferðalaga.
Vagnyfirbyggingin og sætin sveiflast öll á C-laga fjörðum.
Sætið að aftan rúmar tvo.
Þegar hnéhlífin er uppi rúmar vagnkassinn fjóra en í rigningu hentar hann aðeins fyrir tvo.
Fótstigið er utan á til að auka rýmið innan í.
Fremri hluti yfirbyggingarinnar er með niðurfellanlega blæju (the hood) sem auðvelt er að setja upp og taka niður, sem auðveldar aðgang þar sem yfirbyggingin hallar ekki of mikið fram.
Þannig er vagninn vel varinn fyrir rigningu og í köldu veðri er snilldarlega hönnuð glerhlíf sem fellur saman í hólf í yfirbyggingunni og þegar hún er dregin niður fyllir hún alveg út í fremra opið og lokast með loftþéttum samskeytum framan á hnéhlífinni (the dashbord).
Sverðtaskan að aftan er stórt og þægilegt og fótarýmið innan í er nægilegt til að hægt sé að liggja út af ef þörf krefur, þegar vagninn er smíðaður án framsætis innan í.
Hægt er að taka fremri kisturnar af og setja ökumannssæti í staðinn.
Línur þessa vagns eru fagrar og falla vel saman.
Meginmunurinn á þessum vagni og þeim sem á undan komu er beina botnlínan.
Hún, ásamt sveigjunum á endunum, djúpa spjaldinu að aftan og langa olnbogaboganum að framan, gefur vagninum skipslaga og hraðfara yfirbragð, á meðan fótbrettið að framan vísar í ferðastefnuna.
Sverðtaskan er ófríð að sjá, þar sem þægindi hafa vikið fyrir fegurð.
Ljóskerið er vel staðsett til notkunar.
Ókostur við þennan vagn er hversu misstórar fjaðrirnar eru að framan og aftan.
Tilgangurinn er að jafna þyngdina betur.
Þessi ókostur væri meira áberandi ef stærri fjaðrirnar væru að framan en þar sem minna hjólið og minni fjaðrirnar eru saman er ókosturinn minni.
Það sem bætir heildarútlit vagnsins verulega er breið olnbogalínan sem myndar skýra útlínu, líkt og skurðarlína skips.
Sagt er að fyrsta þýska Britzschka hafi verið flutt til Englands af Clanwilliam-jarli, sem líkaði hversu létt hún var – og af þeirri ástæðu fékk hún líklega þýtt nafnið „Brisker, eða Brisky“ meðal vagnstjóra og vélvirkja.
En þýski vagninn var léttur, enda aðeins ætlaður fyrir þrjá einstaklinga með lítinn farangur; því voru lág hjólin ekki alvarlegur galli.
Ensk þægindi kröfðust síðar meira pláss fyrir bæði fólk og farangur, en vagnarnir, þótt þeir hafi orðið mjög þægilegir og glæsilegir, eru í raun orðnir jafn þungir í drætti og venjulegir póstvagnar.
Sumir þeirra eru nú stundum smíðaðir með aukalegum undirfjöðrum, líkt og póstvagnarnir.
Þetta eykur bæði þyngd og hæð.
Vegna opnanlegs þaks og þess að fóðrið er meira útsett fyrir veðri og vindum og er slit mun meira en á póstvagni.
Tveir smávægilegir gallar eru á þessari teikningu – sveigjan á aftari fjöðrunum og neðsta lína yfirbyggingarinnar.
Britzschka-vagnar eru einnig smíðaðir án miðjustangar og eru þá á sporöskjulaga fjöðrum.
Geymsluhólfið að aftan er með hurð fyrir farangur.
Það er einnig stundum smíðað þannig að það opnast að ofan og myndar þá sæti fyrir þjón.
Í því tilfelli er hægt að fjarlægja framsætið og setja hattatösku og ferðakistu í staðinn.
Þessi vagn hefur létt og fagurt yfirbragð í heildarlínum sínum en að framan er mikill galli á smíðinni.
Að aftan hvílir vagnkassinn á bogadregnu tréstykki sem er boltað við miðju fjaðrarinnar.
Að framan eru tvö bogadregin tréstykki sem yfirbyggingin hvílir á en í stað þess að vera staðsettir yfir miðju fjarðarinnar, eða hjólplötunni fyrir ofan, eru þeir venjulega staðsettir fyrir aftan..
Þetta veldur talsverðu skaðlegu vogarafli og afar ljótum áhrifum sem grípur augað að sér strax.
Þessi tegund vagns er hönnuð til að vera mjög létt í keyrslu en hlýtur að vera mjög hávær.
Droitzschka – eða eins og hann er almennt kallaður, droskía – var upphaflega af rússneskum uppruna.
Í sinni einföldustu mynd var hann í raun endurbætt útgáfa af sleða, þar sem fjörðum og hjólum var bætt við og eini farþeginn sat klofvega yfir miðjustönginni, eins og hann sæti á hestbaki.
En Droitzschka-vagninn eins og hann er smíðaður í Englandi er breytt útgáfa af Britzschka-vagninum með sporöskjulaga fjarðir, þar sem farþegasætið er staðsett nánast í sömu hæð og afturásin og miðhluti yfirbyggingarinnar er lækkaður niður fyrir áshæð fyrir fæturna.
Þessi vagn getur aðeins flutt tvo farþega inni í og tvo í ökumannssætinu.
Lögun hans er ekki glæsileg og vagninn er heldur ekki þægilegur, þar sem plássið fyrir fæturna inni í honum er þröngt vegna nauðsynja þess að stytta hann.
Til að framhjólin geti snúist undir hann.
Þrátt fyrir að hann virðist léttur er hann í raun mjög þungur miðað við stærð, þar sem hið sérkennilega form krefst mjög sterkra járnplatna til að halda honum saman.
Helstu notagildi Droitzschka-vagnsins eru fyrir þróttlausa, aldraða eða taugaóstyrka einstaklinga og börn, þar sem hann er lágur við jörðu og því auðvelt að komast í hann og erfitt að velta honum.
Hann er gerður fyrir einn hest eða tvo smáhesta en er mjög þungur í drætti.
Mynd IV. (Plata IV) sýnir tvöfaldan aksturspæton sem var eitt sinn í mjög almennri notkun en hefur að miklu leyti vikið fyrir Britzschka-vagninum.
Þessi vagn er ekki mjög glæsilegur, fram- og afturfjöðrunin fara illa saman og löng, dökk yfirbyggin líkist um of líkkistu.
Hann er þó praktískur vagn bæði til notkunar innanbæjar og til ferðalaga, enda léttur og með hlutfallslega stór hjól.
Hann er yfirleitt notaður innanbæjar af þeim sem vilja aka sjálfir; af þeirri ástæðu er besta sætið staðsett að framan.
En sætin eru stundum gerð færanleg svo þjónn geti ekið í vondu veðri.
Vagninn er aðeins ætlaður fyrir fjóra einstaklinga.
Til ferðalaga er stór kassi settur undir hvort sæti og einn fyrir aftan framsætið; einn er einnig hengdur fyrir aftan aftursætið.
Eins og allir opnir vagnar slitnar hann auðvitað hraðar en lokaður vagn.
Staðsetning ljóskersins lýtur spjaldinu, en það er hentugasta fyrirkomulagið og útlitið víkur fyrir notagildi.
Fjaðrirnar eru nú yfirleitt tengdar með stuttum leðurólum í stað járnhlekkja til að draga úr hávaða.
Pæton af sama tagi, en á sporöskjulaga fjöðrum og án langbita, er í almennri notkun.
Hann er þar af leiðandi mun léttari og alls ekki jafn hávær þar sem fjaðrirnar vinna saman á sléttum miðpunktum en hávaðinn frá hjólplötunni er meiri en í hinni tegund fjöðrunar.
Framvagninn og fjarðirnar eru festar með útskornum tréstykkjum á sama gallaða hátt og Britzschlika-vagninn með undirfjarðir sem lýst var áður og þar af leiðandi verður útlitið jafn óásjálegt.
Þessi vagn er einfaldasta gerð fjórhjóla farartækis í almennri notkun.
Hann er bókstaflega langur kassi með stólkraga að framan og bekk að aftan.
Yfirleitt er komið fyrir boga í geymsluhólfinu til að framhjólið komist undir og geti þannig verið nokkuð hærra. Þessi þægindi nást með því að þrengja að fótaplássi þjónsins.
Smáhestavagnar af Cabriolet-gerð voru eitt sinn mjög í tísku.
Þeir eru ætlaðir fyrir tvo, þar sem annar ekur, og hægt er að láta dreng sitja á slánni að aftan ef þörf krefur; eða drengur getur riðið sem póstur á öðrum smáhestinum.
Lögun hálfboginnar yfirbyggingarinnar er glæsileg, að undanskildum beinum línum sætisins.
Greinóttar járnstangirnar, sem tengja hana við gormana og hjólin, eru einnig vel útfærðar eftir mynstri vaxtarrenglna á blómstönglum.
Línur afturfjarðanna falla einnig vel að sveigju stangarinnar, en þar endar fegurðin.
Þrepið er óásjálegt og framgrindin lítur út eins og samansafn af hlutum í röngum hlutföllum.
Litla framhjólið og lágar framfjarðirnar sjást í öllum sínum göllum, þar sem ekkert ökumannssæti er til að draga athyglina frá þeim.
Við fyrstu sýn virðist þessi vagn vera léttur og auðvelt að draga hann en svo er ekki.
Bilið milli fram- og afturhjóla er töluvert og þar af leiðandi
Þar af leiðandi þurfa greinóttu járnstífurnar, sem í raun eru kranahálsar, að vera mjög þykkar og þungar til að standast álagið.
Þessir vagnar eru aðallega notaðir í almenningsgörðum þar sem dömur keyra sjálfar.
Britzschka Phaeton dregur nafn sitt af fjöðruninni; fjarðirnar eru nákvæmlega af sömu gerð, þó ekki alveg eins í laginu, og þeir sem notaðir voru í Pæton-vögnum síðustu aldar.
Yfirbyggingin er breytt útgáfa af Britzschka og er nokkuð fágaðri í laginu.
Hallandi línurnar frá framsætinu gefa fallegt yfirbragð á meðan hækkun aftursætisins kemur í veg fyrir að vagninn virki gisinn eða grindarlegur.
Sætin eru hönnuð til að hægt sé að færa þau að vild eigandans.
Tveir geta setið að framan og tveir eða fjórir að aftan, eftir því hvort blæjan (the hood) er opin eða lokuð.
Þrepið er gert til að renna undir botninn, þar sem ytra þrep myndi afmynda þessa gerð yfirbyggingar mikið og það væri óþægilegt að fella það saman innan við hurðina.
Tilgangurinn með því að nota tvöfaldar fjarðir að framan, í stað C-fjarðar, er að skilja rýmið eftir alveg autt svo hægt sé að komast í framsætið án óþæginda.
En hreyfingin er langt frá því að vera þægileg, þar sem endar framfjaðranna mynda miðpunkt sem aftari hluti yfirbyggingarinnar hreyfist um í hringboga þegar hann sveiflast upp og niður, í stað þægilegrar láréttrar hreyfingar.
Þessi vagn, þótt glæsilegur sé í útliti, er þungur.
Ef hún væri notuð til ferðalaga gæti hún borið lítinn farangur, þar sem ekkert sæti er að aftan.
Þar af leiðandi væri heildarfarangurinn ein kista að aftan og einn kassi undir hvoru sæti.
Óskapnaður af farartæki var þekktur undir nafninu Pæton í lok síðustu aldar og byrjun þessarar.
Erfitt er að ímynda sér hvaða tengsl gætu verið á milli þessa farartækis og goðsagnakennds vagns sólguðsins sem gætu hafa aflað því slíks heitis.
Á sínum tíma var þetta afar vinsælt farartæki og uppáhaldsakstursvagn prinsins af Wales, síðar Georgs fjórða.
Ástæðan fyrir því að minnst er á hann hér er til að nota hann sem mælikvarða til að sýna þær miklu framfarir sem orðið hafa á tiltölulega stuttum tíma í list vagnasmiðsins.
Farartækið leit út eins og vélræn útfærsla á leikritinu „Mikið fjaðrafok út af engu“.
Þetta var fyrirbæri sem hannað var til að búa til afskaplega hátt og hættulegt sæti fyrir tvo, óþægilegt að stjórna akstri úr, og um leið til að nota eins mikið efni og blanda saman eins mörgum ljótum og ósamræmdum línum og mögulegt var.
Grind vagnsins var smíðuð með tveimur járnstöngum en útlínur þeirra voru hryllilega ljótar; þó hafði úlfaldalaga hnúkurinn að minnsta kosti þann vélræna kost að leyfa hærra framhjól en ella hefði verið hægt að nota.
Lögun yfirbyggingarinnar var eins og búið hefði verið að setja saman grófasta mögulega form sem gæti veitt sæti.
Fyrst var valin ólagleg gerð af lóðréttri stoð eða stöng, sem í var felld lárétt, ljót sveigja fyrir sæti, tengd efst með klunnalegum olnboga og formlegri bugðu að aftan, sem úr stóð eins og útvöxtur, ljótur leðurkassi sem kallaður var sverðtaska.
Framhlið lóðréttu stoðarinnar hélt áfram í afar formlega sveigju og frá enda hennar reis ólaglegur krappi til að styðja við fótbretti en á ystu brún þess var vafin ljót leðurflygsa sem kölluð var svunta.
Útfærsla yfirbyggingarinnar var þannig að hún gat ómögulega haldist saman af styrk eigin ramma og til að bæta úr þessu var bogadreginni járnstífu bætt við af versta mögulega smekkleysi.
Leðurblæjan reis upp af yfirbyggingunni í horni sem virtist gefa til kynna að hún fengi enga hvíld; og svarti kassinn, eða geymsluhólfið sem sett var inn til að fylla upp í neðri hluta yfirbyggingarinnar, var gert með beinum línum, eins og til að gera heildina enn sundurleitari og ljótari.
Hin risastóra, tvíbogna afturfjöður, með leðuról sinni, var þannig hönnuð að hún náði yfir helming af heildarlengd vagnsins og undarlega útlítandi stífan sem kom í veg fyrir að hún félli fram fyrir sig, markaði algjört óöryggi hennar.
Bogadregna járnlykkjan sem tengdi yfirbygginguna við leðurólina leit út eins og hún hefði að hluta til rifnað af með ofbeldi og biði viðgerðar.
Framfjaðrirnar líktust fremur skrautlegum pennastrikum skólameistara, þegar hann skrifaði fyrirsögn í stílabók eða á jólakort, en í engri lögmætri tæknilegri útfærslu; og hreyfingin hlýtur að hafa verið afleit, sem gerði aksturinn erfiðan og minnkaði stjórn kúskanna á hestum sínum.
Þjónasætið að aftan, sem var komið fyrir á bogadregnum tréstykkjum án nokkurra fjaðra, fullkomnaði þennan furðulega vagn.
Til að sitja í slíku sæti, þegar hestarnir voru á miklum hraða, þyrfti jafnmikla færni og línudansari sýnir í leikhúsi.
Enginn nema sá sem hefði einstaklega þróttmikla líkamsbyggingu gæti þolað ofsafenginn hristinginn í slíkum vagni yfir steina malbikaðrar götu.
Cabriolet Phaeton-vagninn er gerður með C-fjöðrum að aftan og tveggja laga fjöðrum að framan.
Lögun yfirbyggingarinnar er glæsileg en það er eini kostur hans, þar sem gallar fjaðranna eru þeir sömu og í Pæton-vagninum sem lýst var á undan.
Þessi vagn er þungur og framhjólin lág.
Hann er aðallega notaður til að keyra sjálfur en stundum með svein ríðandi á einum hestinum.
Einnig er Cabriolet Pæton smíðaður á sporöskjulaga fjöðrum, án langbita.
Vegna mikilla þæginda hefur þessi vagn verið mjög mikið notaður.
Sætið að framan er þægilega hátt til að veita góða stjórn á hestunum en sætið að aftan er lágt og gerir aðgengi mjög auðvelt.
Hins vegar er ekki hægt að gefa línum þessa vagns glæsilegt yfirbragð án þess að gera hann mjög langan og þungan, og jafnvel þá verður að hafa framhjólin lítil til að hann geti beygt.
Þegar hann er gerður stuttur er á engan hátt hægt að samræma beinar línur framhlutans og sveigðar línur afturhlutans.
Þetta er létt farartæki, þó ekki eins létt og það virðist, og getur flutt fjóra einstaklinga – tvo í hvoru sæti.
Til eru ýmsir aðrir fjórhjóla vagnar sem smíðaðir eru og þekktir undir mismunandi nöfnum, annaðhvort með einföldu eða samsettu formi, sumir tveggja gerða og sumir óflokkanlegir en þeir sem þegar hefur verið lýst duga fyrir alla hagnýta notkun.
Svið uppfinninga er að sjálfsögðu mjög vítt og listamaðurinn eða handverksmaðurinn getur breytt eða bætt að vild og getu.
Tvíhjóla farartækin eru færri en þau með fjórum.
Curricle-vagninn er eini tvíhjóla vagninn sem notaður er með fleiri en einum hesti hlið við hlið og nálgast því mest í byggingu sinni hinn forna, klassíska stríðsvagn.
Lögunin er hins vegar mjög frábrugðin.
Form yfirbyggingarinnar er afar óásjálegt.
Aftari boginn og sverðtaskan eru beinlínis ljót.
Skáframlínan og járnið eru í versta mögulega stíl.
Línur vagnrammans og undirfjöðrunarinnar eru laglegar en aðferðin við að hengja yfirbygginguna er bæði óásjáleg og óþægileg.
Þrepið heldur í almennt formlegt yfirbragð alls farartækisins.
Aðferðin við að festa hestana er nákvæmlega sú sama og á hinum klassíska vagni, aðeins glæsilegri.
Dráttarstöng er fest við ferkantaða grindina og hangir í glansandi stálstöng sem hvílir í gaffli á baki hvors hests.
Þrátt fyrir ólaglegt form farartækisins voru heildaráhrifin mjög góð.
Hægt væri að festa sæti fyrir þjón (footman) á aftari grindina ef þörf krefði.
Þessi vagn þreytir hestana mun minna en fjórhjóla vagn vegna þess hve léttari hann er, en hann hefur alveg lagst af á síðustu árum, líklega vegna áhættunnar sem fylgir honum ef hestarnir verða ókyrrir.
Allt öryggið veltur á styrk dráttarstangarinnar, sem virkar sem vogarstöng til að halda uppi þyngd farartækisins og farþega, auk þess að stýra henni.
Það er ekki nauðsynlegt að farartækið sé ljótt í laginu, því það býður upp á möguleika til að smíða það glæsilegasta allra vagna.
Annars konar tveggja hjóla vagn var smíðaður fyrir mörgum árum fyrir hinn vel þekkta herra Coates.
Lögun yfirbyggingarinnar var eins og á vagni klassísks sjávarguðs og var hún smíðuð úr kopar.
Þetta farartæki var mjög fallegt í útliti, þótt fáránleiki skreytinganna hafi lýtt því.
Mynd V. (Plata V). sýnir Cabriolet farartæki sem er mikið notað nú á dögum. (1837)
Hún er í raun endurgerð af hinum gamla tveggja hjóla vagni, í nýrri og glæsilegri mynd, sem hefur verið fengin að láni, ásamt nafni sínu, frá Frökkum; og, eins og algengt er í flestum slíkum tilfellum, hefur hún verið endurbætt.
Helsta ástæðan fyrir því hversu vinsæll þessi vagn er hversu þægilegur hann er.
Hann flytur tvo einstaklinga sem sitja þægilega í skjóli fyrir sól og regni en hafa samt nóg af fersku lofti og næstum jafn mikið næði og í lokuðum vagni ef tjöldin eru dregin fyrir að framan.
Hann kemst inn og út af stöðum þar sem tveggja hesta vagn með fjórum hjólum getur ekki snúið við; og þjónn getur staðið aftan á, án samskipta við farþegana, nema þegar þeir vilja stíga af og fela honum vagninn.
Þetta er mjög hentugt farartæki fyrir ókvænta menn til að fara út á kvöldin og snúa aftur annaðhvort úr kvöldverði, leikhúsi, óperu eða þinghúsum: Það sparar óþægindin sem fylgja lokuðum vagni, tveimur hestum, kerru og þjóni, sem, þegar farið er seint út á kvöldin, hefur í för með sér mikið umstang og kostnað.
Ókostirnir eru mikil þyngd – sem krefst mjög öflugra og dýrra hesta – og óþægileg hreyfing sem stafar af því hvernig hann er hengdur upp.
Til að aka Cabriolet um bæinn allan daginn þarf tvo hesta og til að nota hana daglega þarf þrjá í notkun.
En þessi staðreynd gefur Cabriolet meira álit en Stanhope-vagni í augum þeirra sem líta á hana sem vísbendingu um stöðu og auð.
Vagninn er hins vegar óhentugt farartæki fyrir þá sem vilja aka oft út úr bænum, tíu eða tólf mílur og til baka.
Annar ókostur er óþægileg hreyfing sem stafar af því hvernig yfirbyggingin er hengd upp.
Sumum finnst þessi hreyfing afar óþægileg.
Þar sem léttivagnar eru mikið notaðir á nóttunni og keyrðir á miklum hraða hafa orðið mörg slys.
Vegna þessa hafa sumir sem nota þá tekið upp þann sið að hengja bjöllur um háls hestsins, eins og gert er í mörgum löndum þar sem sleðar þjóta hratt og hljóðlaust yfir harðfrosinn snjóinn.
Á hellulögðum götum gefa léttivagnarnir frá sér nægan hávaða en á malbikuðum götum geta tveir þeirra rekist saman á nóttunni áður en hljóðið nær að vara eyrað við.
Sérkenni léttivagnsins er fagurlega löguð yfirbygging, sem líkist sjávarskel, og form yfirbreiðslunnar fellur vel að honum.
Dökki hlutinn að framan sýnir hliðina á hnéhlífinni ( the dashbord ), sem er strekkt þétt yfir grind í stað þess að vera sveigjanlegt eins og í gömlu hnjáhlífunum, sem er mikið þægindi fyrir farþegana.
Ljóskerið að framan er vel staðsett til notkunar en það er óásjáanlegt og fellur illa að lögun yfirbyggingarinnar.
Dráttarstöngin myndar fallegan boga og fjöðrunin að aftan fellur vel að henni.
Fjöðrunin undir beislistönginni er einnig vel aðlöguð línunni.
Beina leðurólin sem tengir fjöðrunina við lykkjuna að aftan virkar gölluð og stirð.
Þrepið lítur út eins og flest þrep – eins og útvöxtur – og hjólið virðist lítið í samanburði við stærð vagnsins, en það er nauðsynlegt.
Hjólið verður að vera nógu aftarlega til að trufla ekki aðgengi að vagninum og öxullinn verður að vera nógu framarlega til að halda jafnvægi á honum réttu, án þess að leggja of mikið álag á bak hestsins.
Hægt væri að nota aðrar smíðaaðferðir sem kæmu í veg fyrir að þurfa að forðast einn galla með því að skapa annan.
Ástæðan fyrir því að sveigja beislið svo mikið er að hafa oddinn í hæð við herðar hestsins og halda aftari hlutanum lágum til þæginda fyrir farþegann.
Gallarnir á þessari teikningu eru að neðsta línan er of sveigð, fremri oddurinn stendur of mikið upp og aftari fjöðrin er ekki nógu fínlega mjókkuð.
Mynd VI. (Plata VI) sýnir Tilbury-vagninn.
Þessi vagn var fyrst fundinn upp af vagnasmið með nafninu Tilbury og var í mörg ár mjög í tísku.
Líklegasta ástæðan fyrir vinsældum hennar var hversu létt hún virtist.
Að öllu öðru leyti er þetta ljótur vagn og upphengiaðferðin er jafnvel verri en á Cabriolet-vagninum.
Álagið á þverfjöðurina að aftan hefur tilhneigingu til að snúa honum.
Dökki hlutinn undir sætinu táknar niðurfellanlegan kassa, sem í smíðinni lítur enn verr út en á teikningunni, en án hans lítur vagnboddíið út eins og það hafi verið sett saman til bráðabirgða og aldrei klárað.
Hreyfing yfirbyggingarinnar er afar óþægileg og dregur mikið úr stjórn ökumanns á hestinum.
Upphaflega voru þessir vagnar smíðaðir án fjaðra milli beislis og öxuls en í staðinn var notað djúpt, útskorið tréstykki en hristingurinn var svo mikill að nú eru alltaf notaðar fjaðrir – þ.e.a.s. í þeim fáu sem eru smíðaðar því ókostir þessarar smíðiaðferðar verða sífellt augljósari eftir því sem vagnasmíði þróast.
Þótt Tilbury-vagninn virðist léttur er hann í raun þyngsta tvíhjóla farartækið sem smíðað er, að undanskildum Cabriolet-vagninum.
Hann er með alls sjö fjaðrir og töluverðan þunga af járnverki sem líkist gálga til að styðja við afturfjöðrunina.
Auk þess eru stórar járnplötur festar allt í kringum grind yfirbyggingarinnar til að halda henni saman og standast álagið á hana.
Á þessari teikningu er miðlárétt lína yfirbyggingarinnar skökk, neðri fjöðrin er of bein, þrepið er of upprétt og heildarútlit yfirbyggingarinnar of formlegt.
Mynd VII. (Plata VII) sýnir Stanhope-vagn, nefndan eftir uppfinningamanninum sínum, bróður jarlsins af Harrington.
Þetta er mun fallegra og fyrirferðarminna farartæki en það síðasta.
Yfirbyggingin er í raun af sömu lögun og á Tilbury-vagninum, en þar sem hún hvílir á dökkum geymslukassanum fyllist rýmið á ánægjulegan hátt, um leið og mikil þægindi fyrir farangur eða pakka fást.
Hann hvílir á tveimur þverfjöðrum en endar þeirra eru hengdir upp í tvær hliðarfjaðrir.
Með þessu móti er yfirbyggingin í tveggja þrepa fjarlægð frá högginu en dráttarstöngin, og þar af leiðandi hesturinn, verður fyrir öllu högginu; á grjóti er það töluvert.
Tengingin milli hliðar- og þverfjaðra var áður aðeins með hlekkjum, eins og í venjulegum póstvögnum, en þaðan var hugmyndin fengin; en glamurhljóðið varð fljótlega til þess að hljóðlausir festingar voru hannaðir sem snerust á sléttum miðpunktum.
Þegar þessir festingar slitna verður auðvitað að skipta þeim út fyrir nýja.
Undanfarið hefur stuttum leðurólum verið skipt út fyrir þær þar sem þær eru hljóðlátari og veita fjöðrunum meira hreyfifrelsi.
Einn galli við þessa smíði er að ef hesturinn fellur á kné verður harkalegur hnykkur á fremri þverfjöðrinni sem gefur eftir, á meðan aftari fjöðrin veitir ekkert viðnám, og afleiðingin er oftast sú að farþegarnir kastast út.
Á þessari teikningu líta fjaðrirnar út fyrir að hafa verið beygðar með valdi í miðjunni, í stað þess að vera með þokkafulla sveigju, og aftari hluti vagnsins virðist þyngdur niður.
Önnur útfærsla af Stanhope-vagninum, ætluð til notkunar innanbæjar, hefur létt yfirbragð Tilbury-vagnsins en er í raun léttari en venjulegur Stanhope-vagn.
Hann hefur fallegt, opið útlit og efri hluti yfirbyggingarinnar, í kringum sætið, er unninn úr ofnum reyr sem gefur þægilegt yfirbragð, sérstaklega í góðu veðri.
Opna rýmið fyrir neðan er ekki óásjálegt og ef þörf krefur má fylla það með niðurfellanlegum kassa til að flytja pakka eða farangur.
Í slíkum tilfellum hentar þessi vagn vel fyrir sumarferðalög.
Dennet-vagn er með yfirbyggingu sem líkist Pæton-vagninum á mynd II.
Í stað fjögurra fjaðra hefur Dennet-vagninn aðeins þrjár – tvær á hliðunum og eina þverfjöðrun að aftan.
Þessi vagn er auðveldari fyrir hestinn þar sem hann er léttari og beislishvílan er á fremri endum hliðarfjaðranna.
Af þessum sökum eru leiguvagnar á götunum byggðir á þennan hátt en þeir eru óþægilegir fyrir farþega vegna ójafnrar hreyfingar og ef hesturinn fellur er meiri hætta á að kastast út en úr Stanhope-vagni.
Höfundur þekkir ekki uppruna nafnsins en hefur heyrt að fjaðrirnar þrjár hafi verið nefndar eftir ungfrú Dennet-systrunum þremur, en glæsileg sviðsframkoma þeirra og dans var svo mikið í tísku um það leyti sem vagninn var fyrst tekinn í notkun.
Vagninn sem áður var þekktur sem „gig“ var léttasti einhestavagninn sem notaður var í Englandi.
Hann er einfaldlega opinn stóll með grind, festur á vagnskaftinu og studdur af tveimur hliðarfjöðrum, en aftari endar þeirra voru tengdir við lykkjujárn með leðurólum til að veita meiri hreyfanleika.
Hjólið var stærra og yfirbyggingin hærri en á Stanhope-vagninum; af þeim sökum þurfti dráttarskaftið minni sveigju.
Þessi vagn rann einstaklega létt á eftir hestinum og sköftin voru yfirleitt úr lensuviði til að veita nægjanlegan sveigjanleika.
Hliðarfjaðrirnar voru langar og mjúkar og allur vagninn hentaði vel til ferðalaga, þar sem plássið undir sætinu rúmaði þægilega ferðatösku.
Stundum voru þeir notaðir til veiða, þá var geymsluhólfið gert með rimlagrind til að flytja hundana og þá varð hann að „hundavagni“1.
Bandarísku Sulky-vagnarnir eru smíðaðir á þennan hátt, en án fjaðra og með hærri hjólum, til að bera einn mann.
Heildarþyngd þeirra er 36,3 kg til 40,8 kg (áttatíu til níutíu pund).
Gamli einhestavagninn, eða „whiskey“, var jafn þungur og nútíma „cabriolet“, án þess að hafa þokkafulla lögun hans.
Gallarnir sem gagnrýndir eru á teikningunum eru ekki upprunalegar hönnunarvillur heldur hafa þeir komið til vegna tæknilegra atriða í útfærslu sem voru ekki á valdi höfundar.
Veiðihundar voru geymdir inni í veiðivögnunum í Englandi og voru þá ýmist kallaðir veiði eða hundavagnar. ↩︎
Hvað skyldi ,,Makadam” vera? Smelltu/ýttu á svörtu örina og fáðu svar!Malbik
Elísabet Petrovna keisaraynja hafði vagninn til afnota
Vagninn er tveggja sæta.
Yfirbyggingin mjókkar niður á við og neðri hluti afturhliðarinnar er sveigður.
Fimm gluggarammar og efri helmingur hurðanna með myndskreytingu og plötugleri.
Hurðarþröskuldurinn er lágur og auðvelt að stíga upp í vagninn.
Berlín, 1740; flauel – Ítalía, 18. öld Askur, flauel, brons, járn; olíumálun, tréskurður, gyllingar á gifsi. Þetta tilheyrði Elísabetu Petrovna keisaraynju, dóttur Péturs mikla. Árið 1768 var það flutt frá Sankti Pétursborg til vagnaskemmu Moskvu. Upplýsingar frá vopnabúri Moskvu til vagnageymslu sömu borgar 1834.
Listræn meðhöndlun vagnsins endurspeglar greinilega smekk fyrir fágun og léttleika sem einkennir rókókóstílinn.
Þetta er sérstaklega áberandi í hinum ríkulegu og fjölbreyttu skrauttréútskurði.
Gylltur skurður, gerður bæði í háum og lágum upphleypingum, er ríkulegur á kransalistanum, veggjasamskeytum, gluggaumgjörðum og dyrakörmum.
Skreytingin samanstendur af kerabum1, fuglum, skjaldarmerkjum, skrautrenningum og laufmynstrum sem mynda fínleg og glæsileg mynstur, auk vinsælasta skrautmótífs rókókóstílsins, nánar tiltekið stíliseraðu skeljarinnar eða
rocaille
sem gaf stílnum nafn sitt.
Útskurður og málun á vinstri hlið yfirbyggingarinnar; bronsútskurður á fjöðrinni Coupé. Berlín, 1740; flauel – Ítalía, 18. öld.
Útskornu skrautverkin eru nokkuð yfirlestuð og meðferð skrautmyndanna örlítið dönnuð.
Samsetningin inniheldur höggmyndamótív sem virðast vaxa út úr skringilega samfléttuðu grasi eða breytast í akanthuslauf2 og sniglana efst á súlum (volutes)3.
Fágun vagnsins er undirstrikuð með málningu í pastelljósum bláum og bleikum tónum sem einkenna rókókóstílinn.
Hver spjaldhluti minnir á mikið skreytta fulningasamstæðu (dessus-de-porte)4, í útskornum römmum.
Þeir sýna goðsögulegar senur, flestar tengdar Apolló.
Málverk á hurð Coupé. Berlín, 1740; flauel – Ítalía, 18. öld.
Listræn meðhöndlun vagnsins felur í sér bronsskraut sem er unnið af mikilli nákvæmni.
Bronsplöturnar sem hylja fjaðrirnar eru svo listilega útskornar að sjá má fínt samspil ljóss og skugga á upphleyptu yfirborðinu.
Skrautið úr stórum og litlum nöglum á þakinu fellur vel að heildarútlitinu.
Fram- og afturhluti undirvagnsins er þétt þakinn gylltum tréskurði í formi handritauppvafninga (scrolls) og rókókóstíls í smágerðu mynstri.
Undir kúsksætinu á vagngrindinni (rocker) er áhrifarík kringlótt höggmynd í formi vandlega mótaðra táknrænna karlkyns fígúra.
Hjólin eru máluð bleik og að hluta til þakin útskornum gyllingunum í lágmynd.
Innri bólstrunin og skjaldarmerkið á kúsksætinu eru úr aðlaðandi appelsínugulu flaueli með upphleyptu mynstri.
Litur þess fellur vel að heildarútliti vagnins.
Vængirnir á skjaldarmerkinu eru listilega útsaumaðir með gullþræði og skreyttir blómum, skeljaformum og frjálslega bugðóttum stofni í miðjunni.
Vagninn er búinn endurbættu beygjukerfi og fjöðrun, og eðli skreytinganna bendir til þess að hann sé upprunninn í Berlín.
Í 18. aldar færslubók frá skrifstofu hirðar hesthúsanna eru upplýsingar um að vagninn hafi verið smíðaður í Berlín árið 1740 fyrir Elísabetu Petrovna keisaraynju og fluttur til Rússlands í gegnum verslunarumboðsmann.
Vagninn var einnig notaður eftir 1740 í fjölmargar ferðir Elísabetar keisaraynju á valdatíma hennar, eins og sjá má á koparstungum frá þeim tíma.
Anna keisaraynja notaði vagninn við hátíðlegar skrúðgöngur!
Eik, birki, flauel, brons, járn, tréskurður, tempera, gyllingar á gifsi. Það tilheyrði Önnu Ionnovu keisaraynju. Árið 1797 var það flutt frá Sankti Pétursborg til vagnaskemmu Moskvu. Vopnabúrið eignaðist það frá vagnaskemmu Moskvu árið 1834.
Vagninn er tveggja sæta.
Yfirbyggingin mjókkar niður á við og neðri hluti afturhliðar er sveigður.
Gluggarnir og efri hluti hurðanna með myndskreyttu efri hlutanum eru með rúðugleri.
Hurðirnar eru nálægt jörðu og fótstigið er inni í vagninum.
Vagninn endurspeglar fagurfræðilegan smekk síns tíma – hann er byggður í hefðum vesturevrópskrar barokkhefðar.
Athyglin beinist að hinu afar ríkulega og lifandi skrauti.
Gylltur útskurður þekur alveg hina lítillega bognu kverklista, veggsamskeyti, gluggaumgjörð, dyrakarma og fram- og bakhlið undirvagnsins.
Skreyting á vinstri vegg yfirbyggingarinnar og bronslistaverk á fjöðruninni Coupé. Sankti Pétursborg, 1739.
Barokkskrúðskraut og skeljar blandast vel við höggmyndina, smáatriði í formi grímna og tveggja hausa arna með afar fíngerðum laufskurði sem minnir á útskornu mynstrin á mörgum rússneskum myndaarfleifðum frá 17. öld.
Þjóðleg einkenni birtast í óvenjulegri túlkun á sumum skrauthlutum barokksins.
Þrátt fyrir ákveðinn aga er útsurðurinn og skrautið létt og glæsilegt.
Hér sameinast lifandi ímyndunarafl listamannsins sem hannaði skreytingarnar og færni handverksmanna sem skáru þær út með næmu innsæi fyrir mótunarmöguleikum.
Skrautmynduðu rammarnir á bolnum innihalda spjöld skreytt með málverkum af leikandi kerúbum, hafmeyjum, grímum, skjaldarmerkjum og blómaskreytingum.
Vagninn var fluttur frá Sankti Pétursborg til Moskvuvagnaskemmunnar. Safnað af Vopnabúrinu frá Moskvuvagnaskemmunni árið 1834.
Skreytingarnar eru útfærðar í gulleitum og grænum litbrigðum og gegna mikilvægu hlutverki í heildarskreytingu vagnsins ásamt bronsmunstrunum.
Vagnasmiðirnir nýttu sér nokkur ný einkenni, þannig er efri hluti afturhliðarinnar, sem er bólstruð með terrakottalituðu flaueli, þakinn glæsilegum upphleyptum bronsmedalíum í formi skelja og skrúðblaða.
Plöturnar í fjöðrunum, handföngin og sylgjurnar eru einnig úr bronsi, sem og skrautmunir á þakinu, sem er skreytt með vösum og litlum nöglum með upphleyptum myndskreyttum höfðum.
Val á terrakottaflaueli fyrir innri bólstrun vagnsins og toppurinn sýnir mikla listræna smekkvísi.
Vagninn er búinn helstu tæknilegu eiginleikum þess tíma.
Hann er með fjöðrum og öxulás.
Sú viðtekna skoðun að vagn þessi sé verk Okhta-meistara 1 í þjónustu flotamálastofnunarinnar er ekki staðfest í skjalasöfnum.
Málverk og útskurður á vagnhurðinni
Í 18. aldar skrá hirðhesthúsakansellísins er að finna upplýsingar um að þetta ökutæki hafi verið smíðað í hesthúsagarði Sankti Pétursborgar árið 1739.
Það var notað við hátíðlegar skrúðgöngur Önnu keisaraynju.
Meiðar, fjaðrir, klafar, borð og naglar, kambur og dýrahöfuðstólpar
Sleði Fjöldi brota – 1904 nr. 242, fyrir önnur númer sjá textann
Efni – tré
Sérstakt efni – eik/beyki
Fundarnúmer á vettvangi – 3
Lýsing á hlut (1904 nr. 242) (1904 nr. 102, 1904 nr. 197-199, 1904 nr. 200-203, 1904 nr. 208-209, 1904 nr. 223, 1904 nr. 237, 1904 nr. 372) Sleði Sheteligs var einnig þriðji sleðinn. Hann samanstendur af eftirfarandi aðalhlutum. A: Meiðar B: Fjaðrir C: Bogar D: Borð og naglar E: Karfa F: Dýrahöfuðstólpar
Sleðinn er úr beyki og eik og er 2,02 m langur frá aftasta stykki til og með framhlutanum.
Breiddin er aftast við aftasta hlutann 43 cm og við meiðana (fyrir ofan slitmeiðana) er breiddin um 65 cm.,
Breiddin er við framhlutann 42,5 cm og neðst á milli meiðanna (fyrir ofan slitmeiðana) fremst um 61 cm.
Hæðin er aftast 38 cm og fremst um 36 cm mælt frá neðri brún meiðanna og upp að neðri brún þverstykkisins.
(Lýsingin tengist meðfylgjandi skissu þar sem bókstafirnir í textanum vísa til).
A. Meiðarnir.
Þessir eru báðir útbúnir með slitmeiði úr eik sem er beygður upp á við að framan, en skorinn á ská að aftan.
Sjálfur meiðurinn er beygður upp á við bæði að framan og aftan í jöfnum boga.
Bæði form slitmeiðsins og sjálfs meiðsins er ferhyrnt.
Meiði I (hægri meiðurinn).
Slitmeiður þessa meiða er gerður úr einu stykki og er 1,70 m langur og um 5 cm hár.
Slitmeiðinn fylgir fremri beygju sjálfs meiðans alveg upp að fremsta þverstykki.
Að aftan er slitmeiðurinn skorinn af án þess að fylgja beygjunni.
Þversnið hans er ferhyrnt en neðri hliðin er skorin á ská að innan þannig að þversnið slitmeiðans verður nokkurn veginn eins og teikning sýnir.
Meiðurinn er settur í skáa stöðu.
Þessi meiði er nærri efri brúninni skreyttur með þremur láréttum línum sem liggja frá aftari endanum og alveg fram að efri bogadregna hluta slitmeiðans.
Við aftari endann eru þrjár lóðréttar línur settar sem lokaskreyting frá efri brún niður að neðri brún.
Þessi slitmeiði er festur við sjálfan meiðann með fjórum trénöglum með splitti.
Tveir af þessum trénöglum hafa verið settir í miðjuna milli fremstu og öftustu fjalarinnar, einn fyrir framan fremstu fjölina og einn fyrir aftan öftustu.
Þessir trénaglar hafa verið 1,5-2 cm að þykkt.
Þeir hafa verið reknir niður að ofan í gegnum efri liggjandi meiðann og farið þvert í gegnum hann og slitmeiðann.
Slitmeiðinn er samsettur úr u.þ.b. 3 brotum. Heildarlengd meiðans hefur verið u.þ.b. 2 m.
Hæð hans er 7-8 cm, breiddin við neðri brúnina 4,8 cm, á miðjunni 4,9 cm og við efri brúnina 3 cm.
Þversnið meiðans má sjá á meðfylgjandi skissu.
Eins og sjá má hefur meiðinn nokkur sérstök skörð á innri hliðinni.
Í meiðann eru tappaðar tvær fjaðrir sem eru staðsettar í jafn mikilli fjarlægð frá fremri og aftari enda, nánar tiltekið u.þ.b. 45 cm frá efri enda meiðans mælt í beinni línu meðfram hægri langspýtunni.
Innbyrðis fjarlægð milli fjaðranna a og b mæld í beinni línu meðfram hægri langspýtunni er 64 cm. Í meiðnum er skorin fals fyrir tappa fjaðranna.
Meiðinn var upphaflega gerður í tveimur hlutum með samskeyti um það bil á miðjunni.
Samskeytið liggur á ská.
Tveir trénaglarnir sem eru staðsettir milli fjaðranna, einn á hvorri hlið litla miðhnúðsins, halda báðum hlutunum saman og halda jafnframt slitmeiðunum á sínum stað.
Um það bil á miðjum meiðnum er lítill upprétt standandi miðhnúður sem er skreyttur.
Í báðum endum meiðsins hafa verið skornar ferhyrndar tappir sem hafa verið u.þ.b. 6,5 cm langar og u.þ.b. 6,5 cm breiðar neðst og 5 cm breiðar efst.
Annan þessara tappa vantar nú.
Meðfram efri og neðri brún meiðsins eru þrjár láréttar línur og innan þessa ramma af línum eru dýraskreytingar.
Þessum eru ítarlega lýstar af Shetelig í Osebergfundet III, bls. 166-169, þar sem smáatriði skreytinganna eru sýnd á myndum 155-161.
Þessi meið er, að því er nú virðist, samsett úr u.þ.b. 11-12 brotum.
Meiði II (vinstri megin) er af sömu gerð og sá fyrri.
Slithlutinn á meiðanum er gerður úr einu stykki og er u.þ.b. 1,70 m langur og 5 cm hár.
Slithlutinn fylgir fremstu beygju sjálfs meiðans alveg upp að fremsta þverstykki.
Að aftan er slitmeiðinn skorin af án þess að fylgja beygjunni.
Þversnið hennar er ferhyrnt, en neðri hliðin er skorin á ská að innan þannig að slitmegin verður eins og lýst er við meiða I (sjá hér að ofan).
Núverandi slitmeiði er samsettur úr u.þ.b. 2 brotum.
Sjálfur meiðinn er 2 m langur.
Hæð hennar er 7 cm, breiddin við neðri brún er 4,8 cm og á miðjunni 4,9 cm og við efri brún 3 cm.
Þversnið meiðans er það sama og lýst er við meiða I. (Sjá að öðru leyti lýsinguna á henni).
Núverandi meiði er, að því er nú virðist, samsettur úr u.þ.b. 7 brotum.
Varðandi mállýskuheiti á þessum hlutum sleðans er vísað til upplýsinga um sleða Gustafsons á bls. 212 hér að ofar í þessari skrá.
B. Fjaðrirnar. Þær eru allar nokkurn veginn af sömu stærð.
Munurinn á stærðum er svo lítill að það nægir hér að lýsa smíðaatriðum einnar fjöður samkvæmt lýsingu með skissum sem verkfræðingurinn Just Bing gerði þegar hann teiknaði uppmælingu sleðans.
Fjaðrirnar eru í laginu eins og skissan sýnir.
Þær eru úr beyki.
Eins og sjá má á þversniðinu a-b er fjöðrin neðst jafn þykk og meiðurinn, en þykktin eykst upp eftir fjöðrinni, þar sem efsti hlutinn er skorinn út í sterkan tappa sem hefur verið festur í búkkann rétt undir rimunum.
Litla framlengingin á tappanum fer í gegnum samsvarandi gat í ystu lang-riminni og þjónar þeim tilgangi að halda henni á sínum stað.
Þessi tappi er með skrúfgangi á endanum.
Neðri endi fjaðrarinnar er í fullri þykkt í einu stykki sem er fellt niður í meiðna og er síðan leidd með öflugum tappa alveg í gegnum meiðan.
Trénagla er slegið í gegnum meiðna og tappann.
Ofan við nærri efri endann hefur fjöðrin útskot (10) á báðum hliðum sem þjóna sem stuðningur fyrir bæði knektar sem styðja við ysta langbandið (rammann).
Neðri hluti fjaðrarinnar er á ytri breiðhliðinni skreytt með útskorinni mannsmynd sem afmarkast af þremur útlínulínum á hvorri hlið.
Efri endi hennar er skreyttur tveimur útlínulínum, einni meðfram hvorri brún.
Knektar í horninu milli búkkanna og langbandsins eru skreyttir einföldum tvískiptum bandlykkju sem er sýnd á mynd 161 í Osebergfundet III.
Þessir knektar eru í laginu eins og skissan sýnir.
Lengd þeirra er 8 og 9 cm og mesta breidd þeirra á miðjunni er 5 cm.
Lengd fjaðrarinnar frá enda tappans í neðri endanum að upphafi tappans í efri endanum er 28,2 cm, að viðbættri lengd tappans í efri endanum sem er um 6 cm.
Tappinn í neðri endanum er 5 cm langur.
Breidd hans er 8 cm. Breidd sjálfs fjalarins er neðst 12,8 cm og breikkar síðan jafnt upp eftir þar til hún nær mestri breidd við efri brún sleðameiðsins þar sem hún er 15 cm breið; þaðan minnkar breiddin jafnt upp eftir þar sem hún er 9,2, 4,2 og 2,8 cm sem er breiddin á miðjunni – eftir það eykst breiddin aftur upp í 4,2 cm og er efst við þrepið 3,2 cm.
Breidd tappans er 1,5 cm.
Þykkt fjalarins er í neðri enda 3-3,5 cm, á miðjunni 4,5 cm og nálægt efri enda 7,5 cm og í efri enda 6,5 cm.
Tappinn í neðri enda er 1,2 cm þykkur og í efri enda 1,5 cm.
Fjöður a er samsettur úr 2-3 brotum.
Skrautmyndirnar eru skemmdar á svæðinu þar sem fjöturinn og meiðurinn mætast.
Fjöður b er samsettur úr 2-3 brotum.
Af skrautmyndunum er mannsmyndin mjög skemmd.
Fjöður c er samsettur úr 2 brotum.
Skrautmyndirnar eru skemmdar við tenginguna milli fjötursins og meiðsins.
Fjöður d er samsettur úr tveimur brotum.
Skrautmyndirnar eru skemmdar við tenginguna milli fjaðrarinnar og meiðsins.
Varðandi mállýskuupptökur fyrir fjaðranna er vísað til þeirra upplýsinga sem gefnar eru í lýsingunni á Gustafson-sleðanum hér að ofan á bls. 218-19.
C. Klafarnir. Þeir tveir klafar sem tengja saman fjaðrirnar í pörum eru úr beyki og hafa lögun eins og sýnt er á skissunni.
Í klöfunum eru göt fyrir tappa fjaðranna, sem ganga alveg í gegn og eru skorin af að ofan í sömu hæð og efri brún klafans.
Endar klafans eru skornir þannig að þeir enda í flötum, mjóum kanti sem snýr út.
Lengdin er 50 cm að ofanverðu og innbyrðis fjarlægð milli fjaðranna á hvorri hlið er 31-32 cm.
Þykktin er mest við endana þar sem hún er 6,5 cm, á þeim stað þar sem fjörinn er felldur inn er þykktin 5 cm og innan við fjöðrinn er hún 6,6 cm. Eftir það minnkar þykktin þar sem klafinn er skorinn frá neðri hlið í jöfnum boga þannig að hann verður þynnstur á miðjunni þar sem hann er 5,6 cm þykkur.
Breiddin er minnst við endana þar sem hún er 0,6 cm og er annars 3,8 cm nema á miðjunni, þar sem hún er 3,5 cm.
Nálægt endunum er skorin mjó ferhyrnd fals í yfirborðið og í miðju hennar er gat, þar sem tappi fjaðrarinnar hefur verið festur.
Þverbindingurinn að framan hefur lögun eins og sýnt er á skissunni. Í meiðnum.
Á fremsta endanum er, eins og áður var nefnt, skorinn ferhyrndur tappi (sjá skissuna), sem gengur í gegnum þverslána og er skorinn af í sömu línu og úrtakið sem ysta langbandið (rim) hvílir í.
Auk tveggja ystu langbandanna eru þrjú bogin upprétt tréstykki, sem hafa þjónað sem festing fyrir dragið, felld inn í þverslána (sjá mælingarteikningu) sem er því búin skorum (1 og 2 á skissunni) sem þessi stykki hafa hvílt í.
Þau hafa, eins og sést á skissunni, verið fest með trénöglum.
Götin fyrir þá sjást greinilega.
Neðri hliðin er, eins og á áður lýstum klöfum, skorin í vægan boga þannig að þykkt þverslánnar er minnst á miðjunni.
Lengdin við efri brúnina er um 50 cm og innbyrðis fjarlægð milli meiðanna að framan er um 37,5 m.
Þversláin sem tengir meiðana að aftan hefur form sem er nokkurn veginn eins og skissan af aftari þverslánni sýnir, þar sem endar meiðanna hafa einnig að aftan verið búnir ferhyrndum töppum. Einnig hér eru ystu tvær langböndin felldar niður í þverslána á sama hátt og á fremri þverslánni. Þversniðið af þverslánni er einnig nokkurn veginn af sömu lögun og sýnt er á ofangreindri skissu. Fals á miðju þverslánnar vantar þó.
Aftari þversláin er samsett úr 2 brotum, hún er nú um 30 cm löng, en hefur upphaflega verið lengri.
Breidd hennar er um 6,5 cm og mesta þykkt hennar er 2,5-3 cm þar sem hún minnkar verulega í þykkt í átt að efri og neðri brún.
Aftari klavinn b er samsettur úr 2-3 brotum.
Hann er nokkuð mikið skemmdur á miðjunni.
Fremri klavinn c er samsettur úr um 3 brotum hér.
Hann er tiltölulega vel varðveittur.
Fremri klavinn d er samsettur úr 2-3 brotum.
Um mállýskuheiti á klöfunum og hlutum þeirra má sjá upplýsingarnar hér að ofan í þessari skrá undir sleða Gustafsons á bls. 222.
D. Borð og spýtur. Eins og skissan á bls. 456 sýnir samanstendur efri hluti sleðans af flötu svæði sem samanstendur af tveimur breiðari langböndum/bitum ystu á brúnunum og 13 mjóum spýtum sem eru staðsettar á milli þeirra.
Bæði borðin og spýturnar hvíla á þverslám og grindinni.
Millispýturnar eru festar að framan í framstykki og að aftan í aftara borðið.
Hvað varðar langböndin eru stærðir aðeins gefnar upp fyrir hægra langbandið/bitana þar sem báðar eru nokkurn veginn af sömu stærð.
Einnig er ítarleg lýsing aðeins gefin fyrir þessa spýtu þar sem langbandið/bitarnir eru í meginatriðum eins.
Langlangbandið/bitinn er 2,02 m löng og mesta breidd langbands/bitans er 5 cm.
Hún hvílir eins og nefnt var á grindinni og tveimur þverslám og er auk þess studd af stoðum sem sýndar eru á skissunni á bls.
457 sem 1, 2 og 3.
Borðið hefur þversnið eins og sýnt er á meðfylgjandi skissu (snið a-b) með flans meðfram ytri hliðinni.
Þar sem hornin og þverböndin mætast við langböndin er flansinn skorinn burt.
Hornin sem mætast við flansinn með skáfleti stuðla þannig að styrkingu í lengdarstefnu.
Þykktin er við flansinn 3,2 cm en meðfram innri brún borðsins aðeins 1,5 cm.
Fyrir þverlistana (4 á skissunni) er skorin rauf í yfirborð borðsins og einnig eru göt fyrir tappana sem halda þessum listum föstum.
Á hægri lista er auk þess aftan við fremsta fjöðurjárnið sett járnlykkja sem er fest við borðið eins og skissan sýnir með tvöföldu festingarjárni sem er 8 cm langt og 3 cm breitt.
Í þessa lykkju hefur, eins og sést á ljósmyndum af sleðanum, verið fest járnkeðja sem nú samanstendur af tveimur hlekkjum og er 16 cm löng.
Hlekkirnir eru hvor um sig 9 cm langir og 3 cm breiðir og eru myndaðir úr samanbeygðum járnteinum sem eru 0,8 cm þykkir.
Hliðarlangbandið/bitinn er búinn 10 naglagötum sem gegnum þær hafa verið settir bæði tré- og járnnaglar.
Með hjálp þessara nagla hefur sleðinn verið festur við fjaðirnar, klavana og meiðana.
Hægri hliðarsleðinn er skreyttur með þremur láréttum línum nálægt efri brúninni meðfram ytri langhliðarbrúnunum.
Meiðasamstæðan er nú samsett úr 16 brotum. Aftasta endahlutann vantar nú.
(Vinstri meiðasamstæðan er skreytt á sama hátt og sú hægri. Samstæðan er samsett úr um 20 brotum.
Parturinn framan við fremsta klavann er mjög illa farinn.)
Milliböndin/bitarnir hvíla eins og afrit af teikningu Bings sýnir á klövunum og eru að aftan festir með inntöppum við þá fjöl sem er undirstaða fyrir útskorna bakfjölina, rétt eins og þeir eru festir með töppum við aftari fjöl sleðaframhlutans.
Það eru alls 13 grannir millistykki/fjalir/borð/listar og lengd þeirra er 1,16 m og breiddin er 2,5 cm í miðjunni; þykktin er 1,5 cm.
Lögunin er eins og teikning sýnir.
Af henni má sjá að á báðum endum rimlanna eru skornar ferhyrndar tappir sem notaðar hafa verið til að festa rimlana við framhlutann og bakfjölina.
Ólíkt rimlunum á sleða Gustafsons eru þessir rimlar jafnbreiðir alla leið.
28,5 cm frá aftari endanum er skorin ferhyrnd fals sem er 0,9 cm djúp og svipuð fals er staðsett 20 cm frá fremri enda rimlanna.
Í falsinu hafa verið, eins og aðalskissan af rimlaverkinu sýnir, tvær mjóar þverslár sem hafa verið festar í langrimar og þjónað þeim tilgangi að halda rimlunum á sínum stað og styðja þá að ofan á meðan bukkarnir studdu að neðan.
Þessar mjóu þverslár eru 39 cm langar og 2 cm breiðar.
Þær sem nú eru til sýnis í Osebergssalnum eru tvær.
Rimlarnir eru að aftan festir í 13 göt í fjölinni sem myndar undirlag fyrir útskornu bakbfjölina.
Innbyrðis fjarlægð milli gatanna sem brettið er fest í er á bilinu 2,4 til 2,6 cm.
Hvernig rimlarnir hafa verið festir í fjölina má sjá á skissunni.
Um mállýskuheiti fyrir langböndin/bitanna sjá hér að ofan, bls. 226 og bls. 238.
Bakborð/fjöl sleðans samanstendur af tveimur hlutum, neðra borðinu/fjölinni sem við getum kallað undirfjöl og útskornu bakfjölinni/borðinu sem hefur verið sett ofan á það.
Undirfjölin er samkvæmt mælingum Bings um 39,5 cm langt og um 29,5 cm breitt þar sem lengdarstefna þess er sett þvert á sleðann.
Það er nú samsett úr tveimur stærri brotum.
Í hvora breiðhlið þess er skorið fals sem hefur legið að langbitunum á sleðanum og hefur verið sett þannig að yfirborð borðsins og langbanda/bitanna er í sömu hæð.
Borðið/fjölin er fest við bitana með fjórum járnnöglum.
Skásettu endastykkin eru 3 og 3,6 cm löng og þegar þau eru talin með verður heildarlengt borðsins því 39,5 cm.
Í þessari mjóhlið borðsins að innanverðu eru þá þessir 13 millibitar felldir inn.
Aftast er brettið skáhallandi og hvílir með skáflötinn á aftasta þverslánni.
Þetta stykki er samsett úr tveimur stærri brotum. Ofan á undirlaginu liggur útskorna fjölin.
Það er u.þ.b. 42 cm langt og 32 cm breitt og u.þ.b. 1,2 cm þykkt.
Það er staðsett með lengdarstefnuna þvert á sleðann og lengd þess er það mikil að það nær næstum alveg yfir ystu langslárnar/bitan á þessum stað.
dekkið
/pallsins nær alveg aftur að aftari brún aftasta þverslánnar. Fremsti hluti
dekksins
/pallsins hylur þó ekki aftasta hluta undirlagsins sem liggur alveg laus.
Útskorna stykkið/fjölin er samsett úr u.þ.b. 15 eða fleiri brotum.
Skrauti sleðans er ítarlega lýst af Haakon Shetelig í Osebergfundet III, bls. 169–172, og sýnt á myndum 162–163.
Úr lýsingu Sheteligs er eftirfarandi tekið:
Aftasti hluti sleðans, dekksins
/pallsins, er skreyttur með álagðri viðarplötu sem er öll útskorin með gegnumskornu skrauti (mynd 162–63).
Fletinum er skipt upp með beinum listum í 25 tígullaga reiti.
Í fjórum reitunum í miðjunni eru átta dýrahöfuð lögð inn, tvö og tvö í hverjum reit.
Þetta eru slétt, lítil höfuð án efsta hluta hnakka með augun alveg uppi á enninu, munninn lokaðan og oddhvassan eins og gogg, sem snýr oddinum inn að miðpunktinum þar sem fjórir reitirnir mætast.
Átta dýramyndirnar sem höfuðin tilheyra eru lagðar geislalaga út frá miðjunni, alltaf undir listverkinu, og fylla allt afgangið af flötum með breiðum böndum og lykkjum.
Formið sem sýnt er á sérstakri teikningu, mynd 164, er einfölduð/nokkuð þynnt útgáfa af gerð vendilstílsins, tvær myndirnar á hvorri langhlið brettisins hafa einn lítinn fót hvor, tvö pörin á stutthliðunum tvo fætur á hverri mynd, en annars finnst engin ákveðin mótun smáatriða.
Fæturnir eru mótaðir sem litlar bognar klær og á nokkrum stöðum endar mynd í formi sem minnir á fuglsstél.
Það er líklega helst fuglsmynd sem hefur svifið fyrir tréskurðarmanninum sem mótíf, en formið er í öllu falli mjög veikt og einkennandi.
Plata fyrir útskurðinn liggur nánast í einu stykki/plani.
Mynstrun skrauthlutanna er eins og á meiðunum aðallega rúðustrikun, auk þess í minna mæli rúðumynstur og tígulskurður.
Einu sléttu hlutarnir eru dýrahöfuðin.
Skrautnaglar úr silfri eru (hafa verið) settir í alla skurðpunkta listverksins en ekki annars staðar á skrautmynstrunum.
Naglarnir hafa nokkuð stór, slétt kúpt höfuð.
Naglarnir eru ekki lengur á sínum stað þar sem þeir voru ekki settir aftur á eftir viðgerð pallsins/
dekksins.
Framhlutinn samanstendur af fjórum hlutum: aftari fjölinni, miðfjölinni, þremur uppréttum bognum stykkjum og fremsta þverstykki.
Aftari fjölin er 33,5 cm löng og um 12 cm breið. Lengdarstefna hennar er þvert á sleðann.
Í aftari mjóu hlið fjalarinnar eru 13 millispírur felldar inn á sama hátt og við aftari fjölina.
Einnig eru þrjár raufar skornar út við fremri enda fjalarinnar þar sem neðri brún þriggja uppréttu, bognu stykkjanna hefur verið fest (sjá skissu Bings í lýsingu hans).
Endar fjalarinnar eru festir með nöglum við ytri langspírurnar tvær.
Hún er nú samsett úr 6-7 brotum og er án skrauts. Nú vantar smávegis af fjölinni.
Miðfjölin er 32,8 cm löng við aftari brúnina og 37,6 cm löng á miðjunni.
Breidd þess er um 15 cm á miðjunni og um 16 cm við endana.
Lögun þess er eins og teikning sýnir.
Aftari langhliðin er bein á meðan skammhliðarnar eru útskornar (sjá teikningu).
Á fremri langhliðinni er beint svæði í miðjunni sem er 4 cm langt.
Á hvorri hlið þess eru, eins og sést á teikningunni, útskornar tvær hálfmánalagaðar opnanir sem eru um 10,5 cm langar mældar í beinni línu.
Þar sem þessar opnanir eru útskornar er breidd brettisins aðeins 10 cm.
Við enda hálfhringlaga svæðanna hefur brettið beint svæði á báðum hliðum og frá þessu svæði hallar brettið bratt aftur.
Þversnið brettisins er, eins og skissan sýnir, lítillega bogið.
Þykkt þess er á bilinu 1,5 til 1,7 cm.
Þessi fjöl hvelfist og myndar með fleti sínum framhald af hinu háa bogna stykki.
Skurðlist fjalarinnar er lýst af Shetlig í Osebergfundet III bls. 172-73, mynd 165, þaðan sem eftirfarandi er tekið:
„Útskurðurinn á innri þverfjölinni er aftur mjög veikur.
Eins og á bakfjölinni er fletinum skipt upp með listum í rúðulaga reiti yfir grunn sem er fylltur með dýraornament.
En listamanninum hefur ekki tekist að fá góða samsetningu inn í flöt með svo óreglulegar útlínur.
Listverkið hefur fengið ójafna reiti og brotnar línur og dýraornament gefur þá hugmynd að tréskurðarmaðurinn hafi í raun ekki haft aðra hugsun en að fylla flötinn eins auðveldlega og mögulegt var.
Lengst til hægri er ein stök fullkomin dýramynd þar sem höfuðið er séð beint að ofan og mótað eins og ormahöfuð eru venjulega í formtungumáli víkingaaldarinnar (mynd 167).
Allt annað hefur ekki eitt einasta samfellt mótíf, ekki eitt einasta dýrahöfuð heldur aðeins handahófskennd bönd og lykkjur með jafnhandahófskenndum dýrafótum áföstum.
Einnig á þessum hluta er mynstur flatanna einhæft og lélegt. Listverkið er mynsturlagt með skástrikaðri áferð með hornskurði, skrautmynstrið á einum stað með tígulskurði, að öðru leyti algjörlega með skástrikaðri og rúðustrikaðri áferð. Naglar með silfurhöfðum eru settir (hafa verið) í alla skurðpunkta listverksins og einnig þétt í þétt í þrjú langsum stykki sem mynda festingu fyrir sleðameina
(Shetelig).
Þessir naglar hafa ekki verið settir aftur á sinn stað eftir viðgerð sleðans. Ítarlegri upplýsingar um skrautmynstrið er að finna hjá Shetelig í Osebergfundet III, bls. 173:
Þessi fjöl er samsett úr nokkrum brotum, en fjöldann er ekki hægt að tilgreina með vissu.
Fjölin er skemmd nálægt öðrum endanum.
Miðfjölin hefur eins og nefnt var í fremri langhlið þrjá beinlínulega hluta, á milli þeirra eru bognir hlutar útskornir (sjá uppmælingarteikningu Steenlands).
Af þessum beinu hlutum mætast þrjú upprétt bogin tréstykki sem eru staðsett þannig að þau eru að framan felld niður í fremsta þverstykki og hvíla á fremstu þverbindingu þar sem þau eru einnig felld niður, en aftari hluti þeirra fer undir miðjuborðið og er felldur inn að framan í framstykki aftara borðsins (sjá skissu Bings í lýsingu hans bls. 8, mynd 12).
Eins og meðfylgjandi teikning sýnir eru skorin viðeigandi svæði í aftari enda bognu stykkjanna fyrir staðsetningu miðjuborðsins með útskurði (sjá ljósmynd og mælingarteikningu).
Miðjuborðið er fest við þrjú bognu stykkin með þremur trénöglum.
Við gefum hér upp mál fyrir eitt af bognu uppréttu stykkjunum.
Lengdin er u.þ.b. 35,9 cm og breiddin á þeim stað þar sem stykkið tengist miðjuborðinu er 3,8 cm.
Í fremri endanum aftan við hnakka höfuðanna er breiddin 4,4 cm og í aftari endanum þar sem stykkið er fellt inn í aftasta borðið er breiddin 3,7 cm.
Þar sem tappinn byrjar er breiddin 4 cm og á mjósta staðnum nálægt hálsi höfuðsins er breiddin 2,7 cm.
Hæðin er mest á miðjunni þar sem hún er 7-8 cm. Við höfuðið er hæðin um 5,8 cm og rétt undir hálsinum aðeins 2,6 cm.
Frá þessum stað eykst hæðin jafnt frá 2,6 til 4,4 cm, áfram til 8,0-8,6 cm og þaðan til 8,8 cm.
Eftir það minnkar hæðin skyndilega niður í 6,9 cm á þeim stað þar sem skorið hefur verið út svæði fyrir innfellingu miðjubrettis með útskurði.
Þaðan minnkar hæðin jafnt aftur í 5,3 cm og 2,5 cm.
Hér hefur verið skorið djúpt hak sem gerir það að verkum að hæðin við upphaf tappans er aðeins 1,8 cm (Þessar mælingar eru teknar eftir skráningu Bings, þar sem sleðinn er nú samsettur er ekki lengur hægt að taka þessar mælingar jafn nákvæmlega eftir frumritinu).
Þykkt tappanna minnkar óverulega aftur á við.
Í miðju bogna tréstykki er skorað kringlótt lárétt gat sem er 3 cm í þvermál.
Í þessu gati hefur þverstöng dráttarins, svokölluð flauta -keip, verið fest.
Öll þrjú bognu uppréttu stykkin hafa verið skreytt á sama hátt.
Naglar með silfurhúðuðum eða tinhúðuðum höfðum hafa verið settir þétt saman meðfram baki þriggja langsum stykkjanna og báðum megin við naglaröðina er skorin röð af litlum ávölum flipum sem skjótast inn yfir flötinn frá brúninni.
Fliparnir eru markaðir í skarpt upphleypt mynstur, þeir eru aðskildir innbyrðis með skörpum línum og flöturinn á hverjum þeirra er skorinn lítillega í hvolfur
(Shetelig í Osebergfundet III, bls. 174).
Þrjú bognu stykkin enda að framan í sínu höfði hvert sem hvílir í hálfkringlóttri útholuðu dældinni í fremsta þvertrénu.
Í miðju enni hvers af þremur plastísku höfðunum hefur upprunalega setið minni silfurnagli með perlulaga brún (SjáShetelig lc. bls. 172 og 173). Hægra stykkið er samsett úr u.þ.b. 2 brotum.
Miðstykkið er samsett úr 3 brotum. Vinstra stykkið er samsett úr u.þ.b. 2 brotum.
Fremsti þverbitinn er að lögun nokkurn veginn eins og skissan sýnir.
Lengd hans er 33,5 cm.
Við það bætast tveir skornir tappar, einn í hvorum enda, þannig að heildarlengdin verður um 40 cm. Breiddin er 5 cm í öðrum endanum en 6 cm í hinum.
Breiddin á miðjunni er 5,8 cm. Tappinn er 5 cm breiður í öðrum endanum en 5,7 cm í hinum.
Þykkt borðsins er um 3 cm. Mesta þykkt tappanna er 1,5 cm og minnsta þykkt þeirra er 1,2 cm.
Þessi þverbiti hefur verið festur við sleðann þannig að útskornu tapparnir í báðum endum hafa legið upp að endum langbitanna og verið negldir við þá með járnnagla sem hefur verið rekinn niður að ofan þannig að hausinn hefur verið sýnilegur ofan á langbitanum og hnoðplatan hefur verið hnoðuð á neðri hlið þverbitans.
Þrjú höfuðin á endum uppréttum bognu stykkjunum hafa verið sett í þrjár hálfkringlóttar útgrafnar dældir í þverbitanum.
Eins og ljósmyndin í Osebergfundet III, bls. 173, mynd 165, sýnir hafa tvær af þessum dældum verið útskornar nálægt endunum, rétt innan við tappana, og ein á miðjunni, 18,6 cm frá öðrum endanum.
Lengd dældanna er á bilinu 2,8 til 3,3 cm.
Dýpt þeirra er um 2,9 cm þar sem þær eru útskornar í gegnum borðið.
Milli þeirra þriggja svæða þar sem dýrahöfuðin eru sett, í tveimur bilunum á milli þeirra, eru útskornir tveir minni bogar, þar sem lengdin er á bilinu 2 til 2,2 cm.
Innbyrðis bil milli þessara boga er á bilinu um 1,4 til 2 cm.
Meðfram þeim eru útskornir þrír útlínur í sjálfu borðinu sem fylgja bogunum og beinu stykkjunum á milli þeirra og draga fram útskorna bogana.
Meðfram framhlið fremsta þverbitans eru þrjár samsíða láréttar línur meðfram brúninni.
Í röð meðfram þeim hafa verið sex naglar með stórum tinhúðuðum höfðum.
Innbyrðis bil milli naglanna er um 8 cm. Þessir naglar voru ekki settir aftur á sinn stað við endurgerðina.
„Eins og við hina sleðana er allt þetta svæði af frábærri verkun, það er sem heild framúrskarandi samruni uppbyggilegrar og skreytandi lögunar“ (Shetelig lc. bls. 172).
Fremsti þverbitinn er samsettur úr þremur brotum.
Varðandi mállýskuheiti á bitunum og borðunum er vísað til þess sem fram kemur í lýsingunni á sleða Gustafsons hér að ofan á bls. 238.
E: Karfa
Karfa þessa sleða er ítarlega lýst af Haakon Shetelig í Osebergfundet III bls. 84-96, og munum við því ekki gefa nákvæma lýsingu á skrautmyndunum hér, heldur takmarka lýsinguna aðallega við uppbygginguna.
Shetelig nefnir í Osebergfundet III bls. 84 og áfram eftirfarandi sem einnig ætti að taka með hér:
Allir þrír skreyttu sleðarnir í Osebergfundinu voru búnir körfum sem eru alveg eins hannaðar. Sleðinn sjálfur er frekar mjór og hár sleði og karfan er byggð sem laus ferhyrnd kista án botns.
Hliðar körfunnar hallast út á við og eru í hverju horni festar saman með stoð þar sem efri endinn er laus og útskorinn sem dýrahöfuð.
Karfan er breiðari en sleðinn og hvílir á þremur þvertréum sem liggja laus ofan á ,,dekki” sleðans; allt er fest saman með snæri þegar sleðinn á að nota.
Einfaldasta karfan, sú sem gefur upprunalegasta áhrifið, er karfan á svokölluðum „Sheteligs-sleða“, mynd 72. Hún hefur brattari hliðar en hinar tvær og hornastoðirnar eru sléttar, ferhyrndar sem er náttúrulegt byggingarform. Dýrahöfuðin í hverju horni eru lítil kringlótt höfuð með stuttu trýni, stuttu útstæðu nefi í andlitinu og litlum eyrum (mynd 73).“ „Hliðar körfunnar gefa einnig ósjálfrátt klassískt yfirbragð, þær minna við fyrstu sýn á ákveðin endurreisnarmótíf.
Það eru fjögur heil borð sem eru útskornir í lágmynd yfir allt og eru hér sýndir á ljósmyndum mynd 74-77 og á teikningu mynd 78-81.
Áhrifin af stóru heilu flötunum eru varðveitt þar sem allir hlutar skreytingarinnar eru skornir með sléttu yfirborði.
Yfir flötum botni liggur fyrst mynstur af dýramótífum sem breiðast út yfir allt yfirborðið í frekar lágri lágmynd með samfelldum sléttum fleti, á aðeins hærra plani er opið beinlínulegt listaverk sem myndar stóra rombíska reiti á þremur hliðum (fjórir á hvorri langhlið og þrír á framstafninum) á meðan fjórða hliðin aftan við stafninn hefur þetta lægra listaverk mótað sem tvær opnar krossfígúrur, þá aftur á aðeins hærra plani nýir rombískir reitir sem á þremur hliðum hafa innbeygðar hliðar og aðeins á vinstri hlið eru beinlínulegar þannig að þessi hlið fær algjörlega reglulegt línukerfi, loks er kraftmikill kantlisti sem myndar endann á körmum að ofan og neðan og heldur áfram með mjórri rönd niður meðfram hornastólpunum.
Efri kantlistinn er með borða í lágum upphleypingum, að hluta til einfaldur bandfléttuborði og að hluta til röð af víxlandi tígul- og hringlaga formum.
Jafnháir kantlistanum eru einnig útstæðir hnappar, sumir kringlóttir og aðrir tígullaga, sem marka horn hæsta listverksins.
Flöturinn er því unninn með útskurði í 6 mismunandi plönum, hvert dýpra en annað.
Auk þess er hver einstakur borði í listverkinu unninn í tveimur hæðum, undirliggjandi listar með niðursokknum hluta eftir miðjunni og þeir sem ofar liggja með upphleyptum miðhluta.
Hnúðarnir á hornum listverksins eru á þremur hliðum útskornir með kröftugum gróp rétt innan við brúnina; á síðustu hliðinni (vinstri langhlið) eru þeir mynstraðir örlítið öðruvísi með fjórum litlum hnúðum, þríblaða laufi o.s.frv..
(Shetelig)
Sjá að öðru leyti ítarlega lýsingu Sheteligs á skrautmynstrunum á bls. 91 og áfram í Osebergfundet III.
Karmurinn sýndi einnig ummerki um málningu og um hana segir Shetelig í Osebergfundet III bls. 93: „Þegar sleðakarmurinn fannst voru á honum ummerki um svarta málningu, sem notuð hafði verið til að leggja innri útlínur skrautmynstranna, að því er virtist framkvæmt yfir alla skreytinguna, og auk þess sett sem raðir af kringlóttum deplum meðfram brúnum listverksins.
Borði kantlistans var einnig mynstraður með svörtum deplum.
Á mynd 83 er sýnt sýnishorn teiknað við uppgröftinn. Aðeins var notaður þessi eini litur, svartur, beint á náttúrulegt yfirborð viðarins.“
Myndband á norsku sem getur hjálpað við að læra að nota myndasafnsgrunninn hjá safninu!
Áhrifin hafa því verið svört á móti náttúrulegum viði og hafa þar af leiðandi verið mun rólegri í jafnvægi en þegar litaslóðirnar eru endurgerðar hér í teikningu sem svart á hvítu.
Því miður þurfti að fórna litnum til að hægt væri að varðveita viðinn og nú eru stykkin í heild sinni sem ómálaður viður og fyrir nútímaaugum er skreytingin kannski ákjósanlegri í þessu einfaldara formi.
Formskyn Óseyjartímans krafðist örugglega þess að sjá skrautið skarpara afmarkað eins og það verður með innri útlínum um fletina og miðlínunni í mjóum böndum og listamaðurinn fékk þannig einnig sína
(demanta/tíglamunstur) sem var grunnhugmyndin í samsetningunni, skýrt og greinilega teiknað.
entreluc
Þegar hann hefur hér sameinað tréskurð og málun hefur hann í raun leyst vandamál sem hann stóð frammi fyrir, hann gat ekki verið án útlínunnar og hann vildi sem minnst brjóta upp fletina í hliðum karmanna.
Eins og áður var nefnt hvílir karfan á þremur ferhyrndum þverslám sem eru staðsettar með innbyrðis millibili sem er 36 og 43 cm.
Sú fremsta er staðsett 13 cm aftan við fremsta gafl karfunnar og sú aftasta er staðsett 12,5 cm framan við aftari gaflinn.
Sú í miðjunni er staðsett 37 cm framan við öftustu þverslána.
Form þversláanna sést á meðfylgjandi skissu.
Eins og sjá má á henni eru þær myndaðar úr
ferhyrndum viðarlistum þar sem í endunum hefur verið skorinn út upphækkaður hnúður sem hefur legið upp að hliðum sleðakafsinns og haldið körfunni á sínum stað.
Þessar þverslár hafa legið lausar ofan á sleðanum og hafa verið festar með reipi þegar sleðinn átti að nota.
Þverslárnar eru um 77 cm langar og 4,5 cm breiðar og 2 cm þykkar.
Þær sem nú eru til sýnis í Osebergssalnum eru nýjar en um leifar af þeim upprunalegu sjá hér að neðan.
Karfan er mynduð úr fjórum skáhallandi útskurðarborðum sem eru felld inn í fjóra ferhyrnda hornstaura sem eru skreyttir með dýrahöfðum.
Fyrirkomulagið sést best á skissu verkfræðingsins Bing sem er endurgerð hér og á uppmælingarteikningu Steenlands.
Borð karfunnar eru í fullri þykkt sinni felld að hluta inn í hornstaurana (sjá förin sem eru merkt með skástrikum á skissunni).
Auk þess eru bæði í langhliðum og gaflhliðum útskornir tappar í endunum.
Gaflhliðarnar hafa tvo tappa í hvorum enda og langhliðarnar einn tappa.
Allir tapparnir ganga alveg í gegnum hornbitanna.
Á skissu Bings af dýrahöfuðstaurunum eru nr. 41 tappagöt fyrir festingar.
Þessar eru eins og sýnt er á skissunni myndaðar úr járnböndum sem umlykja hornstaurinn að utan og innan.
Tveir hnoðnaglar klemma böndin fast um staurinn, annar 44 fer í gegnum langborð körfunnar, hinn 44 fer í gegnum gaflborðið.
Framgafl karmsins (I á skissunni bls. 444) er 76 cm langur við efri brúnina, en við neðri brúnina er lengdin um 62 cm.
Breiddin er um 33 cm á miðjunni og við endana. Þykktin er 3 cm mæld við efri brúnina. Skreytingunum er ítarlega lýst af Shetelig í Osebergfundet III bls. 86 og áfram, og fremri gaflhliðin er sýnd á bls. 87 mynd 74 og bls. 89 mynd 78.
Framgaflinn er settur saman úr um 10 brotum. Það vantar bút af efri brúninni við vinstri dýrahöfuðstólpann og bút nálægt efri brúninni við hægri dýrahöfuðstólpann, auk þess nokkra bita af neðri brúninni við báða dýrahöfuðstólpana.
Á bakhlið fremgaflsins er samkvæmt teikningu í Oseberg-skjalasafninu greinilegur skipsstafn með armi efst ristur inn, auk þess lauslega innristuð skipsmynd.
Vinstri langhlið karmans (II á skissunni á bls. 444) er 1,30 m löng við efri brúnina og 1,15 m við neðri brúnina og 33 cm breið á miðjunni og við endana. Þykkt hennar er 3 cm við efri brúnina.
Skreytingarnar eru ítarlega lýstar af Shetelig í Osebergfundet III bls. 86 og áfram og langhliðin er sýnd á bls. 88 mynd 76 og bls. 90 mynd 81.
Á innri hlið þessarar langhliðar eru lauslega ristar þrjár skipsstafnar sem eru sýndar af Shetelig í Osebergfundet I bls. 354 mynd 153 og lauslega nefndar af A. W. Brøgger á sama stað bls. 61 og af Shetelig bls. 353. Eins og sjá má á tilvitnuðu myndinni og einnig á teikningu í Osebergskjalasafninu eru hér ristar þrjár skipsmyndir, tvær með greinilegum ormum í stafninum og sú þriðja með greinilegum borðstokkum og lóðréttum þverpinna sem er staðsettur framan við stafninn eins og stundum sést á skipsmyndum á rúna- og myndsteinum frá víkingaöld (Skipsmyndirnar eru teiknaðar í skissubók Sheteligs).
Þessar myndir er að finna nokkuð framarlega á vinstri langhliðinni, um það bil 24 cm aftan við fremsta dýrahöfuðstólpann.
Lengra aftar undir borðinu sem var sett við viðgerð sleðans eru nokkrar lauslega rispaðar línur og tvær óákveðnar myndir, hugsanlega dýramyndir.
Þessar myndir er nú aðeins hægt að skoða á teikningu sem er að finna í Osebergarsafninu. Á aftari tappanum sem er felldur inn í dýrahöfuðstólpann er rist bandskraut.
Vinstri langhliðin er samsett úr um 20 brotum eða fleiri.
Það vantar stærri hluta um miðbikið og einnig á nokkrum öðrum stöðum.
Aftari gafl karmsins (III á skissunni) er 76-77 cm langur við efri brúnina, við neðri brúnina er lengdin um 62 cm og breiddin er 33 cm bæði á miðjunni og við endana.
Þykktin er 3 cm. Skrautmynstrunum er ítarlega lýst af Shetelig í Osebergfundet III bls. 86 og áfram, og gaflinn er sýndur í Osebergfundet III bls. 87 mynd 75 og bls. 89 mynd 79.
Á innri hlið þessa gafls eru rispaðar nokkrar óákveðnar myndir.
Þessi gafl er samsettur úr um 10 brotum.
Það vantar nokkra hluta bæði við efri og neðri brúnina. Hægri langhlið karmsins (IV á skissunni bls. 444) er 1,30 m löng. Breiddin er 33 cm á miðjunni og 33 cm við endana.
Þykktin er 3 cm.
Skrautmynstrunum er ítarlega lýst af Shetelig í Osebergfundet III bls. 86 og áfram, og sýnd á bls. 88 mynd 77 og bls. 90 mynd 80.
Þessi langhlið er samsett úr um 22 brotum og það vantar alls um 10 hluta bæði við efri brúnina og í miðjunni.
Um mállýskuheiti fyrir sleðakarma, sjá ofar í þessari skrá bls. 243.
F: Dýrahöfuðstólpar. Úr lýsingu Sheteligs í Osebergfundet III, bls. 85, er hér vitnað: „Hornstólparnir eru sléttir og ferhyrndir sem er eðlilegt uppbyggingarform.
Dýrahöfuðin í hverju horni eru lítil kringlótt höfuð með stuttum trýni, stuttu útstæðu nefi í andlitinu og litlum eyrum (mynd 73).
Kjafturinn er opinn með sýnilegri tannröð og augntennurnar skjótast fram hjá hvor annarri. Undir nefinu eru löng veiðihár til hvorrar hliðar, einkenni sem reyndar er ekki jafn skýrt útfært á öllum fjórum höfuðunum.
Augun eru mjög stór og flöt með merki eftir nagla í miðjunni, þau hafa örugglega haft álagða málmplötu.
Hnakkasvæðið er afmarkað með línu sem sérstakt svæði og er mynstrað með opnum tígulsniðum, það virkar eins og það eigi að gefa til kynna mön niður hnakkann.
Allt formið er slétt og einfaldlega meðhöndlað með kröftugum þrívíðum áhrifum.
Það minnir að því leyti á mannshöfuðin á vagninum að það er aðeins slétt dýrahöfuð án nokkurrar viðbótar skrauts.“
Það er einfaldasta og upprunalegasta formið meðal allra plastísku dýrahausanna í Osebergfundinum“ (sjá mynd l.c., bls. 85, mynd 72 og bls. 86, mynd 73).
Þar sem allir fjórir dýrahausstólparnir eru nokkurn veginn af sömu stærð og sömu gerð, gefum við upp mikilvægustu mál fyrir einn þeirra, nánar tiltekið aftari hægri dýrahausstólpann (b á skissunni).
Ítarlegar upplýsingar um núverandi ástand stólpanna er að finna hér að neðan.
Stólpinn er 42,5 cm langur frá hvirfli dýrahaussins niður að neðri brún.
Mesta breidd hausins er 8,5 cm mæld rétt yfir nefinu og við hálsinn er breiddin 6,1 cm.
Lengdin frá neðri brún hálsins niður að neðri enda stólpans er 34 cm. Breiddin er 6,5 cm á miðjunni og þykktin er 6 cm.
Á þeirri hlið sem snýr inn að langhlið er skorin 30 cm breið og 0,6 cm. djúp fals í fullri breidd langhliðarinnar þar sem hún er felld inn og lengra inn í stólpanum er aflangur gat (42 á skissunni) sem er 85 cm langt og 3,5 cm breitt í efri endanum en aðeins 3 cm breitt í neðri endanum og þar sem endatappi langhliðarinnar er festur og leiddur þvert í gegn þannig að hann hefur verið sýnilegur á ytri hlið stólpans.
Á þeirri hlið sem hefur snúið inn að aftari gafli er skorin 30 cm breið fals sem er 0,7 cm djúp í fullri breidd gaflsins þar sem hann er felldur inn og lengra inn í stólpanum eru tveir aflangir göt (41 á skissunni), eitt nálægt efri brúninni og annað nálægt neðri brúninni.
Götin eru um 5 cm löng og 2,5 cm breið þar sem tveir endatappar gaflsins eru festir og leiddir þvert í gegn þannig að þeir eru sýnilegir á ytri hlið stólpans til hægri.
Að öðru leyti er vísað til mælingarteikninga J. O. Steenlands og mælingaskissu verkfræðingsins Just Bing af þessum stólpa í Osebergarsafninu.
Á skissu Bings eru öll nákvæm mál skráð. Vinstri aftari dýrahöfuðstólpinn (a á skissunni bls. 444) er 42,5 cm hár.
Hann er nú samsettur úr nokkrum brotum. Allt andlit dýrahöfuðsins er brotið af.
Hægri aftari dýrahöfuðstólpinn (b á skissunni á bls. 444) er 42,5 cm hár.
Hann er samsettur úr nokkrum brotum. Í neðri enda hans vantar stóran hluta sem hefur þurft að fylla upp í með kítti.
Fremri hægri dýrahöfuðstólpinn (c á skissunni á bls. 444) er um 43 cm hár.
Hann er samsettur úr mörgum brotum.
Nánast allt miðjusvæðið hefur þurft að fylla upp í með kítti. Fremri vinstri dýrahöfuðstólpinn (d á skissunni á bls. 444) er um 42 cm hár.
Hann er samsettur úr fjórum brotum en er tiltölulega vel varðveittur. Auk þeirra hluta sem lýst er hér að ofan tilheyra eftirfarandi lausir hlutar einnig sleða Sheteligs:
Ad. 1904 nr. 198 Hér gefið 1904 nr. 242. (Smáhlutir sem lýst er hér að neðan eru geymdir í sýningarkassa undir sleða Sheteligs í Osebergarsalnum)
a) 57 viðarbrot úr aftari gafli sleðans.
Auk þess er með þessu númeri hringlaga viðarpinni, 46,6 cm langur og 2,3 cm þykkur.
Neðri endi hans, sem er brotinn, er þykkari en pinninn að öðru leyti.
Efri endinn er mjög fallega skorinn.
Enn fremur er þar 12,3 cm langt brot af einni þeirra járnfestinga sem notaðar voru til að festa dýrahöfuðstólpana við sleðakarminn.
Breidd festingarinnar, sem er 1,1 cm í miðjunni, eykst lítillega í átt að öðrum endanum þar sem nagli situr.
Ad. 1904 nr. 199 Hér gefið nr. 1904 nr. 242 b. b) Um það bil 23 viðarbrot úr hægri langhlið sleðans.
Fjögur brot af áðurnefndri járnfestingu (sjá bls. 480) sem hefur þjónað þeim tilgangi að festa dýrahöfuðstólpana við hliðar sleðakassans.
Öll brotin eru mjög mikið bogin og engin festinganna er fullkomin.
Skemmd af ryði. Átta mjög samanskroppnir bútar af þunnu reipi.
Ad. 1904 nr. 200 hér gefið nr. 1904 nr. 242. c) Sjö brot af lárétta brettinu aftan við sleðagrindina. Sjö brot af litlum trénöglum, flest brotin í báða enda.
Þrír litlir þunnir járnstiftar, aðeins þykkari í efri enda en þeim neðri, en án eiginlegra hausa.
Ad 1904 nr. 102, hér gefið nr. 1904 nr. 242, d. d) 26 viðarbrot þar sem að minnsta kosti nokkur af stærri stykkjunum hafa tilheyrt hægri dýrahöfuðstólpanum (1904 nr. 102) framan á sleða Sheteligs.
Auk þess eru með þessu númeri fjórir járnnaglar með tinnuðum höfðum af sömu gerð og hafa prýtt framstykki og bakbretti sleðans, enn fremur tveir mjög litlir naglar með flötum höfðum, fimm lítil silfurhöfuð á nöglum skreytt með perlulínu meðfram brúnunum, ryðgaður bútur af járnnagla og þrjú lítil dýrabein.
Þau síðastnefndu voru send til dýrafræðideildar Bergens Museum.
Ad 1904 nr. 203, hér gefið nr. 1904 nr. 242 e. e) Heil járnfesting af þeirri gerð sem lýst er hér að ofan á bls.
280 og hefur þjónað þeim tilgangi að halda dýrahöfuðstólpunum föstum við karminn. Festingin er nú nokkuð bogin. Lögunin er eins og teikning á bls. 486 neðst sýnir, næstum ferhyrnd.
Á tveimur hliðanna eru naglar sem hafa verið festir við langhliðar og gafl karmsins.
Naglarnir hafa stóran haus á annarri hliðinni og hafa haft hnoðplötur á hinni hliðinni sem hafa dottið af á þessu eintaki.
Lengd festingarinnar er nú 11 cm og breiddin er 10,7 cm. Hún er gerð úr þunnum, flötum og ferhyrndum járnböndum sem eru um 1 cm á breidd og 0,2 cm á þykkt.
Með þessu númeri eru einnig sjö brot af svipaðri festingu, á fimm þeirra er einn af hnoðnöglunum enn á sínum stað en að öðru leyti eru öll brotin mjög bogin og ryðguð.
Lausir liggja tveir hnoðnaglar sem hafa tilheyrt festingunum, annar þeirra er með hnoðplötuna enn á sínum stað þó að hún sé nokkuð skemmd. Enn fremur eru með þessu númeri tveir litlir silfurhausar af hnoðnöglum skreyttir með perlulínu meðfram brúninni og tveir litlir hnoðnaglar úr járni með flötum hausum.
Þessir fjórir naglar eru allir varðveittir í brotum.
Sjá 1904 nr. 208 hér gefið nr. 1904 nr. 242f. f) Fjöldi stærri og smærri brota af spýtum í sleða Sheteligs, auk þess nokkur mjög smá og algjörlega ógreinanleg tréstykki.
Af 1904 nr. 209 hér gefið nr. 242 g-k Við 1904 nr. 209 er í aðalskrá Gustafsons skráð eftirfarandi:
„Hlekkur inni í sleðanum (líklega við þann sem áður var tekinn upp) + krókur fyrir lausan dýrahöfuðsstólpa við sleðann“. g) Járnkrókur með fali af aðalgerð Rygh 465, en einfaldari og alveg án skrauts bæði á fali og krók. Falurinn er 19,5 cm frá neðri brún skreyttur með venjulegu upphleyptu bryddi sem er fasettaður. Krókurinn er töluvert einfaldari en dæmigerða eintakið þar sem hann er alveg án skrauts.
Hann er frábrugðinn því að hann vantar hring og að neðri endinn hér er tvískiptur og endar í tveimur uppbrettum spíralum, einum á hvora hlið. Falurinn er opinn upp að 15 cm frá neðri brún.
Um 1 cm frá henni er gegnumgangandi festinagli. Falurinn hefur nokkra litla ryðbletti en er að öðru leyti frábærlega varðveittan hring.
Lengd 29,3 cm. Þvermál hringsins 5,7 cm. Lengd króksins 7,6 cm.
Mesta breidd falsins í neðri brún 2,6 cm.
Þessi krókur lá við hægri meiði Sheteligs-sleða í austanverðu skipinu.
Hann sést greinilega innsitu á ljósmynd sem birt er í Osebergfundet I, bls. 64, mynd 44. (1904 nr. 242g er til sýnis í veggskáp í Osebergsalnum).
h) Þrjú brot af lítilli járnkeðju þar sem einstakir hlekkir eru myndaðir með því að tvöfaldur járnbogi er beygður saman.
Boginn er myndaður úr þunnu ferhyrndu járnstykki.
Einstakir hlekkir keðjunnar eru 3,9 cm langir. Lengsta varðveitta stykki keðjunnar hefur í öðrum endanum sérstakan hlekk sem er haldið saman á miðjunni með ferhyrndu, slípuðu járnstykki sem er smíðað utan um hlekkinn á miðjunni.
Í þennan hlekk er festur hringur sem er 3 cm í þvermál.
Hringurinn hefur næstum ferhyrnt þversnið og breiðu hliðarnar eru skreyttar með hringlaga gróp. Í hringnum er fest lítið ferhyrnt járnfesting sem er beygt utan um hringinn þar sem tveir hnoðnaglar eru festar. Lengd festingarinnar er 3,8 cm og mesta breidd þess er 1,8 cm.
Þrír varðveittir hlutar keðjunnar eru 15,2-14,5 og 10 cm að lengd. i) Þunnt járnstykki þar sem annar endinn er beygður og hinn endinn er flathöggvinn í litla lárétta plötu.
Stykkið hefur líklega verið fest í annan enda keðju en hefur sennilega ekki tilheyrt þeirri sem lýst er hér að ofan. Lengd 5,4 cm. k) Langt þunnt járnstykki, oddmjótt í öðrum endanum og beygt og brotið í hinum.
Fjórir stórir naglar, sá stærsti er beygður í neðri endanum og hefur stóran haus.
Tveir litlir hnoðnaglar, annar nú án hauss og báðir með varðveitta hnoðnaglaplötu.
Að auki eru með þessu númeri þrír mjög litlir naglar, fimm brot af nöglum, brot af litlum krók (?) og um 19 naglar með stórum tinhúðuðum hausum.
Þeir síðastnefndu eru af sömu gerð og hafa skreytt framstykki og bakbretti sleðans.
Við 1904 nr. 371 hér gefið 1904 nr. 242 l. l) Bandlaga járnplötuhald með gati í öðrum endanum og öðru á annarri langhliðinni. Hinn endinn er brotinn af.
Nú nokkuð bogið. Núverandi lengd 5,1 cm. Mesta breidd 1,5 cm.
Að auki fylgir þessu númeri einn hnoðnagli með kringlóttu tinhúðuðu höfði og tveir litlir hnoðnaglar með flötum höfðum.
Annar þeirra er með tinhúðuðu höfði.
Samkvæmt aðalskrá Gustafsons voru þessir hlutir „safnaðir saman við rannsókn á hestunum fyrir aftan sleða Sheteligs“.
Því er ekki alveg öruggt að þeir tilheyri sleða Sheteligs. (Við 1904 nr. 371. „Það er óvíst hvort 1904 nr. 371 tilheyri sleða Sheteligs, þar sem ekkert slíkt er skráð í aðalskrána.
Þeir hlutir sem fundust við rannsókn á hestunum fyrir aftan sleða Sheteligs hafa númerið 1904 nr. 372“.)
(Ad 1904 nr. 372. (Mag.skápur IV, hilla 7) Tveir litlir brotahlutar af bandlaga járnplötubeislum.
Annar þeirra er búinn litlum lömum og er 3 cm langur og 1,5 cm breiður.
Festinaglinn hefur stórt tinhúðað höfuð. Að auki eru leifar af 28 mjög litlum hnoðnöglum sem allir hafa tinhúðuð höfuð.
Höfuðin eru annars vegar lítil og kúpt, hins vegar aðeins stærri og með nokkuð flöt höfuð.
Hlutirnir hafa verið soðnir í paraffíni í þrjár klukkustundir.
Samkvæmt aðalskrá Gustafsons voru þessir hlutir „safnaðir“ við rannsókn á hestinum fyrir aftan sleða Sheteligs.
Það er því ekki öruggt að þeir tilheyri honum. Hlutirnir fundust í framskipi.
(1904 nr. 242 m.) m) Fjöldi hnoðnagla með stórum tinhúðuðum höfðum og þeirri lögun sem oft hefur verið nefnd hér að framan, auk þess 8 litlir naglar með flötum höfðum, 10 járnhnoðnaglar fyrir sleðann.
Þar að auki eru þrír óvenjulega langir hnoðnaglar. Þeir tveir sem eru fullkomlega varðveittir eru 7,4 og 7,8 cm langir.
Sá þriðji er brotinn og er nú aðeins 7 cm langur. Þessir þrír naglar hafa einnig tilheyrt sleðanum. n) Án númers hér gefið 1904 nr. 242 n. Lítill járnhnoðnagli með litlu ferhyrndu höfði og stórri plötu, 3,5 cm langur.
Járnnagli frá því á 9. öld úr Oseberg-fundinum!
Fimm mjög litlir hnoðnaglar með stórum tinhúðuðum höfðum, fjórir svipaðir með brotakenndum varðveittum höfðum og þrír litlir naglar sem hugsanlega eru af sömu gerð og þeir fyrrnefndu en eru svo illa varðveittir að það er ekki hægt að segja með vissu (við þessa hluti liggur miði þar sem stendur:
hlutar úr oki fyrir sleða).
o) Án nr. 1904 nr. 242 o. Þrír litlir bitar af dýrabeinum fundnir við sleða Sheteligs. Sendir dýrafræðideild Bergens Museum.
Án nr. hér gefið 1904 nr. 242 p-r-u. p) Flísar úr eik af meiðum sleða Sheteligs. q) Átta brot úr tré af dýrahöfuðstólpum sleða Sheteligs. r) Ýmsir smáhlutir fundnir við fremsta gafl sleða Sheteligs: 1) Lítið brot úr tré. 2) Um 8 mjög uppleystar leifar af tógi. 3) Kringlóttur pinni úr tré með greinilega skornu höfði á efri enda.
Undir því er skorin 2 cm breið rauf þar sem líklega hefur verið bundið tóg.
Þaðan þykknar pinninn áður en hann mjókkar jafnt niður að neðri enda, þar sem hann er nú brotinn. Núverandi lengd 12,5 cm. Mesta þykkt 3,2 cm. 4) 12,1 cm langt brot af pinna sem er brotinn í báða enda en hefur líklega verið af sömu lögun og sá fyrri.
Mögulega hefur hann einnig tilheyrt þeim fyrri, en þar sem brotin passa ekki saman er það ólíklegra. s) Fjöldi mjög smárra brota úr tré af bakbretti sleða Sheteligs.
Á nokkrum bitanna sjást ummerki um skraut. t) 22 lítil brot úr tré af vinstri langhlið sleða Sheteligs.
Á nokkrum bitanna sjást skornar láréttar línuskreytingar, en flestir bitarnir eru óskreyttir. u) Um 17 stærri brot og fjöldi mjög smárra brota úr tré af þverlistunum sem bera grindina.
Sjá ofar bls. 478. Hér eru endastykki tveggja þverlista auk fjölda bita úr miðhluta þverlistanna.
Ekkert er skráð í undirbúningsskýrslunni um undirbúning þessa sleða, en samkvæmt upplýsingum frá undirbúningsmanninum Paul Johannesen var hann meðhöndlaður á sama hátt og sleði Gustafsons.
Allt beykitré var soðið í álúni og smurt með matarlakki og rennibrautin var aðeins þurrkuð. Hlekkurinn og krókurinn og naglarnir. 1904 nr. 242 g-h (áður 1904 nr. 209) voru soðin í parafíni í þrjá klukkutíma. Um viðgerðina má nefna eftirfarandi: Mismunandi hlutar sleðans hafa verið límdir saman, kittaðir og smurðir með matarlakki.
Hliðar sleðakassans eru settar saman þannig að að innan eru þær fóðraðar með viðarplötum sem brotarnir eru skrúfaðir og límdir við.
Bogarnir eru styrktir með járnböndum sem ná niður fyrir fjöðurnar og eru festir við þá plötu sem undirvagn sleðans er settur á og meðarnir festir við með járnfestingum á brúninni.
Dýrahöfuðstólparnir eru festir með tappagötum sínum við langhliðarnar og gaflhliðarnar og er auk þess haldið á sínum stað með nýjum járnfestingum.
Um fundaraðstæður má nefna samkvæmt Osebergfundi I bls. 60.
Á stjórnborða í framskipinu langt niðri við grafhýsið liggur sleði Sheteligs með nefið í suður. Einnig með þessum sleða sáust litaandstæður sem hafa að hluta varðveist til þessa. Útskornu skreytingarnar á meiðunum, einkum þríhyrndu svæðin með hnútamynstrunum sem sjást að hluta á mynd 44, eru dökkleitar.
Viðurinn sjálfur í meiðunum er hins vegar úr beyki, nokkuð ljósum viði, og því verður andstæðan mjög áberandi.
Undir ljósu skreyttu meiðunum úr beyki liggur skeifa úr eik.
Ólíkt tveimur áðurnefndum sleðum ganga meiðarnir upp í báða enda („vöggugerðin“) eins og ljósmyndin af endurgerðum sleðanum á mynd 45 sýnir.
Á innri hlið vinstri hliðarborðsins á þessum sleða eru ristar nokkrar myndir, tveir skipsstafnar o.fl. sem verður lýst nánar síðar. Staða sleðans í skipinu kemur fram á teikningunni í Osebergfundi I, plötu XV.
Eins og sjá má á teikningunni lá hann í lengdarstefnu skipsins með bakborðið aftur og framhlutann fram.
Hliðar grindarinnar höfðu verið þrýstar út til hliðar og botnrimlarnir brotnir í miðju milli tveggja búkka.
Á ljósmyndinni í Osebergfundi I, mynd 44, sem tekin er úr austri, sést hversu skemmdir rimlar sleðans voru.
Einnig var hægri langrimlinn brotinn í marga hluta og hægri meiðurinn og slitmeiðurinn mjög illa farnir.
Nálægt hægri slitmeiðnum lá krókur (1904 nr. 242 g hér að ofan) með fal úr járni.
Á ljósmyndinni sést að vafið hefur verið reipi um hægri meiðinn. Í dagbók Gustafsons er sleði Sheteligs nefndur á eftirfarandi stöðum: 25. ágúst 1904 (afrit bls. 201). Hélt áfram í átt að norðausturhorni framskipsins fram að dýrahöfðinu með grindverkinu; Shetelig tekur það norðvesturhlutann með vagninum = sleði Sheteligs.
27. ágúst 1904 (afritið bls. 209). Í „Vagninum“ áfram afhjúpaður og teiknaður sleði = sleði Sheteligs. 30. ágúst 1904 (afrit bls. 211).
Shetelig afhjúpaði „vagninn“ sem reynist vera sleði.
Um aðstæður fundarins má segja eftirfarandi samkvæmt Osebergfundi I, bls. 60.
Á stjórnborða í framskipinu langt niðri við grafhýsið liggur sleði Sheteligs með nefið í suður. Einnig með þessum sleða sáust litaandstæður sem hafa að hluta varðveist til þessa. Upphleyptu skreytingarnar á meiðunum, einkum þríhyrndu svæðin með hnútamynstrunum sem sjást að hluta á mynd 44, eru dökkleitar.
Viðurinn sjálfur í meiðunum er hins vegar úr beyki, nokkuð ljósum viði, og því verður andstæðan mjög áberandi.
Undir ljósu skreyttu meiðunum úr beyki liggur skoning úr eik.
Ólíkt tveimur áðurnefndum sleðum ganga meiðarnir upp í báða enda („vöggugerðin“) eins og ljósmyndin af endurgerðum sleðanum á mynd 45 sýnir.
Á innri hlið vinstri hliðarborðsins á þessum sleða eru ristar nokkrar myndir, tveir skipsstafnar o.fl. sem verður lýst nánar síðar. Staða sleðans í skipinu kemur fram á teikningunni Osebergfundi I plötu XV. Eins og sést 31. ágúst 1904 (afrit bls. 211). Ath! Fínu upphleyptu skreytingarnar á sleða Sheteligs eru dökkleitar og mynda litaandstæðu við ljósari viðinn í sama stykki á efri hluta meiðanna. 3. september 1904 (afrit bls. 223). Sleðinn var teiknaður eins vel og mögulegt var og tekinn upp. Löngu spýturnar í botni karmsins eru í einu stykki, svæðið framan við kassann er rákað og svart (málað).
Ath! Gat nálægt neðri enda á einum af þeim sem fyrst voru teknir upp, líklega nr. 2 af þeim litlu frá vinstri hliðinni.
Ystu endarnir neðst eru einnig svartir, svarti liturinn kemur fram við þvott. Áður var hann gulleitt. Minnir á það sem er á stöfnunum.
Sleðinn var tekinn upp áfram. Brotinn dýrahöfuðsstólpinn í hægra framhorni varð sýnilegur í legu sinni og fals. „Ljósmynd af Shetelig (nr. 111) smáatriði af dýrahöfuðsstólpanum í legu sinni við hægra horn framgafls sleðans.
Stólpinn situr með grindargafli og hlið felld inn í fals á bakhlið, þannig að tvær (einar uppi og einar niðri) járnfestingar ganga frá brún hliðanna inn á miðfals neðri hluta stólpans og eru skáskornir inn að sleðakassanum.
Höfuð stólpans liggur klemmt á milli steina.
Trýnið samþjappað, um hálsinn fer tvöfalt reipi“. Afritið, bls. 225-26: „Í fjarveru minni mánudag og þriðjudag 5.-6. september 1904 tekið upp:
Síðasti meiður af sleða Sheteligs“.
Í aðalskrá Gustafsons eru eftirfarandi upplýsingar skráðar við einstök númer sem tilheyra þessum sleða: 1904 nr. 102.
Brotið dýrahöfuð frá SV-horni vagnsins + brot í nágrenninu, hnetur fundust lausar, smá dýrabein o.s.frv.
(Vagninn á hér við sleða Sheteligs, sjá dagbók Gustafsons, afritið bls. 149 og bls. 211). 1904 nr. 197. Framgafl á sleða Sheteligs, NV-hluti framskipsins. Teiknaður af O.G. (Ola Geelmeyden) og málaður.
(1904 nr. 198.) Afturgafl á sleða Sheteligs. 1904 nr. 199.) Hægri langhlið á sleða Sheteligs. (1904 nr. 200.) Lárétta borðið fyrir aftan karminn á sleða Sheteligs. Teiknað af Shetelig. (1904 nr. 201.) Framhlutinn fyrir framan karminn á sleða Sheteligs. (1904 nr. 202.) Allur hægri meinn á sleða Sheteligs. (1904 nr. 203.) Brot úr hornbita á sleða Sheteligs hægra megin að framan. (1904 nr. 208.) Botninn á sleða Sheteligs + fjögur brot. (1904 nr. 209.) Hlekkur inni í sleðanum (líklega tengdur við þann sem áður var tekinn upp í sleðann) + krókur fyrir lausan dýrahöfuðsstólpa við sleðann. (1904 nr. 220.) Tvö dýrahöfuð frá hornum á sleða Sheteligs. (1904 nr. 237.) Vinstri meinn og þverslár á sleða Sheteligs. (1904 nr. 242.) Stykki úr eikarmeiða af sleða Sheteligs.
(1904 nr. 372.) Nokkur lítil brot af festingum og fjöldi af mestmegnis flötum hnöppum, safnað við rannsókn á hestunum fyrir aftan sleða Sheteligs. Sleði Sheteligs er teiknaður inn af Shetelig á sérstakri nákvæmri teikningu sem er að finna í Osebergarsafninu.
Auk þess er hann teiknaður á yfirlitskort af framskipinu, sjá Osebergfundet I plötu XV (upprunalega kortið er í Osebergarsafninu).
Í skissubók Sheteligs er undirvagn sleðans teiknaður, bæði aftari hlutinn og fremri hlutinn. Þar að auki eru í skissubókinni nákvæmar teikningar af grindunum og einu af uppréttum bognum viðarstykkjum, auk skissu af skipamyndunum á innri hlið vinstri langhliðar karmsins.
Verkfræðingurinn Just Bing hefur unnið nákvæma lýsingu á sleðanum ásamt skissum og frá honum eru einnig mjög verðmæt undirbúningsgögn fyrir mælingarteikningu af sleðanum og auk þess fullgerð mælingarteikning.
Teiknarinn I. O. Steenland hefur einnig unnið nákvæma og góða mælingarteikningu í janúar-febrúar 1917. Frú Sofie Krafft hefur gert teikningar af eftirfarandi hlutum sleðans:
Hægri og vinstri meiði með fjöðrum.
Teikningarnar á innri hlið fjögurra borða karmsins. Prufuskurður á afturbrettinu.
Skissa af einu af skrauti langhliðanna.
Nokkrar teikningar af smáatriðum skrautsins, að hluta til í litum.
Auk þess teikningar af afturbrettinu og innri hlið vinstri langhliðar karmsins.
Málarinn Ola Geelmeyden hefur í Oseberg gert teikningar af eftirfarandi hlutum sleðans:
vinstri langhlið karmsins, hægri langhlið karmsins (tvær teikningar), einn af dýrahöfuðstólpunum og fremri gafl sleðans.
Afturbrettið er teiknað í Oseberg 1. september 1904 af Haakon Shetelig.
Af sleðanum í endurgerðu ástandi eru til fjöldi ljósmynda og auk þess nákvæmar ljósmyndir af meiðunum (tvær stórar ljósmyndir samsettar úr mörgum litlum), fjöðrunum, afturbrettinu og framhlutanum.
Þar að auki eru til nokkrar gifsafsteypur af hlutum karmsins, en þær hafa verið afhentar fornminjasafni Bergen-safnsins þar sem þær eru nú.
C – fjarðirnar líka með sporöskjulaga blaðfjarðir fara Viktoríu. 8 fjaðra vagn.
Fara vel enda er þessi vagn listasmíði og safn-fínn!
Bólstrunin er fagmannleg og bara falleg alla leið. Litli glugginn aftan á húddinu/blæjunni er líka á sínum stað.
Boglaga sætið efst á myndinni er til þæginda fyrir kúskinn/ökumanninn og tryggir rétta setstöðu til verndunar bakinu.
Stóra svarta járnstöngin með flatjárninu á endanum er bremsustöngin og kúskurinn/ökumaðurinn notar fótinn til að virkja bremsurnar en bara á afturhjólin.
Ekki var algilt að hestvagnar væru með bremsum og oftar en ekki þótti það óþarfi.
Bremsuskaftið er svona langt til að ná ákveðnu vogarafli á bremsukerfið í undirvagninum og þar með öflugri virkni.
Járnverkið í vagninum er vægast sagt fyrsta flokks! Fallegar C-fjaðrir.
Hér sést vel hvernig sporöskjulaga blaðfjaðrirnar koma saman undir C-fjöðrunum.
Taktu eftir leðurbeltinu sem er lagt alla leið yfir C-fjaðrirnar og niður í strekkjara sem notaður er til að slaka eða herða á til að fá mismunandi eiginleika, meiri stífleika eða meiri mýkt út í fjöðrunina, með sér lykli sem passar á endann á strekkjarnum.
Hefðbundinn staður fyrir stimplun framleiðanda.
Annar staður gæti verið á enda öxulsins eða plata á yfirbyggingu vagnsins.
Það síðastnefnda er sjaldgæfast.
Vel hannað uppstig, bretti og líka vel unnin alla leið.
Ljóskerin eru líka alvöru með strompi og bara falleg. Takið eftir litla þrepinu fyrir kúskinn.
Hér að framan sést samtengingin sæmilega milli C-fjaðranna og sporöskjulaga fjaðranna.
Fimmta hjólið (beygjuhjólið) er líka sjáanlegt þótt það sé ekki skýrt.
Litla hringlaga platan fyrir framan hjólið er þrep ásamt hjólnafinu til aukinna þæginda fyrir kúskinn að stíga upp í ökumannssætið.
Lítil panna er á gólfinu til að hirða hugsanlega fitu/olíu sem fellur af fimmta hjólinu en það þarf alltaf að vera smurt en þó hóflega.
Teikning no. I, táknar bæjarvagn, almennt talinn umfram alla aðra sem kjóla1– eða dómvagn2.
Er vagninn sérstaklega skreyttur af þessu tilefni, þó að hann sé almennt notaður í öðrum tilgangi, þó að hann sé almennt notaður í öðrum tilgangi.
Þessi vagn er af Frökkum kallaður Coupe3, enda í raun niðurskorinn vagn; hluti af framendanum er skorinn í burtu og aðeins eitt sæti eftir.
Áhrifin eru ánægjuleg; línurnar á framendanum falla hver í aðra í tignarlegum sveigjum, og minnkandi hlutinn fyrir ofan gefur pláss fyrir lampann án þess að trufla útlínurnar.
Að öðru leyti líkist vagninn bæjarvagninum sem áður er lýst.
Hægt að gera sömu breytingar í þeim tilgangi að ferðast, þegar vagninn verður að póstvagni (post chase). — Á þessari teikningu mun glöggur áhorfandi uppgötva nokkra galla.
Undirfjöðrin að framan er of lágt niður og fjarlægðin er of mikil á milli efri og neðri beygjunnar.
C-fjaðririn að framan rís ekki tignarlega úr rokkernum4 sínum.
Lykkjan að framan er ekki fínlega mjókkuð og er illa sett á yfirbygginguna.
Afturhluti C-fjaðranna er líka gallaður og botninn á undirstöðu kúsksætisins (Salisbury-boot) hefur enga ákveðna línu.
Neðsti bogaferill yfirbyggingarinnar er líka ójafn.
„Salsbury boot“ er strikað kringum með gulu. Uppstigið er með tveimur þrepum til að vagnstjórinn fái aðgang að kassasætinu.
Svipaður vagn er smíðaður, án undirfjaðra og með hreyfanlegan fram- og afturenda hangandi í C-fjöðrunum; farþegar og farangur hvíla allt á C-fjöðrum.
Á afturendanum er pallur fyrir tvo þjóna og á framendanum er pallur, sem getur borið kystil að innan.
Á þaki yfirbyggingarinnar getur verið farangursbox (imperial)5 og í fremri enda vagnsins er fest stór aurhlíf klædd japönsku leðri; á milli þess og hússins er staðsetning fyrir kúskinn.
Þetta formar að öllu leyti venjulegan póst Chariot (Post Chaise).
Lamparnir eru svartir og færanlegir og hlíf yfir glerið á daginn.
Til notkunar í langferðum er hægt að færa sæti til og skipta út hamarsklæðissæti og fylgihlutum.
Ef ekki er hægt að liggja endilangt inni í húsinu er hægt að taka neðri hluta framhliðarinnar af og lengja framendann í pall sem kallast svefnhús.
Imperial-vagninn var merktur innsigli um vald ættarinnar og var aðeins notaður við mikilvægustu atburði. Í fyrsta lagi var hann teiknaður af sex hvítum hestum frá Kladrub-keisarafola. Breyttist það snemma á 19. öld í átta. ↩︎
